Кіріспе

Актерлік өнер – театр, теледидар, кино, радио немесе мимикалық тәсілді қолданатын кез келген ортада актердің кейіпкерге еніп, оқиғаны ойнау арқылы баяндауы. Актерлік өнерге кең ауқымды дағдылар кіреді, оның ішінде жақсы дамыған қиял, эмоционалдық сезімталдық, дене бітісімен өрнектеу, дауыстың күшімен беру, сөйлеудің анықтығы және драмалық шығарманы түсіну қабілеті. Актерлік шеберлік сонымен қатар диалекттерді, акценттерді, импровизацияны, байқау және үлгі алуды, пантомиманы және сахналық төбелес жасауды талап етеді. Көптеген актерлер осы дағдыларды жетілдіру үшін арнайы бағдарламаларда немесе жоғары оқу орындарында ұзақ оқиды. Кәсіби актерлердің көпшілігі кең ауқымды жаттығулардан өтеді. Актерлер мен актрисалар ән салу, сахналық жұмыс, кастингке қатысу техникасы және камера алдында актерлік өнер көрсету сияқты толыққанды дайындық үшін көптеген жетекшілер мен ұстаздармен жұмыс істейді. Батыста актерлік өнерді зерттеген ертедегі көздердің көпшілігі (гипокризис) оны риториканың бір бөлігі ретінде қарастырады.

Тарих

Алғашқы белгілі актерлердің бірі – ежелгі грек Теспис Икариядан, Афина қаласынан. Оқиғадан екі ғасыр өткен соң, Аристотель өзінің «Поэтика» еңбегінде (б.з.д. 335 ж.) Теспис дитирамб хорынан бөлініп шығып, оған жеке тұлға ретінде сөйлескенін айтады. Тесписке дейін хор оқиғаны баяндаған (мысалы, «Дионис мұны істеді, Дионис былай деді»). Теспис хордан шыққанда, өзі кейіпкердің орнына сөйледі (мысалы, «Мен Диониспін, мен мұны істедім»). Аристотель осы әңгіме айтудың екі әртүрлі тәсілін – көрініс беру мен баяндауды ажырату үшін «мимезис» (көрініс беру арқылы) және «диегезис» (баяндау арқылы) терминдерін пайдаланады. «Теспис» есімінен «теспиан» сөзі шыққан.

Оқыту

Консерваториялар мен драма мектептері актерлік өнердің барлық аспектілері бойынша екі жылдан төрт жылға дейін білім береді. Университеттер көбінесе үш-төрт жылдық бағдарламалар ұсынады, онда студенттер театрдың басқа салаларын оқып үйренумен қатар, актерлік өнерге ден қою мүмкіндігіне ие болады. Мектептердің әдістемелері әртүрлі, бірақ Солтүстік Америкада ең көп таралған әдіс – Константин Станиславскийдің «жүйесі», оны Ли Страсберг, Стелла Адлер, Санфорд Мейснер және тағы басқалар Америкада «әдіс» ретінде дамытып, танымал етті. Басқа тәсілдер физикалық дайындыққа баса назар аударуды қамти алады, мысалы, Анн Богарт, Жак Лекок, Джерзи Гротовски немесе Всеволод Мейерхольд сияқты театр режиссерлері ұсынған тәсілдер. Сабақтарға психотехника, маскамен жұмыс, физикалық театр, импровизация және камера алдында актерлік шеберлік кіруі мүмкін. Мектептің бағыты қандай болмасын, студенттер мәтінді түсіндіру, дауыс және қимыл бойынша қарқынды оқытуға дайындалуы керек. Драмалық бағдарламалар мен консерваторияларға түсу үшін әдетте кең ауқымды кастингтер өткізіледі. Әдетте, 18 жасқа толған кез келген адам өтініш бере алады. Бірақ оқытуды ерте жастан бастау да мүмкін. 18 жасқа дейінгілерге арналған актерлік курстар мен кәсіби мектептер кең таралған. Бұл курстар жас актерлерді актерлік өнер мен театрдың түрлі салаларымен, соның ішінде сахналық этюдтармен таныстырады. Көпшілік алдында сөйлеуге жаттығу және оған қатысу адамдарға физиологиялық жағдайды сабырлы және сергек ұстауға көмектеседі. Халық алдында сөйлеушінің жүрек соғуын өлшеу – стресс деңгейінің өзгеруін бағалаудың ең оңай жолдарының бірі, себебі жүрек соғуы алаңдаумен бірге артады. Актерлер өнерлерін жетілдіре келе, жүрек соғуы мен стресс белгілері төмендеуі мүмкін. Бұл актерлерді оқытуда өте маңызды, өйткені көпшілік алдында сөйлеу тәжірибесінен алынған бейімделу стратегиялары жасырын және ашық алаңдаушылықты бақылауға көмектеседі. Актерлік өнерге маманданған оқу орнына түсу арқылы актерлік өнермен айналысу мүмкіндігі артады, бұл физиологиялық жағдайды жеңілдетеді және стресс пен оның денеге тигізетін әсерін азайтады. Бұл әсерлер гормоналдық және когнитивтік денсаулыққа дейін жетеді, бұл өмір сапасы мен өнімділікке әсер етуі мүмкін.

