Кіріспе

Америкалық дәрігер, 19 ғасырлық дәрігер Сайлас Уэйр Митчелл (15 ақпан 1829 – 4 қаңтар 1914) – американдық дәрігер, ғалым, романист және ақын. Ол медициналық неврологияның негізін қалаушы деп есептеледі, сонымен қатар каузальгияны (кешенді аймақтық ауырсыну синдромы) және эритромеалгияны ашқан, ал демалыспен емдеуді дамытқан.

Ерте өмір

Силас Вейр Митчелл 1829 жылдың 15 ақпанында Пенсильвания штатының Филадельфия қаласында, көрнекті дәрігер және жазушы Джон Керсли Митчелл (1792–1858) мен Сара Генри Митчеллдің (1800–1872) отбасында дүниеге келді. Ол Филадельфиядағы танымал Пенсильвания университетінде оқыды, ал 1850 жылы қаланың Джефферсон медициналық колледжінде медицина докторы ғылымының кандидаты атағын алды.

Мансап

Азамат соғысы кезінде ол Филадельфиядағы Тернер Лейн ауруханасында жүйке жарақаты мен ауруларын емдеу бөлімінің директоры болды, ал соғыс аяқталғаннан кейін неврология саласында мамандық алды. Осы салада Митчелл қазіргі кезде «психиатриялық» деп аталатын ауруларға, әсіресе неврастения мен истерияға қарсы демалыспен емдеуді (rest cure) алғаш рет енгізді, бұл әдіс кейіннен медициналық әлемге кеңінен таралды. Емдеудің негізгі әдістері оқшаулау, төсекке жатқызу, диета, электротерапия және массаж болды және «Др. Диета және Др. Тыныштық» деп белгілі болды. Ол майға тоқ диета пациенттерді «семіртіп, қызартады» деп сенді, бұл жағдай емге көмектеседі. Осы мақсатта көп мөлшерде сүт тағайындалды. Ол пациенттеріне күніне екі кварттан (шамамен 1.9 литр) астам сүт ішуді ұсынды. Оның медициналық еңбектеріне «Нервтердің жарақаттары және олардың салдары» (1872) және «Май мен қан» (1877) кіреді. Митчелл ауруы (эритромеалгия) оның құрметіне аталған. Ол ампутацияланғандарды зерттеу барысында «фантомдық мүше» терминін де қолданды. Митчелл қол хирургтары көбінесе кездесетін себептік ауруды (қазір CRPS/RSD деп белгілі) анықтады және емдеді. Митчелл медициналық неврологияның негізін қалаушы және «дәлелге негізделген» немесе «ғылыми» медицинаның алғашқы өкілі саналады. Ол Америка антропометриялық қоғамының құрылтайшы мүшесі болды, қоғамның мақсаты – көрнекті ғалымдардың миын жинап, ми ғылымын дамыту болды. Ол сонымен қатар психиатр, токсиколог, жазушы, ақын және Еуропа мен Америкада танымал тұлға болды. Оның замандастары оны Бенджамин Франклинмен тең деңгейдегі гений деп есептеді. 1866 жылы ол «Атлантик» журналында «Джордж Дедлоудың ісі» атты әңгімесін жариялады, ол соматикалық және психологиялық түсініктерге негізделген. Осы сәттен бастап Митчелл ғылыми және әдеби ізденістеріне уақытын бөле бастады. Ғылыми саласында ол құйрықты жыланның уы, зиялылық гигиена, нервтердің жарақаттары, неврастения, әйелдердің нервтік аурулары, оқ жараларының нерв жүйесіне тигізетін әсері және медбике, дәрігер және пациент арасындағы қарым-қатынас туралы монографиялар жазды. Әдебиет саласында ол балаларға арналған әңгімелер, бірнеше томдық өлеңдер жинағы (The Hill of Stones and Other Poems 1883 жылы Houghton, Mifflin and Co. баспасында жарық көрді) және әртүрлі деңгейдегі көркем проза жазды, бұл оған 19 ғасырдың соңында американдық авторлардың қатарында жетекші орын берді. Оның тарихи романдары, әсіресе «Хью Уинн» (1897), «Франсуаның оқиғалары» (1898), «Вашингтонның жастық шағы» (1904) және «Қызыл қала» (1909) осы жанрдың ең үздік туындылары саналады.

