Кіріспе

Қытай драматургі (1910–1996)

Цао Ю (24 қыркүйек 1910 – 13 желтоқсан 1996) – қытай драматургі, көбінесе 20 ғасырдағы Қытайдың ең маңызды драматургтерінің бірі саналады. Оның ең танымал туындылары – "Дауыл" (1933), "Күн шығуы" (1936) және "Пekin адамы" (1940). Қазіргі қытай "сөздік театр" 20 ғасырдағы қытай әдебиетінде басты нарықта Цао Юдің еңбегінің арқасында қалыптасты. Цао Ю Қытайдың Басты қазіргі заманғы драма театрының президенті, Қытай театр қауымдастығының төрағасы (1968–1998) болды және 1952 жылы Пекин халықтық өнер театрын құрды.

Атауы

Сао Ю, осы драматург есімімен ең көп байланыстырылатын есім – псевдоним еді; оның шын есімі Ван Цзябао. Ол псевдоним оның тегі Сао-дың графикалық құраушы бөліктерге таратылуынан туындаған. Тегінің радикал бөлігін тег ретінде қолдануға болмағандықтан, ол оған жақын дыбыстас әріпті таңдап, екі әріпті біріктіріп Сао Ю деген есімді құрады.

1910-1920 жылдардағы алғашқы жылдары

Цао Ю 1910 жылы Хубэй провинциясының Цянцзян қаласында жоғары топтағы отбасында Ван Цзябао болып дүниеге келді. Ол нәресте кезінде отбасының бизнес қажеттіліктеріне байланысты Тяньцзинь қаласына көшті, онда оның әкесі Қытай президенті Ли Юаньхунның хатшысы болып қызмет етті. Тяньцзинь – батыс мәдениетінің күшті ықпалына ие, көпұлтты қала болатын. Бала кезінде Юдың анасы оны сол кезде танымал болған батыс үлгісіндегі театрлық қойылымдарға, сондай-ақ қытайдың дәстүрлі операларын көруге жиі алып баратын. Батыс үлгісіндегі сөйлеу театры Чэнь Дуксю және Ху Ши сияқты көрнекті зиялылардың ықпалымен Қытайда кеңінен тарады. Олар антиимпериализм рухымен сіңген, дәуірдің мәдени жаңару науқанының жақтаушылары болды және конфуциандық сияқты қытай мәдени институттарын қайта қарастыруды қолдады. Бұл идея 1919 жылы «Төртінші мамыр» қозғалысы ретінде іске асты.

1920-жылдардағы әдеби бастамалары

1920-1924 жылдар аралығында Цао Ю батыс үлгісіндегі оқу бағдарламасын ұсынған Тяньцзинь Нанькай орта мектебінде оқыды. Мектепте драмалық өнер қоғамы жұмыс істеді, онда студенттер батыс туындыларын, әсіресе Хенрик Ибсен мен Юджин О’Ниллдің шығармаларын қойды. Бұл авторлар Ху Шидің аудармалары арқасында Қытайда кеңінен танымал болды. Цао Ю қоғамның бірнеше драмалық қойылымында актерлік рөлдерді ойнады, тіпті Ибсеннің «Куыршақ үйі» пьесасында Нораның әйел рөлін сомдады. Ол сондай-ақ ағылшын жазушысы Джон Галсвортидің 1909 жылғы «Күрес» атты туындысын аударуға көмектескені мәлім. Нанькай орта мектебін бітіргеннен кейін Цао Ю алғашқыда Нанькай университетінің Саяси ғылымдар факультетіне қабылданды, бірақ келесі жылы Цинхуа университетіне ауысты, онда 1934 жылы Батыс тілдері мен әдебиеті мамандығы бойынша бітірді. Университетте оқыған жылдары Цао Ю орыс және ағылшын тілдерін жетілдірді. Оқу бағдарламасы Бернард Шоу және Юджин О’Нилл сияқты батыс авторларының, сондай-ақ Антон Чехов пен Максим Горький сияқты орыс авторларының туындыларын, еңбектерін оқып үйренуді талап етті. Классикалық грек жазушылары Эврипид пен Эсхилдің аудармалары да оқылды. Батыс әдебиетіне осылай терең үңілу Цао Ю-дың барлық жазу жанрындағы стильін қалыптастырды, соның ішінде Қытайда Цао Ю-дың ықпалынан бұрын кең таралмаған «сөйлеу театры» жанрына да әсер етті (әдеттегі әнмен орындалатын қытай операсынан өзгеше). Университеттің соңғы курсында Цао Ю өзінің алғашқы туындысын – «Дауыл» пьесасын аяқтады, ол 20 ғасырдағы қытай театрының тарихындағы маңызды кезең болды. Цао Ю-ға дейінгі қытай драматургтарының шығармалары көбінесе тарихи қызығушылық тудыратын және Қытайда танымал болған, бірақ халықаралық аренада сыншылар тарапынан жоғары бағаланбады немесе кең танылмады. Ал Цао Ю-дың туындылары дүниежүзілік қызығушылықты тудырып, оны халықаралық деңгейде танымал болған Қытайдың тұңғыш драматургі етті.

