Театр: өнердің түрлері мен қалыптасуы

Кіріспе

Қоғамдық өнердің бірлескен түрі

Келесі жоспар театрға шолу және тақырыптық нұсқаулық ретінде ұсынылады:

Театр – өнердің жалпы атауы және көбінесе тірі актерлерді қатыстыратын, нақты немесе қиял өнімдерін (мысалы, оқиғаны) актерлік шеберлік, ән салу және/немесе би арқылы көрермендер алдында белгілі бір орында ұсынуға бағытталған көркем өнердің бірлескен түрі. Актерлер сөйлеу, қимыл-қозғалыс, пантомима, қуыршақтар, музыка, би, дыбыс және көріктілік сияқты түрлі тәсілдер арқылы осы тәжірибені көрермендерге жеткізе алады – тіпті басқа өнер түрлерінің бір немесе бірнеше элементтерін қолданады. Дизайн элементтері мен сахналық шеберлік тәжірибенің физикалық жақтарын, айқындығын және дереулігін күшейту үшін қолданылады.

Таяу Шығыс

Таяу Шығыс театры – ортағасырлық ислам әлеміндегі ең танымал театр түрлері қуыршақ театры (қол қуыршақтар, көлеңке театр және марионеткалық қойылымдар) және мұсылман тарихынан эпизодтарды қайта жасайтын актерлердің тікелей ойнайтын құмарлық пьесалары – та’зия болатын. Әсіресе, шиит исламдық пьесалары Әли ұлдары Хасан ибн Әли мен Хусейн ибн Әлидің шейіттігіне арналған. Ортағасырлық адаб әдебиетінде ахраджа деп аталатын зайырлы пьесалар да тіркелген, бірақ олар қуыршақ театры мен та’зия театрына қарағанда сирек кездесетін.

Театр қойылымдарының түрлері

Әуесқойлық театр – әуесқой актерлер мен әншілер орындайтын театр. Бродвей театры – Нью-Йорктың Манхэттен орталығында Бродвей бойындағы Театр ауданы мен Линкольн орталығында орналасқан әрқайсысы 500 немесе одан да көп орындықты 41 кәсіби театрда ұсынылатын театр қойылымдары. Қоғамдық театр – қоғам мүшелері, кәсіби мамандар немесе екеуінің арасында бірлесіп орындалатын қоғам үшін жасалған театр қойылымы. Кешкі театр – мейрамханадағы тамақты сахналық ойынмен немесе музыкалық қойылыммен біріктіреді. Шекаралық театр – стилі немесе тақырыбы бойынша эксперименталды театр. Хэппенинг – көбінесе мультимедиалық, нақты орынға байланысты және бейнелеу өнерін қамтитын қойылымдар. Суретті театр – сахнаны алып тастап, көрермендерді спектакльдің өзіне толыққанды ендіретін қойылымдар. Интерактивті театр – өнер көрсетуші мен көрерменді физикалық және ауызша жағынан бөліп тұратын "төртінші қабырғаны" бұзатын презентациялық немесе театрлық форма немесе жұмыс. Мюзикл – әндер, сөйлеу диалогтары, актерлік өнер және биді біріктіретін театр түрі. Бродвейден тыс – Нью-Йорк қаласындағы Манхэттендегі 100 мен 499 орындық театрларда өтетін театр қойылымдары. Off Off Broadway – Нью-Йорктегі коммерцияға қарсы және эксперименталды немесе авангардтық драма мен театр қозғалысының бөлігі ретінде басталған театрлық қойылымдар. Off Off Broadway театрлары Бродвей мен Off Broadway театрларына қарағанда кішірек және әдетте 100-ден аз орындықтары бар. Вест-Эндтен тыс – Лондондағы Вест-Энд театрлары ретінде есептелмейтін театрларда өткізілетін театр қойылымдары, әдетте 40-тан 400-ге дейін орындықтар бар. Опера – әншілер мен музыканттардың мәтін (либретто) мен музыкалық ұпайларды біріктіретін драмалық шығарма орындауы, әдетте театрлық жағдайда. Опера – музыка мен тақырып жағынан жеңіл опера жанры. Сондай-ақ, ағылшын тіліндегі шығармаларда мюзиклдік театр түрлерімен тығыз байланысты. Пьеса – кейіпкерлер арасындағы диалогты сценариймен театрландырылған қойылым. Аймақтық театр – өз маусымдарын шығаратын кәсіби немесе жартылай кәсіби театр труппасының театр қойылымдары. Аймақтық театр термині көбінесе Нью-Йорк қаласынан тыс кәсіби театрға қатысты. Репертуарлық театр – Батыс театр және опера өндірісі, онда резидент компания белгілі бір репертуардан, әдетте кезектесіп немесе ротациямен жұмыс істейді. Ревю – музыка, би және скетчтерді біріктіретін көп актілі танымал театрлық ойын-сауық. Ревюдің тамыры 19-ғасырдағы американдық танымал ойын-сауық пен мелодрамадан басталады, бірақ 1916 жылдан 1932 жылға дейінгі алтын жылдары өзінің мәдени көрінісіне айналды. Жергілікті театр – театр қойылымдарының кез келген түрі стандартты театрдан басқа бірегей, арнайы бейімделген жерде орындалуы үшін жасалған. Көше театры – ашық жердегі қоғамдық орындарда арнайы төлем жасамайтын театр қойылымдары мен қойылымдарының түрі. Жазғы театр – тек жазғы уақытта сахналық қойылымдар көрсететін театрлар. Саяхаттау театры – әр қалада әр түрлі жерде қойылатын, саяхаттайтын тәуелсіз театр. Әртүрлі шоу – әр түрлі әрекеттердің, әсіресе музыкалық қойылымдар мен комедиялық эскиздердің комбинациясы, әдетте оларды компер (шерулер шебері) немесе үйлестіруші енгізеді. Әрекеттердің басқа түрлері: сиқыр, жануарлар мен цирк әрекеттері, акробатика, жонглерлік және іш сөйлеу. Вадевиль – 1880-жылдардың басынан бастап 1930-жылдардың басына дейін АҚШ пен Канадада танымал болған театр жанры. Әр спектакль бір-бірімен байланысты емес, бір-біріне байланысты емес, бір топқа біріктірілген. Ән түрлеріне халықтық және классикалық музыканттар, бишілер, комедианттар, үйретілген жануарлар, сиқыршылар, әйелдер мен еркектер, акробаттар, суретті әндер, жонглерлер, бір актпен ойналатын пьесалар немесе пьесалардың көріністері, спортшылар, лекция беретін атақтылар, министрлер және кинолар кіреді. Вест-Энд театры – Лондонның Вест-Энде және оның маңындағы "Theatreland" үлкен театрларында қойылатын кәсіби театр. Семинарлық қойылым – театр қойылымының түрі, онда пьеса немесе мюзикл толық қойылымның кейбір аспектілерін қамтымайтын қарапайым түрде қойылады.

