Кіріспе
Қытай романисі, сыншы, драматург және Нобель сыйлығының лауреаты Гаоның пьесалары туған елі Қытайда абсурдтық және авангардтық сипатқа ие деп есептеледі. "Абсолюттік сигнал" (1982) – қытай эксперименталды театрындағы жаңалық болды. "Автобус аялдамасы" (1983) және "Басқа жағалау" (1986) пьесаларының қойылымын Қытай үкіметі тоқтатты, ал атышулы "Жабайы адам" (1985) Қытайда көпшілік алдында орындалған соңғы туындысы болды. Ол 1987 жылы елден кетіп, "Басқа жағалаудан" бастапғы пьесаларында жалпыға ортақ (қытайлық емес) мәселелерге көбірек назар аударды. Бірақ 1989 жылғы "Көшпенділік" пьесасы Қытайды бейнелеуі үшін үкіметтің де, ал зиялыларды бейнелеуі үшін шетелдегі демократиялық қозғалыстың да наразылығына ұшырады. 1997 жылы ол француз азаматтығын алды. Гаоның шығармаларына классикалық қытай операсы, халықтық мәдениет және Антонин Арто сияқты 20-ғасырдың еуропалық драмасы әсер еткен. 1987 жылы ол өзін жазушы ретінде Батыс және Шығыс мәдениеттерінің тоғысқан жерінде деп санағанын айтты. Дегенмен, ол өте жасырын адам және кейіннен: "Саясатта немесе әдебиетте болсын, мен ешқандай партияға немесе мектепке жатпаймын, оның ішінде ұлтшылдық пен патриотизм де бар" деді. Оның прозалық туындылары Қытайда көп танылмағанмен, Еуропа мен Батыста жоғары бағаланады, ал "Жан тауы" Нобель сыйлығының жариялануында ерекше аталып өтті.
Gao's drama is considered to be fundamentally absurdist in nature and avant garde in his native China. Absolute Signal (1982) was a breakthrough in Chinese experimental theatre. The Bus Stop (1983) and The Other Shore (1986) had their productions halted by the Chinese government, with the acclaimed Wild Man (1985) the last work of his to be publicly performed in China. He left the country in 1987 and his plays from The Other Shore onward increasingly centered on universal (rather than Chinese) concerns, but his 1989 play Exile angered both the government for its depiction of China and the overseas democracy movement for its depiction of intellectuals. In 1997, he was granted French citizenship. Gao's influences include classical Chinese opera, folk culture, and 20th century European drama such as Antonin Artaud, and he said in 1987 that as a writer he could be placed at the meeting point between Western and Eastern cultures. He is a very private person, however, and later claimed, "No matter whether it is in politics or literature, I do not believe in or belong to any party or school, and this includes nationalism and patriotism." His prose works tend to be less celebrated in China but are highly regarded elsewhere in Europe and the West, with Soul Mountain singled out in the Nobel Prize announcement.
Ерте өмір
1940 жылы соғыс кезінде Қытайдың Цзянси провинциясындағы Ганчжоу қаласында дүниеге келген (Гаоның түпкі атасының туған жері – Цзянсу провинциясының Тайчжоу қаласы, ал анасының тегі Чжэцзян провинциясынан), оның отбасы Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін Нанкинге оралды. 1997 жылдан бері ол Франция азаматы. 1992 жылы Франция үкіметі оған «Chevalier de l'Ordre des Arts et des Lettres» орденін табыс етті.
Цзянси мен Цзянсудағы алғашқы жылдары
Гаоның әкесі Қытай банкінде клерк болған, ал анасы YMCA мүшесі болған. Анасы Екінші Қытай-Жапон соғысы кезінде Жапонға қарсы театрдың актрисасы болған. Анасының ықпалымен Гао бала кезінде сурет салуды, жазуды және театрды өте жақсы көретін. Орта мектепте оқыған жылдары ол Батыстан аудармада келген көптеген әдебиеттерді оқыды және суретші Юн Зоньиннің жетекшілігімен эскиз, түсті сурет салу, майлы бояу және саз балшықтан мүсін жасауды үйренді. 1950 жылы оның отбасы Нанкинге көшті. 1952 жылы Гао Нанкин университетіне қарасты №10 орта мектепке (кейіннен Цзиньлин орта мектебі деп аталды) түсті.
In 1950, his family moved to Nanjing. In 1952, Gao entered the Nanjing Number 10 Middle School (later renamed Jinling High School) which was the Middle School attached to Nanjing University.
