Кіріспе

Тайвань операсы (Ke Tse операсы немесе Hokkien операсы) – Тайваньда пайда болған дәстүрлі драманың бір түрі. Тайвань операсы тайваньдық Хоккиен тілінің әдеби және күнделікті сөйлеу тілінің ерекше үйлесімін қолданады. Оның бастапқы нұсқасы Қытайдың Фуцзянь провинциясының Чжанчжоу қаласынан келген халық әндерінің элементтерін сіңірген. Сюжеттері негізінен оңтүстік Фуцзянь аймағының халық ертегілерінен алынады, бірақ соңғы жылдары оқиғалар көбінесе Тайваньда өріледі. Кейін Тайвань операсы Сингапур, Малайзия, Филиппин және Қытайдың Фуцзянь провинциясы сияқты Хоккиен тілінде сөйлейтін аймақтарға таралды. Тайвань операсы Тайвань тарихы мен мәдениетінің бейнесі саналады, себебі Тайваньның саяси өзін-өзі анықтау мәселесі оның қалыптасуына әсер етті.

Шығу тегі

Тайвань операсы – Тайваньда, әсіресе Йиланнан пайда болған хан дәстүрлі театрының жалғыз түрі. Бастапқыда Йиланға қоныс аударған хан иммигранттарының көп бөлігі Фуцзянь провинциясының Чжанчжоу қаласынан келген, олармен бірге Хоккиен Чжанчжоу диалектін әкелді. Коа а – Хоккиен тілінде оқылатын әңгіме-балладалар. Әр тармақ 5 немесе 7 сөзден тұрады, ал әр төрт тармақ – бір абзацты құрайды.

Құрылу

Jinge (錦歌; ) – Тайвань операсының алға басушысы. Ежелгі XVII ғасырда Қытайдың оңтүстік Фуцзянь аймағынан көшіп келгендер Тайваньға жергілікті диалекттегі өлеңдерге жазылған халық әндерін – Jinge-ні әкелді. XIX ғасырдың аяғына қарай, Гиланның кәсіби емес әншілері Jinge-ні өзгертіп, біртіндеп Куа а деп аталатын жаңа стильді дамытты. Jinge-ден басқа, Тайвань операсы Пекин операсы, Луантан операсы (亂彈戲), Сыпин операсы (四平戲), Лиюань операсы (梨園戲) және Гаоцзя операсы (高甲戲) сияқты формалды опералардың стильдерін қабылдады. 1923 және 1949 жылдар аралығында Шанхай мен Фуцзянь қалаларынан Пекин операсы труппалары Тайваньға гастрольдік сапармен келді. Кейбір актерлер Тайваньда қалды және Тайвань операларының сахналық режиссерлері болды. Пекин операсының ықпалы репертуарда, қимыл-қозғалыста, ишараларда, соқпалы музыкада және костюмдерде көрінеді. Оперда күрес тақырыбы мен акробатикалық қимылдар қалыпты жағдайға айналды.

Ерте дамуы

Тайвань 1895 жылдан 1945 жылға дейін жапон үкімшілігінде болды. Бастапқы кезеңде жапон үкіметі жергілікті дәстүрлерді көп бұрмаламай дамуға рұхсат берді және тайвандық опера гүлдене берді. Хо-и Линнің «Тайвандық опера» кітабында тайвандық операның Қытайда қалай қалыптасқаны туралы айтылады. Ол 1928 жылы Сан Ле Хсуан труппасының (三樂軒班;), Фуцзяньның оңтүстігіндегі У Ван храмына қажылық сапар жасағанда, Байчиао (白礁; ) және Сямыньде үлкен табысқа ие болғанын атап көрсетті. Соңынан Ни Шен, Ни Куан, Дэн Фэн, Му Дан және Тун И сияқты тайвандық труппалар да Фуцзянь провинциясында өнер көрсетті.