Amateur theatre – theatre performed by amateur actors and singers. Broadway theatre – theatrical performances presented in the 41 professional theatres each with 500 or more seats located in the Theater District and Lincoln Center along Broadway, in Midtown Manhattan, New York City. Community theatre – theatrical performance made for a community that may be performed by community members, professionals, or a collaboration between the two. Dinner theater – combines a restaurant meal with a staged play or musical. Fringe theatre – theatre that is experimental in style or subject matter. Happening – performances that are often multimedia, site specific, and involve visual arts. Immersive theater – performances that remove the stage and immerse the audiences within the performance itself. Interactive theatre – a presentational or theatrical form or work that breaks the "fourth wall" that traditionally separates the performer from the audience both physically and verbally. Musical – a form of theatre combining songs, spoken dialogue, acting, and dance. Off Broadway – theatrical performances that take place in theatres in Manhattan in New York City with a seating capacity between 100 and 499. Off Off Broadway – theatrical productions in New York City that began as part of an anti commercial and experimental or avant garde movement of drama and theatre. Off Off Broadway theatres are smaller than Broadway and Off Broadway theatres, and usually have fewer than 100 seats. Off West End – theatrical performances in London that take place in theatres which are not included as West End theatres and usually have seating capacities of around 40 to 400. Opera – an art form in which singers and musicians perform a dramatic work combining text (called a libretto) and musical score, usually in a theatrical setting. Operetta – a genre of light opera, light in terms both of music and subject matter. It is also closely related, in English language works, to forms of musical theatre. Play – theatrical performance with scripted dialogue between characters. Regional theatre – theatrical performances by a professional or semi professional theatre company that produces its own seasons. The term regional theatre most often refers to a professional theatre outside New York City. Repertory theatre – Western theatre and opera production in which a resident company presents works from a specified repertoire, usually in alternation or rotation. Revue – multi act popular theatrical entertainment that combines music, dance and sketches. The revue has its roots in 19th century American popular entertainment and melodrama but grew into a substantial cultural presence of its own during its golden years from 1916 to 1932. Site specific theatre – any type of theatrical production designed to be performed at a unique, specially adapted location other than a standard theatre. Street theatre – form of theatrical performance and presentation in outdoor public spaces without a specific paying audience. Summer stock theatre – theatres that present stage productions only in the summer. Touring theatre – independent theatre that travels, presented at a different location in each city. Variety show – a combination of acts, especially musical performances and sketch comedy, and normally introduced by a compère (master of ceremonies) or host. Other types of acts include magic, animal and circus acts, acrobatics, juggling and ventriloquism. Vaudeville – a theatrical genre of variety entertainment that was popular in the United States and Canada from the early 1880s until the early 1930s. Each performance was made up of a series of separate, unrelated acts grouped together on a common bill. Types of acts included popular and classical musicians, dancers, comedians, trained animals, magicians, female and male impersonators, acrobats, illustrated songs, jugglers, one act plays or scenes from plays, athletes, lecturing celebrities, minstrels, and movies. West End theatre – professional theatre staged in the large theatres of "Theatreland" in and near the West End of London. Workshop production – a form of theatrical performance, in which a play or musical is staged in a modest form which does not include some aspects of a full production.

