Кіріспе

жоқ, дәстүрлі қытай музыкалық театры. Қытай операсы – Қытайда ән айту, актерлік шеберлік және әсем костюмдерді үйлестіретін театр түрі. Оның тақырыптары қытай тарихы, мифологиясы және әдебиетіне негізделген. Даму барысында ол музыка, ән мен би, жекпе-жек, акробатика, костюм және грим өнері, сондай-ақ әдебиет сияқты түрлі өнерлерді қабылдады. Бұл – әрқайсысы нақты рөлдерге арнайы дайындалған кәсіби актерлер орындайтын, қатаң регламенттелген рөлдердің театры. Рөлдердің ерекше белгілері мен түстері оларды оңай анықтауға көмектеседі. Бүгінде Қытай операсының жүзден астам аймақтық түрі бар. 20 ғасырда Пекин операсы ең танымал болды және Қытайдың «ұлттық театры» деп аталды. Бірақ Юэ операсы, Кантон операсы, Ю операсы, куньцюй, циньци, Хуанмэй операсы, пинцзюй және Сычуань операсы сияқты басқа жанрлар да көптеген жанкүйерлерге үнемі қойылады. Олардың арасындағы ең басты айырмашылық – музыка мен диалектілерде, ал сюжеттер көбінесе бір-бірінен алынып немесе бөлісіледі. Көптеген жағдайларда (революциялық опералар мен Шанхай операсы сияқты) қытай операсының көп бөлігі (Тайвань операсын қоса алғанда) 17 ғасырға дейінгі Қытайдағы оқиғаларға негізделген, ол дәстүрлі немесе жаңадан жазылған болсын. Ғасырлар бойы қытай операсы Қытайдың қала және ауыл тұрғындары үшін, сондай-ақ қытай диаспорасы үшін басты ойын-сауық түрі болды. Бірақ 20 ғасырдың екінші жартысында саяси және нарықтық факторлардың салдарынан оның танымалдылығы күрт төмендеді. Тайвань мен Сингапурдағы диалектілерге қарсы тіл саясаты, Қытайдағы ауылдық діни мерекелерге қарсы ресми позиция, Тайваньдағы мәдениеттен алыстау – бұл түрлі кезеңдерде оның құлдырауына себеп болған факторлардың қатарында. Алайда, ең басты кінәлілер – Мәдени революция (дәстүрлі мәдениеттің жойылғаны, көптеген театр өкілдерінің қуғынға ұшырағаны және жас ұрпақтың қытай операсына деген қызығушылығының азайғаны) және жаңару, оның әлеуметтік әсері мен импортталған құндылықтары қытай операсының күшіне жетпеді. 1957 жылы аймақтық жанрлардың саны 350-ден асып кеткені анықталды, бірақ 21 ғасырда Қытай үкіметі материалдық емес мәдени мұра тізіміне тек 162 түрді енгізе алды, олардың көпшілігі жойылу қаупінде. Қазіргі жастар үшін қытай операсы күнделікті музыка мәдениетінің бір бөлігі емес, бірақ ол көптеген ересектер үшін әлі де тартымды, себебі олар оның ішінде ұлттық немесе аймақтық ерекшеліктерін көреді.

Танға дейінгі алты династия

Қытай драмасының алғашқы түрі – Каньцзюнь операсы (參軍戲, немесе Адъютант пьесасы), ол Кейінгі Чжао әулетінен (319–351) пайда болды. Бастапқыда ол екі артист қатысатын қарапайым комедиялық драма болды, онда сыбайлас офицер – Каньцзюнь немесе адъютантты, Цан Бао (蒼鶻) есімді шумақ әжуалады. Алты әулет кезеңінде әртүрлі ән мен би драмалары дамыды. Солтүстік Ци әулеті тұсында Гао Чангунның маска киіп шайқасқа шығуының құрметіне арналып, «Үлкен Бет» (大面, «бетперде» деген мағынаны білдіреді, сондай-ақ даймянь 代面, және ол Ланлин патшасы, 蘭陵王 деп те аталды) деп аталатын маскалы би қойылды. «Билеп ән шырқаған әйел» (踏謡娘) туындысында, мас күйеуінен зорлық көрген әйел туралы әңгіме баяндалады, ал бұл ән мен би драмасы бастапқыда әйел рөліндегі ер адам тарапынан орындалды. Осы ән мен би драмаларындағы оқиғалар қарапайым болғанымен, олар Қытайдағы музыкалық театрдың ең алғашқы үлгілері және кейінірек дамыған Қытай операсының негізгі көзі саналады. Бұл ерте драма түрлері Тан әулетінде кең таралды және одан әрі дамыды. Мысалы, Тан әулетінің соңына қарай Каньцзюнь операсы күрделі сюжетке және драмалық өрбулерге толы қойылымға айналды, онда кем дегенде төрт артист қатысты. Қытай театрының алғашқы формасы Тан әулетінде император Сюаньцзун (712–755) тұсында ұйымдастырылды, ол музыканттарды, бишілерді және актерлерді даярлау үшін алғашқы музыка академиясын – «Шапақ бағын» (梨园/梨園; líyuán) құрды. Орындаушылар Қытайдағы алғашқы опера труппасын құрды және олар негізінен императорлардың ләззатына арнап өнер көрсетті. Күні бүгінге дейін опера өнерінің шеберлері «Шапақ бағының шәкірттері» (梨园弟子 / 梨園弟子, líyuán dìzi) деп аталады.