Импровизация

Кейбір классикалық актерлік өнердің түрлері импровизациялық орындаудың маңызды элементін қамтиды. Ең көрнектісі – Италияда пайда болған маскалы комедияның бір түрі, commedia dell'arte труппаларының оны қолдануы. Импровизация актерлік өнерге қатысты тәсіл ретінде орыс театр шебері Константин Станиславскийдің актерлерді даярлау жүйесінің маңызды бөлігін құрады, оны ол 1910 жылдардан бастап жетілдірді. 1910 жылдың соңында драматург Максим Горький Станиславскийді Каприге шақырды, онда олар актерлік өнердің Станиславскийдің қалыптасып келе жатқан "грамматикасы" мен жаттығулары туралы әңгімелесті. Неапольдегі commedia dell'arte техникасын пайдаланған танымал театрлық қойылымнан шабыттанған Горький, ортағасырлық саяхатшы актерлер үлгісінде драматург пен жас актерлер тобының импровизация арқылы жаңа пьесаларды бірлесіп құруын ұсынды. Станиславский Мәскеу Көркем театр студиясымен жұмысында осы импровизацияны одан әрі дамытты. Станиславскийдің тәжірибесі оның шәкірттері Михаил Чехов пен Мария Кнебель ұсынған актерлік тәсілдерде одан әрі кеңейтілді. Ұлыбританияда импровизацияны қолдануды 1930 жылдардан бастап Джоан Литтлвуд, кейін Кит Джонстон және Клайв Баркер бастады. АҚШ-та оны Виола Сполин ілгерілетуге тырысты, ол Чикагодағы Хулл Хауста Нева Бойдпен жұмыс істегеннен кейін (Сполин 1924 жылдан 1927 жылға дейін Бойдтың шәкірті болды). Британдық сарапшылар сияқты, Сполин ойын ойнаудың актерлерді оқытудың пайдалы құралы екенін және актерлік шеберлікті жақсартуға көмектесетінін сезінді. Оның пікірінше, импровизация арқылы адамдар өзіндік өркендеуге қол жеткізе алады, себебі импровизацияланған жағдай қалай дамитынын ешкім білмейді. Импровизация спонтандылықты сақтау үшін ашық ойлауды қажет етеді, алдын ала жоспарлау емес. Актер кейіпкерді көбінесе драмалық мәтінге сілтеме жасамай жасайды, ал драма басқа актерлермен еркін өзара әрекеттесу арқылы қалыптасады. Жаңа драманы жасауға осы тәсілді ағылшын кинорежиссері Майк Ли ең көп дамытты, мысалы, "Құпиялар мен өтіріктер" (1996), "Вера Дрейк" (2004), "Тағы бір жыл" (2010) және "Мистер Тернер" (2014) фильмдерінде. Импровизация актер немесе актриса қате жіберген жағдайда жағдайды түзету үшін де қолданылады.

Физиологиялық әсерлері

Көп рет сахнада өнер көрсету "сахналық қорқынышқа" – аудитория алдындағы алаңдаушылыққа – әкелуі мүмкін. Бұл актерлердің, әсіресе жаңа актерлердің арасында кең таралған, жүрек соғуының жеделдеуі, қан қысымының көтерілуі және тершеңдік сияқты белгілерге себеп болатын жағдай. 2017 жылы американдық университет студенттері арасында жүргізілген зерттеуде, тәжірибе деңгейіне қарамастан, барлық актерлер өнер көрсету кезінде біршама жоғары жүрек соғуы деңгейін көрсетті; бұл кәсіби және әуесқой актерлердің жүрек соғуына қатысты бұрынғы зерттеулермен сәйкес келеді. Барлық актерлер стресс басынан өткенімен, бұл жүрек соғуының жоғарылауына алып келсе, тәжірибелі актерлердің жүрек соғуындағы өзгеріс аз болды. Тәжірибелі актерлер өнер көрсету кезінде аз стресс сезінді, сондықтан олардың жүрек соғуының өзгеру деңгейі, стрес көбірек сезінген, тәжірибесі аз актерлерге қарағанда төмен болды. Актердің тәжірибесі артаған сайын, өнер көрсету кезінде жүрек соғуының тұрақтылығы артады, бірақ жүрек соғуының жоғарылауын сезінуі мүмкін.