Хуаджуның (сөйлеу драмасының) алғашқы "алтын дәуірі" 1930-жылдардың ортасында

Цао Юдің "Жұлдызды дауыл" (1934), "Күннің шығысы" (1936) және "Жабайы дала" (1937) атты трилогиясы 1930 жылдардың ортасында заманауи қытай драмасын алғашқы "Алтын ғасырға" бастап берді. Осы пьесалар мен қойылымдары қытай драматургиясының қалыптасуын және жарықтандыру, декорациялар, құрал-жабдықтар мен костюмдерді қамтитын сахналық өндірістегі кәсіби деңгейдің артуын көрсетті. Цао Юдің туындылары 1930 жылдары қоғамның түрлі жақтарын бейнелейтін және сын-ескерту құралы ретінде танылған "реалистік драма" толқынын күйзелтіп, бастады. Цао Ю, Хун Шэнь, Гуо Моруо, Ся Ян, Оуян Юцзянь, Тянь Хан және Лао Шэ сияқты қазіргі қытай әңгімелеу драмасының көрнекті өкілдері драманы қоғам мен әлеуметтік құндылықтарды сынау құралы ретінде қарастырып, жаңа бағыт қалыптастырды және халықтың белсенділігін арттырды.

Күн күркірі (雷雨 Lei yu), (1934)

"Жұлдызды дауыл" 1937 жылы Жапонияның Қытайға басып кіруінен бұрынғы кезеңдегі ең танымал қытайлық драмалық туындылардың бірі саналады. Ол алғаш рет 1934 жылы қытай зиялылары Чжэн Чжэндуо мен Цзинь И құрған "Әдеби тоқсандық" (вэньсюэ цзикан) әдеби журналында жарық көрді. Жарияланғаннан кейін көп ұзамай пьеса Цзинаньде қойылды, ал кейін 1935 жылы Шанхай мен Токиодағы қойылымдар жоғары бағаланды. 1936 жылы "Жұлдызды дауыл" Нанкинде дебют жасады, онда басты рөлді өзінің Сао Ю ойнады. 1938 жылы театрлық жетістіктерінен кейін пьеса екі бөлек фильмге түсірілді – бірі Шанхайда, екіншісі Гонконгте, бұл фильмдер бір-біріне ұқсас нұсқалар болды. 1957 жылы түсірілген екінші фильмде жас Брюс Ли өзінің сирек кездесетін, жекпе-жексіз рөлдерінің бірін сомдады. "Жұлдызды дауыл" сюжеті инцест салдарынан бір отбасының психологиялық және физикалық құлдырауына арналған, бұл әрекеттің бастаушысы олардың моральдық тұрғыдан бұзылған және жемқор патриархы Чжоу Пуюань болды. "Жұлдызды дауылдың" үлкен танымалдығының негізгі себебі – инцест тақырыбын ашық түрде көтеріп, қоғамдық талқылауға салуы болғаны даусыз, сонымен қатар кейбір адамдар пьеса құрылымындағы техникалық кемшіліктерді де атап көрсетті. Дегенмен, "Жұлдызды дауыл" Қытайдың қазіргі театр өнерінің дамуындағы маңызды кезең саналады. Тіпті, Цао Ю-ның әдеби шеберлігіне күмән келтіргендердің өзі, мысалы, белгілі сыншы Ц. Т. Хся, Қытай театр жанрының дамып, нығаюына Цао Ю-ның алғашқы туындыларының үлкен үлес қосқанын мойындайды. "Жұлдызды дауыл" алғаш рет 1934 жылы әдеби журналда жарияланды және келесі бірнеше жылда көптеген қалаларда сахналанды. Одан кейін бірнеше фильмге бейімделу және қайта қойылымдар жасалды.

Күн шығысы (日出 Richu), 1936 ж. және Жайлау (原野 Yuanye), 1937 ж.