Бейжің мен Анхуйдегі жылдар
1957 жылы Гао бітірді және анасының кеңесімен, Орталық көркемсурет академиясының орнына Пекин шетел тілдері университетін (БФСУ) таңдады, әйтсе де ол өнерге қабілетті деп есептелді. 1962 жылы Гао БФСУ-дың француз тілі кафедрасын бітіріп, Қытай халықаралық кітап дүкенінде жұмыс істеді. 1970-ші жылдары «Елге түсу» қозғалысы кезінде ол қоғамдық зиялы ретінде қуғынға ұшырады, жас кезінде жазған еңбектерін жоюға мәжбүр болды және Аньхой провинциясына алты жылға ауыр жұмыс істеуге жіберілді. Ол қысқа мерзімге Аньхой провинциясының Нингуо ауданындағы Ганкоу орта мектебінде қытай тілі пәнінің мұғалімі болып жұмыс істеді. 1975 жылы Пекинге оралуға рұқсат алып, «Қытай құрылысы» журналының француз тіліне аударма жасау тобының жетекшісі болды. 1977 жылы Гао Қытай жазушылар қауымдастығының Сыртқы қатынастар комитетінде жұмыс істеді. 1979 жылдың мамыр айында Ба Цзинь сияқты қытай жазушыларының тобымен бірге Парижге барды. 1980 жылы Гао Пекин халықтық өнер театрының сценарийшісі және драматургы болды. Гао Қытайда абсурдист драманың алғашқы өкілі ретінде танымал. 1981 жылдан 1987 жылға дейін Пекин халықтық өнер театрында тұрақты драматург ретінде қызмет еткен кезінде «Абсолютті сигнал» (《絕對信號》, 1982) және «Автобус аялдамасы» (《車站》, 1983) қойылымдары сахнаға қойылды. Еуропалық театр үлгілерінің ықпалымен ол авангард жазушысы ретінде көзге түсті. Бұл туындының қойылымы (тақырыбы «Абсолютті сигнал» деп те аударылған) қытай эксперименталды театрындағы жаңа үрдіс пен трендсеттердің бірі саналды. Оның «Заманауи көркем әдебиет өнеріне кіріспе» атты кітабы 1981 жылдың қыркүйегінде жарық көрді және 1982 жылы қайта басылды, сол кезде бірнеше белгілі жазушылар оны жоғары бағалады. Оның «Жабайы адам» (1985) және «Басқа жағалау» (《彼岸》, 1986) пьесалары үкіметтің мемлекеттік саясатын ашық сынады. Соңғы пьесаның репетициясы бір айдан кейін тоқтатылды. 1986 жылы Гаоға қателікпен өкпе рагы диагнозы қойылды, ол Янцзы өзенінің бойымен 10 айлық саяхатқа шықты, нәтижесінде «Рух тауы» (《靈山》) романы жарық көрді. 1990 жылы Тайбэйде және 2000 жылы HarperCollins Australia баспасынан ағылшын тілінде жарық көрген бұл роман-мемуар әдеби жанрларды үйлестіріп, әртүрлі баяндаушылардың дауыстарын қолданады. Швед Нобель комитеті бұл туындыны «өзіне теңдессіз, ешқандай нәрсемен салыстыруға келмейтін әдеби шығармалардың бірі» деп атады. Кітапта Сычуань провинциясынан жағалауға дейінгі саяхаты және хан қытай мәдениетінің шетінде тұратын Цян, Мяо және И сияқты қытай этностарының өмірі суреттеледі.
Еуропа мен Париждегі жылдар
1980 жылдардың аяғына қарай Гао Францияның Париж қаласына іргелес Багноле қаласына көшіп өтті. Оның 1989 жылғы саяси драмасы "Қашқындар" (немесе "Көшіп кеткендер"), 1989 жылғы 4 маусымда Тяньаньмэнь алаңына танктар кіргеннен кейін қолданыстан шыққан қоймаға қашқан үш адам туралы, Қытайда оның барлық туындыларына тыйым салынды және ол ресми түрде не қабылданбайтын тұлға деп жарияланды.