Театр стилі

Театр мен драма театрында әр түрлі театр стильдері қолданылады. Оларға мыналар жатады:

Абсурдизм – адам баласының маңыздылыққа ұмтылуының барлығының да логикасыз екенін көрсетеді. Соңғы шындық – нақтылықтың аздығымен хаос. Бізді итермелейтін қажеттілік жоқ.

Экпрессионизм – шынайы емес, сыртқы бейнелерді бұрмалап, шындықты адамның ішкі әлемінде көреді. Сахнадағы сыртқы түрі мәңгілік шындықты бейнелеу үшін бұрмаланып, нақтылықтан алшақтауы мүмкін.

Мелодрама – музыкалық қосымшасы бар, сезімтал драма, көбінесе жамандық жасаушылардың жақсы адамдарға келтірген зияны туралы емес, соңы ақырда жақсының жеңісімен аяқталады. Мұнда батыр, қиын жағдайға түскен бойжеткен және қатыгез жауыз сияқты стереотиптік кейіпкерлер бейнеленеді.

Модернизм – өнерді, соның ішінде театрды, өмірден толығымен бөлініп, оны сыни тұрғыдан қарастыруға қабілетті кең ұғым.

Натурализм – сахнадағы өмір "нақты өмір" бақылауларына негізделген, егжей-тегжейлі назар аударумен көрсетіледі.

Постмодернистік театр – 20 ғасырдың ортасында Еуропада постмодернистік философиядан туындап, модернистік театрға қарсы реакция ретінде пайда болды. Постмодернистік театр жауап беруге тырысудың орнына, сұрақтар қояды және нақты шындықты іздемейді.

Қуыршақ театры – өнершілердің/қуыршақ ойнатушылардың өнер көрсететін заттарды қолдануының ежелгі түрі. Қуыршақ театрының көптеген түрлері мен формалары бар.

Реализм – кейіпкерлер нақты өмірге жақын, шынайы декорациялармен және сахналық қойылыммен бейнеленеді.

Степендердің түрлері

Опера үйі – опера қойылымдары үшін пайдаланылатын театр ғимараты, сахнадан, оркестр орнынан, көрермендерге арналған орындықтардан және костюмдер мен декорациялар дайындалатын артындағы жайлардан тұрады. Кейбір ғимараттар опера үшін арнайы салынса, басқа опера үйлері ірі өнер орталықтарының бөлігі болуы мүмкін. Қара қорап – көбінесе студенттік қойылымдар мен презентациялар үшін қолданылады. Аз жарық және дыбыс жабдықтары бар кішкентай, шаршы алаң. Көбінесе қара немесе бейтарап түске боялған. Просцена – 18, 19 және 20 ғасырлардағы театр ғимараттарының ең көп таралған түрі. «Арка» – суреттейтін кадр сияқты, оның арқылы оқиғаны көруге болады. Театр шеңберінде – көрермендер сахнаны қоршап тұратын театр. Басты сахна – көрермендер сахнаның үш жағында отырады, ал сахнаның арт жағы арқылы сахна артымен байланысады.