Бірінші құлдырау: 1936-1945

Тынық мұхиты соғысы басталғаннан кейін Жапон үкіметі бұрынғы саясатын өзгертіп, жапондануды қолдайтын Коминка саясатын енгізді. Осы кезеңде Жапон үкіметі Тайвань операсының көпшілік алдында қойылуына тыйым салды. Көптеген труппалар таратылып, Тайвань операсы алғашқы құлдырауын бастан өткерді, бірақ жергілікті халық Тайвань операларын жасырын түрде сақтауға тырысты. Тайвань операсы, сондай-ақ Бонг кок тиау/вангуодиао (亡國調; әдеби аудармасы – "өліп бара жатқан елдің әні") Тайвань халқына өздерінің ұлттық ерекшеліктерін табуға және Тайвань, Жапония және Қытай мәдениеттерінің әсерінен туған "аралық" жағдай үшін күресуге мүмкіндік берді. Кейбір наразылар, мысалы, солтүстік Тайпей префектурасындағы Рюифан қаласынан шыққан "Рюигуан театр труппасы" өздерінің "жаңа драмаларын" көрсетті". (Ли Доу Мин, 158) Жапондану дәстүрлі Тайвань операсына тыйым салғандықтан, бұл труппа жай ғана "жаңа драманы" қойды, ол заманауи костюмдермен Тайвань операсының модернизацияланған нұсқасы болды. "Жаңа драма қозғалысы" 1940 жылы тоқырады". (Ли Доу Мин, 158)

Алтын кезең: 1945-1962

Тайвань Қытай Республикасына өткеннен кейін, Тайвань операсы қайта жанданды, және бір жылдың ішінде жүзден астам труппа құрылды. 1949 жылы бес жүзден астам труппа тіркелді. Тайвань операсы өзінің алтын ғасырына енді. Осы кезеңде Чэнь Чэнсан (陳澄三) «Кунг Ле Ше» (拱樂社) труппасын құрып, өнер көрсету үшін жазбаша сценарийді алғаш рет қолданды. Ол Чэнь Шоуцзинге «Қызыл палатаның қираған армандары» (紅樓殘夢) пьесасын жазуды тапсырды. Алтын дәуірінде де Тайвань операсы түрлі қиындықтарға тап болып, саяси және мәдени ортаның өзгеруіне бейімделді. Радио, кино және теледидар сияқты жаңа ақпарат құралдарының пайда болуы, сондай-ақ батыс поп музыкасы мен фильмдерінің күшті ықпалы халықтың назарын аударды және күшті бәсекелестік тудырды. 1949 жылдан 1987 жылға дейінгі әскери жағдай кезінде Гоминьдан үкіметі Мандарин тілін насихаттау кеңесін қайта құрып, Хоккиен және басқа да диалекттерді қолдануға шектеулер қойды, кейбір жағдайларда тіпті тыйым салды. Бұл және саяси ахуалдың өзгеруі Тайвань тіліне негіделген өнер формасына қолдау көрсетуді азайтты. Ішкі қойылымдардың саны азайды, ал опера труппалары радио, кино, теледидар және үлкен ашық алаңдарда өнер көрсетумен тәжірибе жасады.

Түрлендіру

1954 жылдан бастап тайвандық опералар радиода орындала бастады. 1955 жылы Чэнь Чэн Сан тайвандық операның алғашқы қара-ақ фильмін – «Сюэ Пин Гуй және Ван Бао Чуань» (薛平貴與王寶釧) түсірді, және көрсетілімі үлкен сәттілікке ие болды. 1962 жылы Тайвань теледидары құрылып, тайвандық операларды көрсетуге кірісті. 1982 жылы Қытай телеарнасының (CTS) тайвандық опера труппасы хоккян тілінің орнына мандарин тілінде өнер көрсетті. Телевизиядағы опералар мыс операларға ұқсас келіп, тайвандық опералардың танымалдығын арттырды. Дегенмен, телешоуларда ән салу мен дене қимылдары аз болғандықтан, кейбір дәстүрлі элементтер жоғалып кетті. 1980 жылдардың басында тайвандық опера теледидар көрермендеріне жеткізілді, оның танымал бейнесі – Юн Ле Хоа болды. Бірақ, көркемдік элементтер көбінесе дәстүрлі күйінде сақталды. Тайвандық опера, әлемдегі басқа қытай опералары мен театрлары сияқты, дәстүрлі түрде крест-киім (反串; fǎnchùan; hóan chhòan) киген орындаушыларды пайдаланады, атап айтқанда, тайвандық операда әйелдер ерлер рөлін сомдайды. Қазіргі және тәжірибелік формалар синкретизмге бейімділік көрсетеді. Кейбір қойылымдарда саксофон мен гитара сияқты батыс аспаптары қолданылған. Батысқа бейімделген туындылардың арасында Николай Гогольдің «Үкімет инспекторы» романы бар. Тайваньдық жергіліктілендіру қозғалысының ықпалынан болуы мүмкін, соңғы жылдары Тайваньда оқиғалар мен аборигендік кейіпкерлердің тарихтары дамып келеді. Тайвандық хака шай жинау операсының түрлері де әсерін көрсетіп тұр. Опера жанкүйерлері оның қазіргі уақытта да маңыздылығын сақтап тұруын орындаушылардың стиль және көркемдік әртүрлілік тұрғысынан заманауи талаптарға бейімделуге дайындығымен байланыстырады.