Шығыс жарты шарда
Гао алғаш рет сәттілікке жетіп, "Ханье де сынччен" (寒夜的星辰) повесімен (1980; "Салқын түндегі жұлдыздар") сыншылардың назарына ілікті. Қытай жазушылар қауымдастығы "Заманауи көркем әдебиет өнерінің алдын ала зерттеулері" атты тудырған ұлттық дауға себеп болған еңбекке қарсы екі жаппай жиналыс өткізгенде, белгілі жазушылар оны қорғау үшін сөз сөйледі. Оның 1983 жылғы "Чежан" (Автобус аялдамасы) абсурдистік драмасы еуропалық театрдың әртүрлі тәсілдерін қамтыды. Сао Ю "Автобус аялдамасын" "тамаша" деп бағаласа да, Коммунистік партияның өкілдері оны ашық сынады. 1985 жылғы "Ерен" (Жабайы адам) пьесасы жақсы қабылданып, ғалым Гилберт С.Ф. Фонгтың сөзіне сәйкес, "сол кездегі тәжірибелік драманың дамуының шыңы" болды. Бұл пьеса сонымен бірге, драманың социалистік тәрбие немесе саяси маңызымен жүргізілуі міндетті емес екенін, ал туындыдағы түсіндіруге келмейтін жерлер көркемдік құндылығын арттыратынын көрсетті. Батыс және қытай сыншылары "Автобус аялдамасын" Қытайға абсурд театрының элементтерін енгізген алғашқы пьеса деп атады, ал "Жабайы адам" қытай театр дәстүрлерінің ықпалында болды және қытай артистерінің өнер шеберлігін жетілдіруге жасаған тырысы үшін жоғары бағаланды. "Абсолюттік сигнал", "Автобус аялдамасы" және "Жабайы адам" пьесалары "қытай авангардының бастапқы кезеңінің бастауы және шыңы" деп сипатталды. 1986 жылы оның "Басқа жағалау" пьесасына тыйым салынды, содан бері оның ешбір пьесасы материкте қойылған жоқ.
Қытай жазушыларының пікірлері
Гаоның шығармалары қытай жазушылары арасында қызу пікірталас тудырды, оның ішінде мақтаулар да, сын да болды. 2008 жылғы маусым айындағы «Muse» гонконгтық журналында (қазір жабылды) Гао туралы жарияланған мақаласында Лео Оуфан Ли «Жан тауында» қытай тілінің қолданылуын жоғары бағалады: «Бұл тиімді болсын болмасын, ол халықтық тіл, әдемі 文言 (классикалық) тіл және диалекттерге толы, бай көркем тіл. Осының арқасында дыбыстар мен ырғақтардың «гетероглоссиялық» тіркейі жасалып, оны дауыстап оқуға болады (Гаоның өзі де көптеген қоғамдық оқуларында осылай жасаған).» 2000 жылға дейін оннан астам қытай жазушысы мен ғалымы Гаоның Әдебиет бойынша Нобель сыйлығын жеңетінін болжады, олардың ішінде Ху Яохен (қытайша: 胡耀恒) және Пан Цзюнь (潘军) 1999 жылдан бастап болжаған. Гонконг баптистік университетінің Джессика Юнг 1982 жылғы «Жиырма бес жыл өткен соң» әңгімесін мақтап, баяндау перспективаларын шебер пайдалану тиімді юмор мен ирония тудыратынын жазды.
Батыс әлемінде
Гилберт К.Ф. Фонг "Қазіргі заманғы көркем әдебиет өнерін зерттеуге алғышарт" еңбегін "теорияға жасалған өте жалпылама тырақтау" деп атады. "Christian Science Monitor" газетіндегі мақалада "Жабайы адам" пьесасы "шын теңдессіз" деп бағаланды. Әрбір пьесадан кейін Гао жазған түсіндірмелер келеді, ал Бард колледжінің Саймон Рок бөлімшесінің профессоры Джон Б. Вайнштейн бұл түсіндірмелердің "практикалық және теориялық аспектілерді үйлестіретінін" айтады. Олар – драмалық теорияның маңызды жиынтығы. Вайнштейннің пікірінше, "үш бөлікке бөлу Гаоға әрбір кейіпкерді әртүрлі көзқараспен қарастыруға және оларды тереңірек зерттеуге мүмкіндік береді", ал "Соңғы төрткүндік" (Фонг аударған басқа пьесалармен салыстырғанда кейіпкерлердің өзіне талдау жасауы реалистік оқиғалар мен күнделікті жағдайлармен байланыстырылған) – Гаоның теорияларын тек оның пьесаларына ғана емес, басқа пьесаларға да қолдануға жасалған қадам. Гаоның шығармаларын ағылшыл тіліне аударуда ең көп еңбек еткендер: Мейбел Ли (қытай тілінен ағылшыл тіліне роман мен эсселер), Гилберт Фонг (қытай тілінен ағылшыл тіліне пьесалар мен поэзия), Ноэль Дютрейт (француз тілінен ағылшыл тіліне роман мен эсселер) және Клэр Консейсон (француз тілінен ағылшыл тіліне пьесалар). Гаоның шығармашылығын зерттеген ағылшыл тіліндегі ғалымдардың қатарында Сэй Рен Куа, Летиция Фусини, Тодд Коултер, Изабелла Лабецка және Мэри Маццилли бар.