Семиотика

Актерлік семиотика спектакльдің элементтері көрермен үшін белгілер ретінде қалай жұмыс істейтінін зерттейді. Бұл процесс көбінесе мағына тудырумен байланысты, осы арқылы актердің орындалуының элементтері драмалық қимылдың кең контексінде де, нақты әлеммен байланыста да маңызға ие болады. Сюрреалист теоретик Антонин Арто ұсынған идеяларды ескере отырып, аудиториямен мағына мен мазмұнның астында болатын қарым-қатынасты түсінуге болады (семиотик Феликс Гуатари оны «мағына беретін белгілерді беру» процесі ретінде сипаттады). «Театр және оның екі жұзі» (1938) еңбегінде Арто осы өзара әрекеттесуді жыланмен сөйлесумен салыстырды, оны «мимезис» деп атады – Аристотель «Поэтикасында» (б.з.б. 335 ж.) драманы актердің орындауы арқылы өзінің тарихын жеткізу режимі ретінде сипаттаған термин, «диегезистен» – баяндаушының сипаттауынан өзгеше. Бұл «дірілдер» актерден көрерменге берілгенде міндетті түрде маңызды элементтерге айналмауы мүмкін (яғни саналы түрде қабылданатын «мағыналар»), бірақ «әсерлер» айналымы арқылы жұмыс істей алады. Басқа театр шеберлері қолданған актерлік тәсілдер актерлік семиотикаға әртүрлі деңгейде назар аударады. Мысалы, Константин Станиславский актер рөлді «басынан өткеру» деп атауына сүйене отырып, драманың жалпы мағынасын қолдау үшін орындалуды қалыптастыру және түзету қажеттігін айтады – ол бұл процесті «рөлдің перспективасын құру» деп атайды. Бертольд Брехттің эпикалық театрында актерлік семиотика орталық рөл атқарады, онда актер белгілі бір орындалу таңдаулары арқылы мінез-құлық пен қимылдың әлеуметтік-тарихи маңыздылығын айқын көрсетуге тырысады – ол бұл процесті пьесаның жалпы «Фабель» контексінде орындалған физикалық «гестус» элементіндегі «не/бірақ» элементін орнату ретінде сипаттайды. Эухенио Барба актерлер өздерінің орындалу мінез-құлқының мағынасымен айналыспауы керек дейді; оның пікірінше, бұл аспект режиссердің жауапкершілігінде, ол актердің орындалуының маңызды элементтерін режиссердің драматургиялық «монтаждарына» енгізеді. Театр семиотигі Патрис Павис Станиславскийдің «жүйесі» мен Брехттің көрсетуші орындаушы арасындағы қарама-қайшылыққа сілтеме жасайды, сондай-ақ Дени Дидроның актерлік өнерге арналған негізгі эссесі, «Актердің парадоксы» (1770-78 жж.) туралы айтады: Актерлік өнер ұзақ уақыт бойы актердің шындығына немесе екіжүзділігіне байланысты қарастырылды – ол айтқандарына сеніп, оған әсер етуі керек пе, әлде өзін шектеуі керек пе және рөлін бейтарап түрде жеткізуі керек пе? Жауап көрерменге тигізетін әсерге және театрдың әлеуметтік функциясына байланысты. Актерлік семиотиканың элементтері актердің қимыл-қозғалыстары, бет-әлпеті, интонациясы және басқа да дауыстық ерекшеліктері, ырғағы және жеке орындалудың осы аспектілерінің драмамен және театрлық оқиғамен (немесе фильммен, теледидар бағдарламасымен немесе әртүрлі семиотикалық жүйелерді қамтитын радио хабарламаларымен) байланысы кіреді. Бұл аспектті алғаш Йохан Хьюзинга («Homo Ludens», 1938) және Роджер Кайлуа («Адам, Ойын және Ойындар», 1958) зерттеді. Мысалы, Кайлуа актерлік өнерге қатысты ойынның төрт аспектісін бөліп көрсетеді: мимезис (үлгілену), агон (қақтығыс немесе бәсекелестік), алея (кездейсоқтық) және илинкс (бас айналуы немесе көрерменнің өзін тануын немесе катарзисін қамтитын «күшті психологиялық жағдайлар»). Ойынмен байланыс ағылшын тілінде (сондай-ақ көптеген басқа еуропалық тілдерде де) драма үшін қолданылатын сөздерге де әсер етті: «ойын» немесе «қимыл» сөзі (англосаксондық plèga немесе латындық ludus сөздерін аудару) Уильям Шекспирдің заманына дейін драмалық ойын-сауық үшін стандартты термин болды – оның авторы «драматург» емес, «ойышкер» деп, ал ойнаушылар «актерлер» емес, «ойымшылар» деп аталатын. Ал Элизабет дәуірінде актерлік өнерге арналған арнайы ғимараттар салынғанда, олар «театрлар» емес, «ойымшылар үйлері» деп аталды.