Екінші құлдырау

Тайвань операсының кино және телеиндустриядағы сәттілігі, ирониялық түрде, жабық сахнадағы қойылымдардың төмендеуіне себепкер болды. "Миң Хуа Юань" өнер және мәдениет тобының бас продюсері Чэнь Шэнь Фу: "Біз олардың барлық әрекеттері тіршілік үшін жасалғанын түсінеміз, бірақ бұл дұрыс емес. Олар операның өмірін өлтіретін нәрсе жасап жатыр" деді. Басқа факторлардың ішінде саяси саясат, әлеуметтік құрылымдағы өзгерістер және батыс әсері бар. Цай төмендеу кезеңін былай сипаттады:

Негізгі әлеуметтік өзгерістер 1960 жылдары көптеген ойын-сауық түрлерінің пайда болуы және 1970 жылдары қоғамның ауыл шаруашылығынан өнеркәсіптік және коммерциялық құрылымға өтуі болды. Тайвань операсына зиян келтірген үкіметтік саясаттар: 1) тек ұлттық театрдың – Пекин операсының дамуын ынталандыру, 2) пьесаларды стандартизациялау және 3) діни қойылымдарға және диалекттерді пайдалануға шектеулер қою.

Болашақ

Тайвань операсы Тайвань тарихы мен дәстүрінің бейнесі саналады және Тайваньның саяси идентитігінің дағдарысы оның дамуын қалыптастырды. Тайвань операсының тарихы Тайвань қоғамының өсуі мен өзгеруін көрсетеді, бұл ертедегі иммиграциялық әсерлерден, Коминқа қозғалысы кезіндегі қысымнан, әскери жағдай кезеңіндегі мемлекеттік қолдаудың жетіспеушілігінен және қазіргі заманғы медианың өзгерістерінен басталады. Тайвань операсы өзінің жандылығын сақтап қалу үшін күресуде. Қазіргі заманғы концерт залдарындағы жоғары деңгейдегі опералар Тайвань операсының дамуының жаңа бағытын белгілейді. Атап айтуға болады, Миң Хва Юань өнер және мәдениет тобы (МХЮ):

1983 жылы МХЮ басқа халық театрларынан бұрын ұлттық театр сахнасында, Сунь Ятсен ескерткіш залында өнер көрсетті. Көріністі мысал – 1989 жылы МХЮ-ге Чжихан әуе базасында өнер көрсетуге рұқсат берілді. Бұрын тек Пекин операсы ғана әскери базаларды аралауға лайықты деп есептелген. Үш жыл өткен соң МХЮ әскери училищаларда гастрольде болды. Көрермендердің реакциясы Пекин операсымен салыстырғанда әлдеқайда ынталы болды. Бұл өзгеріс операның сюжеттеріне де әсер етеді. Дәстүрлі сюжеттер тарихи және батырлық оқиғалар, аңыздар мен мифтер болып табылады. Тайвань опералары біртіндеп романтикалық элементтерді қосты. Телевизиядағы опералардағы күшті драма және махаббат-назары бар қарым-қатынастар басты орынға ие. Ақ жылан туралы аңыз – миф, дін және романтиканы біріктіретін классикалық оқиға.

Орындау элементтері

Бастапқыда тайвань операсында үш роль болған: Шэн, Дань және Чоу. Кейін, тайвань операсы басқа ірі опералардан көбірек стильдерді қабылдағанда, ол біртіндеп сегіз маңызды кейіпкерге дейін кеңейді.

Дауыстар

Тайвань операсындағы ең бастысы – дауыс музыкасы.

Үш рөлді опера

Үш рөлді опера – бір клоун мен екі әйел рөлінде орындалатын шай өсіруші Чжан Санлангтың әңгімесі ретінде танымал. Оның сюжеті мен әндері белгілі бір үлгіде болады. Үш рөлді шай жинау операсы қарапайым, ресми сахнасы жоқ. Сахна спектакль басталар алдында құрылады.