Гаоның басқа салалардағы жұмысының әсері
Гао Синцзяньның еңбегі Тайвань ұлттық университетінің білім беру психологиясы және кеңес беру кафедрасының профессоры Цзинь Хсу Ренді "Дневник жазудағы психологиялық орынбастыру парадигмасы" (PDPD) деп аталатын психологиялық терапияны жасауға шабыттандырды. Бұл терапия "Жан тауы" романының жазылу әдісіне негізделген, онда "Мен", "Сен" және "Ол/Ол" деген үш жақ есімдік қолданылады.
Ұлттық Тайвань Нормалдық Университетінің Гао Синцзянь орталығы
Гао Синцзянь Тайванды ұзақ жылдар бойы өз үйі деп есептейді және Тайвань Ұлттық Университетімен (ТҰУ) тығыз байланыста. 2008 жылы ол президент Гу Ишуньнің университеттегі құрметті кафедра профессоры болу туралы шақыруын қабылдады. 2011 жылы президент Чан Куоэн Францияға шақыру үшін сапар шекті, нәтижесінде 2012 жылы Гао мырза Сахналық өнер институтының кафедра профессоры болды, онда бірнеше жыл бойы курстар оқыды. Оның ерекше жетістіктері мен қоғамға қосқан зор үлесі үшін 2017 жылы ТҰУ-дан әдебиет докторының құрметті дәрежесімен марапатталды. 2012 жылдан бері ТҰУ профессор Гаомен тығыз ынтымақтастық орнатып, бірқатар іс-шаралар мен қойылымдар ұйымдастырды. Мысалы, 2012 жылы университет «ТҰУ-да Гао Синцзяньмен кездесу – Әдебиет бойынша Нобель сыйлығының лауреаты Гао Синцзяньді еске алу» атты шара өткізді. 2014 жылы ТҰУ Ұлттық сарай мұражайымен бірлесіп «Көсемсұлуға реквием» атты поэма-фильмінің Тайваньдағы тұңғыш көрсетілімін ұйымдастырды және осы туындыға арналған суреттер жинағын жариялады. Сонымен қатар, профессор Гао өзі «Синцзянь залын» сыйға тартып, Сахналық өнер институтының репетициялық залының ашылуына қатысты. Келесі жылдары «Гао Синцзянь өнер фестивалі» (2017), онда оның «Ойшыл» атты туындысы таныстырылды, және «Гао Синцзянь апталығы» (2019) сияқты маңызды шаралар өтті, аталған апталықта «Гао Синцзяньнің әдебиеті мен өнері» және «Гао Синцзяньнің пьесаларын зерттеу» сияқты курстар ұсынылды. Бұл курстар қазіргі таңда ТҰУ-да әр семестрде оқытылуда. Сонымен қатар, Сахналық өнер институты оның бірнеше танымал туындыларын сахналады, оның ішінде «Түнгі саяхатшы» (2012) мандарин тіліндегі тұңғыш қойылымы, «Таулар мен теңіздер» (2013, 2017) жанды рок-н-ролл мюзиклі, «Жан тауы» (2016, 2017) би театрының қойылымы, «Монолог» (2019) монологы және «Жан тауындағы монолог» (2019) университет репертуары. 2020 жылы профессор Гао ТҰУ-дағы кафедра профессоры қызметін атқарып жүргеніне 10 жыл толып, осы мерейлі оқиғаны университетге түрлі қолжазбалар мен қатысты кітаптарды сыйға тарту арқылы атап өтті. Профессор Гаомен академиялық байланысты нығайту және оның туындыларын зерттеуді ынталандыру мақсатында ТҰУ кітапханасының алтыншы қабатында Гао Синцзянь орталығы құрылды. Бұл орталық оның жазбалары, құжаттары және тиісті зерттеу материалдарының сақталымы ретінде қызмет етеді. Өнер және гуманитарлық ғылымдар саласындағы күшті жақтары мен ерекшеліктерін, сондай-ақ Либералды өнерлер факультеті, Өнер факультеті және Музыка факультеті арасындағы пәнаралық ынтымақтастықты пайдалана отырып, ТҰУ Гао Синцзяньнің туындыларын зерттеудегі маңызды орталыққа айналуды көздейді.
Қызықты деректер
Гао – үш Нобель сыйлығының лауреаттарының арасында қытай тілінде лекция оқыған екіншісі (қалған екеуі – Сэмюэл Ц. Ц. Тин 1976 жылы және Мо Янь 2012 жылы). Гао – атеист.