Резюмелер мен аудициялар

Актерлер мен актрисалар рөлдерге үміттенгенде резюме жасауы керек. Актерлік резюме қалыпты резюмеден өте өзгеше болады; ол көбінесе қысқа, абзацтардың орнына тізім түрінде болады және артқы жағында суреті болуы тиіс. Кейде резюмеде актердің шеберлігін көрсететін 30 секундтан 1 минутқа дейінгі қысқа видеоролик те болады, осылай кастинг директоры актердің бұрынғы жұмыстарын, егер болса, көре алады. Актердің резюмесінде оның бұрын ойнаған рөлдері, мысалы, спектакльдер, фильмдер немесе телешоулар, сондай-ақ арнайы дағдылары мен байланыс ақпараты көрсетілуі керек. Прослушивание – кастинг директоры жіберген монологты немесе бір кейіпкерге арналған репликаларды (sides) орындау. Прослушивание актердің өзін басқа адам ретінде көрсету шеберлігін таныстыруды қамтиды, ол екі минутқа дейін соғуы мүмкін. Театрға арналған прослушиваниелерде бұл уақыт екі минуттан асады немесе актер бірнеше монолог орындайды, себебі әр кастинг директорының актерлерге қоятын талаптары әртүрлі болуы мүмкін. Актерлер прослушиваниеге рөлге сай киініп баруы керек, сонда кастинг директоры оларды кейіпкер ретінде елестеуіне оңай болады. Телевизияға немесе киноға түсу үшін актерлер бірнеше рет прослушиваниеден өтуі керек. Көбінесе актерлерді соңғы сәтте тағы бір прослушиваниеге шақырады және оларға репликалар сол күні таңертең немесе кешкісін жіберіледі. Прослушивание актерлік өнердің стрестік бөлігі болуы мүмкін, әсіресе егер актер прослушиваниеге дайындалмаған болса.

Сынақ

Репетиция – актерлердің қойылымға дайындалып, жаттығу жасау процесі, онда кейіпкерлер арасындағы қақтығыстардың өзгеруін зерттейді, сахнадағы нақты қимылдарды сынап көреді және белгілі бір сезімді жеткізу жолдарын іздейді. Кейбір актерлер көрерменге жаңалық сақтау және қызығушылық тудыру үшін қойылымның барлық кезеңінде репетицияларын жалғастыра береді.

Аудитория

Бағалаушы көрермендермен сыншыл аудиторияның актерлерге өнер көрсету кезінде стресс туғызатыны мәлім (Боде және Бруттенге қараңыз). Оқиғаны көрерменмен бөлісу актерлерді қатты осал етеді. Күтпегенінен, актерлер өз өнерінің сапасын көрермендерге қарағанда жоғарырақ бағалайды.

Жүрек соғуы

Актердің қандай іспен айналысқанына байланысты оның жүрек соғуы әртүрлі болады. Бұл – организмнің стресске жауабы. Көрсетіліске дейін жүрек соғуының жеделдеуі байқалады, себебі адам алаңдайды. Сахнада ойнағанда актер өзін көпке көрсетіп тұрғандай сезінеді, бұл өнер көрсетуге байланысты үрейді және жүрек соғуы сияқты физиологиялық жандануды күшейтеді. Көрсетіліс кезінде жүрек соғуы репетиция кезіне қарағанда көбірек жеделдейді, себебі актерлік мансабына үлкен әсер ететін қысым артады. Бірақ, көрсетіліс аяқталған соңғы шапалақта жүрек соғуы күрт өседі. Мұны актерлер ғана емес, көпшілік алдында сөйлейтін адамдар мен музыканттардың да арасында көруге болады. 2017 жылы американдық университетте жүрек соғуының жиілігін өлшеу арқылы актерлердің стрессін зерттеу жүргізілді, нәтижесінде спектакль басталар алдында, әсіресе жаңадан дебют жасайтын актерлердің жүрек соғуы жоғарылағаны анықталды. Актердің стрессін арттыратын көптеген факторлар бар. Мысалы, монологтардың ұзақтығы, актерлік тәжірибесі және сахнадағы қимыл-қозғалыстар, оның ішінде декорацияны жылжыту. Көрсетіліс барысында актер сөйлеуге кіріспес бұрын жүрек соғуы ең жоғары деңгейге жетеді. Содан кейін актердің стресі және жүрек соғуы монологтың, үлкен сахналық көріністің немесе көрсетілістің соңында айтарлықтай төмендейді.