Цинге арнап ән

Сун әулетінің кезінде Каньцзюнь операсы ән мен биді қамтитын қойылымға айналып, Задзю (雜劇) өнерінің дамуына ықпал етті. Заджу және Наньси (南戏) сияқты формалар Сун (960–1279) және Юань (1279–1368) дәуірлерінде одан әрі жетілді. Операға рифмалық схемалар мен жаңалықтар негізінде құрылған акттер, сондай-ақ Дан (旦, dàn, әйел), Шенг (生, shēng, еркек), Хуа (花, huā, боялған бет) және Чжоу (丑, chŏu, клоун) сияқты арнайы рөлдер енгізілді. Сун әулетінің театрлық қойылымдарында актерлер сахнада классикалық қытай тілінде сөйлеуге қатаң бағынса, Юань әулеті кезінде халық тілінде ән айту немесе өлеңдер орындау кеңінен таралды. Юань поэзиялық драмасында барлық төрт акт үшін бір ғана адам ән шырқаса, ал Минь әулетінің (1368–1644) кезінде Наньсиден дамыған поэзиялық драмаларда барлық кейіпкерлер ән шырқап, орындай алатын болды. Юань әулетінің соңында драматург Гао Мин "Пипа әңгімесі" атты опера жазды, ол үлкен танымаллыққа ие болды және алғашқы Мин императоры Чжу Юаньчжанның сүйікті операсы болғандықтан, Мин әулетінің драмасы үшін үлгіге айналды. Сол кездегі қойылым қазіргі қытай операсына ұқсас болды, бірақ либреттолары өте ұзын болды. Мин және ерте Цин әулеттерінде басым рольде Куньку болды, ол Ву мәдени аймағында пайда болды. Кунькудегі белгілі шығарма – Тан Сяньцзының "Пион павильоны". Кейін Куньку "чуаньци" деп аталатын ұзақ қойылым түріне айналды, ол Сычуань операсын құрайтын бес әуеннің бірі болды. Қазіргі уақытта қытай опералары 368 түрлі формада сақталған, ең танымал – Пекин операсы, ол 19 ғасырдың ортасында қалыптасып, Цин әулетінің соңғы кезеңінде (1644–1911) үлкен сұранысқа ие болды. Пекин операсында дәстүрлі қытайлық ішекті және соқпалы аспаптар актерлік шеберлікті күшті ырғақпен сүйемелдейді. Актерлік шеберлік ишараттарға негізделген: қол қимылдары, қадамдар және басқа да дене қозғалыстары атқа міну, қайық жүргізу немесе есік ашу сияқты әрекеттерді көрсетеді. Сөйлеу диалогы речитатив пен Пекин сөйлеуіне бөлінеді, алғашқысы маңызды кейіпкерлер, екіншісі жас әйелдер мен клоундар қолданады. Кейіпкерлердің рөлдері қатаң белгіленген, әр кейіпкердің өзіне тән әсем макияж дизайны бар. Пекин операсының дәстүрлі репертуарына 1000-нан астам шығарма кіреді, олардың көпшілігі саяси және әскери күрестер туралы тарихи романдардан алынған.

19121949 жылдар

ХХ ғасырдың басында шетелден оралған қытай студенттері батыс пьесаларын сынап көруді бастады. 1919 жылғы 4 мамыр қозғалысынан кейін Қытайда көптеген батыс пьесалары қойылды, ал қытай драматургтары осы үлгіні ұстануға тырысты. Жаңа үлгідегі драматургтардың ең танымал өкілі Цао Ю (т. 1910). Оның 1934-1940 жылдары жазылған "Дауыл", "Күн шығуы", "Шөл", және "Пekin адамы" атты маңызды туындылары Қытайда кеңінен танылды. Республика дәуірінде Шанхай мен Чжэцзяңда Юэ операсы мен толығымен әйелдерден құралған Юэ опера труппалары дамыды. Әйелдерге арналған бұл өнер түрінде актерлер мен көрермендердің көп бөлігі әйелдерден тұратын, көбінесе махаббат туралы оқиғалар қойылды. Оның дамуы қоғамдағы әйелдердің өзгеруімен байланысты болды. 1930 жылдары коммунистер бақылауындағы аймақтарда саяхаттап жүрген Қызыл Армияның мәдени топтарының қойылымдары партияның мақсаттары мен саяси идеологиясын тарату үшін әдейі пайдаланылды. 1940 жылдары театр коммунистер бақылауындағы аймақтарда берік орнасты.

Музыкалық ерекшеліктері

Қытай операсының музыкалық элементтері дауыс пен би/қимылдан ажырамас бірлік ретінде жасалады. Музыканттар да, актерлер де музыкалық сүйемелдеуді құруға қатысады. Осы бірлескен процеске өндірісте актерлердің қимылы мен оркестрдің үні арасындағы қатал үйлесімділік арқылы көрініс беріледі. Музыканттар актерлерді дыбыспен мінсіз қолдауға тиіс, көбінесе дауыстық сигналдарды немесе аяқпен жерге тигізу сияқты физикалық белгілерді күтеді. Дәстүр бойынша музыканттар көбінесе жатқа орындайды – бұл шығармалардың бөліктері немесе үлештер шексіз өзгерістерге ұшырап, жиі қайталанатын еді. Оркестр Юань дәуірінде Моңғолия 7 ноталық шкала енгізгенге дейін пентатоникалық шкаланы пайдаланды. Қос қосымша ноталар батыс нотациясындағы альтерациялар сияқты қызмет етті.

Танымал мәдениетте

2022 жылдың қаңтар айында Genshin Impact ойынына жаңарту шықты, онда Yun Jin кейіпкерінің музыкалық нөмірі бар сюжеттік квест қосылды. Бұл нөмір қытай операсының стилінде, атақты «The Divine Damsel of Devastation» операсының үлгісімен жасалған. Бұл көптеген адамдар үшін қытай операсын алғаш рет естіген сәт болғандықтан, видео вирустыққа айналды. Тіпті Юн Цзиньге дауыс берген Ян Ян да осыған таңғалды.