Белгілі науқастар

Силас Вейр Митчелл сол кездегі ең белгілі дәрігер саналғанмен, оның әйел пациенттері оның күтімінде жиі қиындықтарға тап болды. Тіпті, оның емдік әрекетінен бір адам қайтыс болды, бірақ бұл факт жұртшылыққа жарияланбады. Ол Шарлотта Перкинс Гилманның дәрігері болды және оған тағайындаған толық демалыс емдік жолы "Сары қағаз қабырғалар" туындысына идея берді, онда баяндаушы осы емнен ақыл-есінен айырылады. Оның емдік тәсілі Вирджиния Вульфқа да қолданылды, ол "Мәриям Даллоуэй" (1925) романында оны өткір сынға алды: "Сен пропорцияны шақырасың; төсекте демалуды, жалғыздық пен демалысты, тыныштық пен демалысты ұсынасың; достарсыз, кітаптарсыз, хабарламаларсыз демалу; алты ай демалу; жеті тас алты фунт салмақтағы адам он екі тасқа дейін семіріп шығуға дейін".

Фрейдке әсері

Зигмунд Фрейд 1887 жылы Митчеллдің "Неврастения мен истерияның белгілі бір түрлерін емдеу" кітабына шолу жасады; және 1890-жылдарға дейін өз жұмысында электротерапияны пайдаланды. Фрейд Митчеллдің физикалық демалысты терапияға қосымша құрал ретінде қолдануын да қабылдады, бұл психоаналитикалық диванның қалыптасуына ықпал етті деп айтуға болады.

Құрметтер мен марапаттар

Митчеллдің ғылым және әдебиеттегі жоғары дәрежесі оған бірнеше отандық және шетелдік университеттердің құрметті дипломдарымен, сондай-ақ көптеген американдық және шетелдік ғылыми қоғамдардың құрметті немесе толыққанды мүшелігімен мойындалды. 1887 жылы ол Америка дәрігерлер қауымдастығының президенті, ал 1908–09 жылдары Америка неврологиялық қауымдастығының президенті болды. 1902 жылдан 1914 жылы қайтыс болғанға дейін Карнеги институтының қамқоршылық кеңесінің мүшесі болды. 1912 жылы Нью-Йорк қаласындағы Пенн клубының Гуггенхайм құрмет кубогымен марапатталды. Америка неврология академиясының жас ғалымдарға берілетін сыйлығы – С. Вейр Митчелл атындағы сыйлық оның есімімен аталады. Crotalus mitchellii – дақты жылан Митчеллдің құрметіне аталды.

Жеке өмір

Митчелл екі рет үйленген. Оның алғашқы некесі 1838–1862 жылдары Мэри Миддлтон Элвинмен болған, ол Филадельфиялық доктор Альфред Л. Элвиннің қызы. 1890 жылы Энн Кеппел Уильямсқа үйленген невролог. Лэнгдон Элвин Митчелл (1862–1935) – 1891 жылы актриса Марион Лиаға үйленген драматург. 23 маусымда 1875 жылы Митчелл Мэри Кэдваладерге (1835–1914) үйленді, ол Филадельфияның ең беделді отбасыларының бірінен шыққан. Ол Томас Макколл Кэдваладер мен Мария Шарлотта Гувернердің қызы болды (АҚШ президенті Джеймс Монроға үйленген Элизабет Кортрайттың немересі). Бұл неке оны қаланың ең жоғары әлеуметтік шеңберіне жеткізіп, келесі жылы Пенсильвания университетінің қорғаншысы етіп тағайындады. Олардың бір қызы болды:

Мари Гувернер Кэдваладер Митчелл (1876–1898), ол отбасы құрмаған. Митчелл 1914 жылдың 4 қаңтарында Филадельфияда қайтыс болды және Вудлендс зиратында жерленді. Оның жесірі оның жерлеу рәсімінен бір апта өткен соң дүние салды. Бірнеше Экинс суреттерінде – мысалы, Уильям Раштың Шуйлкил өзенінің аллегориялық мүсінін жасауы (1877) және «Тоқу» (1883) бас рельефінде – көрінетін Филадельфиялық Чиппендейл креслолары Митчелден алынған. 1886 жылы Пенсильвания Көркемсурет академиясынан Екинстің мәжбүрлі түрде кеткенінен кейін Митчелл суретшінің Оңтүстік Дакотаның шөлейттеріне саяхат жасауын ұсынған болуы мүмкін. Суретші Джон Сингер Сарджент Митчеллдің екі портретін салған: біреуі Филадельфия дәрігерлер колледжінің қорында сақталады, екіншісі 1902 жылы Филадельфияның өзара сақтандыру компаниясының тапсырысымен салынған және жақында сатылды (қараңыз, төмендегі сыртқы сілтемелер). Мүсінші Август Сент-Годенс 1884 жылы Митчеллдің қоладан жасалған портреттік тақтасын жасады. Митчелл Сент-Годенске қайтыс болған қызы Марияға ескерткіш жасауды тапсырды: «Тазалық періштесі» – мүсіншінің Amor Caritas мүсінінің ақ мәрмәрден жасалған нұсқасы. Бұл ескерткіш бастапқыда Филадельфиядағы Сент-Стефан шіркеуіне орнатылған, қазір Филадельфия өнер мұражайында сақталады.

Жігіттер туралы әңгіме

1800 жылдардың соңында доктор Митчелл туралы бір әңгіме жарық көрді, бірақ ол ешқашан тоқтатылған жоқ. Әңгімеде, жаман ауа-райы кезінде, киімі жыртық, ескі шалға жабылған өте кішкентай қыз оның үйіне келіп, ауырған анасына қарауы үшін оны өтінеді. Қыз Митчеллді науқас әйелге жетеледі, ол оның бұрынғы үй қызметшісі екені және пневмониядан зардап шегіп жатқаны анықталды. Митчелл әйелге көмектесіп, осындай әдемі қызы болғаны үшін құттықтады, бірақ әйел оған қызының бір ай бұрын қайтыс болғанын айтты. Митчелл шкафтан қыз киген шалға тапты; ол сол түні тозыққан жоқ еді. 2011 жылғы зерттеу көрсеткендей, бұл әңгіме бастапқыда Митчеллдің өзі медициналық жиналыста ойын-сауық үшін айтқан болуы мүмкін, содан кейін ол өздігінен дами бастады. 1910 жылы Митчелл өзінің "Сипаттамалар" атты кітабында "бір түнде дәрігерге қоңырау шалып, өліп бара жатқан анасын көрсетуге алып кеткен кішкентай қайтыс болған бала туралы" әңгіме айтқан адам туралы жазды; бұл адамды сенушілер мен сенбеушілер үнемі мазалап, әңгімені тоқтатуға мүмкін болмады. Контекстке қарағанда, Митчелл өзі туралы айтып отырған сияқты.

"Сары қоршау қағазы"

Шарлотта Перкинс Гилман өзінің "Сары қағаз қабырға" атты әңгімесін Вейр Митчеллге бағытталған, оның демалыс емдеуін қайта қарастыруы немесе емдеу жолын өзгертуі үшін жазғанын айтқан. Ол әңгіменің көшірмесін жібергенін мәлімдегенімен, Вейр Митчелл бұл әйгілі әңгімемен байланысын немесе көшірме алғанын ешқашан мойындаған жоқ. Перкинс Гилман сондай-ақ Вейр Митчеллдің "Сары қағаз қабырға" оқығаннан кейін демалыс емдеуін өзгертетінін айтқан, бірақ Вейр Митчеллдің демалыс емдеуін өзгерткеніне ешқандай дәлел жоқ.