1936 жылы жарық көрген «Күннің шығысы» атты екінші пьесасында Цао Ю жау қоғамның ықпалымен адамдардың моральдық құлдырауын тақырыптық тұрғыдан зерттеуін жалғастырады. Пьесада бірнеше Шанхай әйелдерінің тарихы айтылады; олардың өмірі, айналасындағы қоғамның махаббат пен құрмет көрсетпеуіне байланысты күйреп, қайғылы жолға түседі, одан шығу мүмкін емес. Әйел кейіпкерлерге баса назар аудару арқылы Цао Ю феминистік идеяларды енгізіп, әйелдердің бостандығына қатысты алғашқы ойларды туындыларына қосты. 1937 жылы Цао Юдің үшінші пьесасы «Шөл» (қытайша атауы «Дала» деп те аударылуы мүмкін) жарық көрді, бірақ бұл пьесаға бұрынғы туындыларына қарағанда аз назар аударылды.

Жапондықтар басқыншылық жасаған 1937-1946 жылдар

1937 жылы Жапонияның Қытайға басып кіргеннен кейін, Цао Ю Цзян Кайшектің үкіметімен бірге орталық Чунцин қаласында паналады. Ол он төртінші туындысын – «Метаморфоз» пьесасын жазды, ол бұрынғы туындыларынан мүлдем өзгеше болып, патриоттық рухта көтеріңкі сезімдерді бейнелейді. Пьеса алғаш рет 1939 жылы сахнаға қойылды, оқиғасы жапон әскері бомбалаған әскери госпитальде өтеді. Бұл Цао Ю үшін жаңалық болғанымен, ол жалғыз емес еді, себебі Екінші Қытай-Жапон соғысы кезінде Чунцин үкіметі бақылаған аймақтардағы көрнекті қытай жазушыларының көпшілігі соғыс тақырыбына және оқиғаларға ден қойды. Ал Мао Цзэдунның коммунистері билік еткен Қытайдың солтүстігінде коммунистік қозғалысты мақтауға арналған мүлдем басқа типтегі әдебиет дамыды.

Пекин адамы (北京人 Пекин рэн), 1940

1940 жылы Цао Ю өзінің бесінші пьесасын, «Пекин адамы» деп аталатын, ең терең және табысты туындысы саналды. Аталымынан көрініп тұрғандай, бұл пьеса Пекинде (қазіргі Бейжің) және сол замандағы оқиғалар негізінде құрылған. Таңғажайып нәрсесі, туындыда Жапониямен соғысқа еш қыстырма жасалмаған, керісінше, дәстүрлі әлем мен мәдениетті жоятын әлеуметтік өзгерістерге бейімделе алмайтын, жақсы жағдайдағы отбасының тарихы суреттеледі. Туындының атауы бірнеше жүз мың жыл бұрын Қытайдың солтүстігінде өмір сүрген «Пекин адамы» деп аталатын ежелгі адамға сілтеме жасайды. Цао Ю-ның жиі кездесетін тақырыптары – дәстүрлі отбасылардың қазіргі қоғам мен оның әдет-ғұрыптарына бейімделуге келмейтін жағдайы. 1941 жылы, әлі Чунцинде болғанда, Цао Ю романшы Ба Цзиньнің танымал «Отбасы» романының театрлық бейімделуін аяқтады. Жапондық оккупация кезінде жазған соңғы туындысы – 1945 жылы жарық көрген, бірақ соғыс аяқталғаннан кейін 1947 жылға дейін пьеса ретінде қойылмаған «Көпір» пьесасы болды. Чунцинде болған кезінде Цао Ю қаланың Драма өнері мектебінде сабақ берді және 1948 жылы Уильям Шекспирдің «Ромео мен Джульетта» трагедиясын қытай тіліне аударды.

1946 жылы Құрама Штаттарға сапар шегіп, Қытайға оралды

Соғыс аяқталғаннан кейін, Цао Ю 1946 жылы АҚШ Мемлекеттік департаментінің шақыруымен танымал қытай жазушысы Лао Шемен бірге Америка Құрама Штаттарына сапар шекті. Екеуі 11 ай бойы АҚШ-ты аралап, академиялық аудиторияға қытай драматургиясын оқыды. Қытайға оралған соң, Цао Ю Шанхай қаласындағы киностудияға сценарий жазу және 1946 жылы шыққан "Жарқын күн" (艷陽天 / 艳阳天; Yànyángtiān) фильмін түсіру үшін жұмысқа алынды.

Қытай Халық Республикасы құрылғаннан кейін, 1949 жыл

1949 жылы Қытай Халық Республикасы құрылғаннан кейін, Цао Ю Халықтық театр өнер лигасының директоры болды және өмірінің соңына дейін осы лауазымды сақтап қалды. Алғашқы пьесаларының сахнаға қойылуын қадағалаумен қатар, Цао Ю жазуын жалғастырды және 1956 жылы «Ақын аспан» (Жаралы аспан) шығармасын жариялады. Содан кейін, 1961 жылы, оның ең танымал жылдарында, «Батылдық пен қылыш» (膽劍篇 / 胆剑篇 Dan jian pian) атты алғашқы тарихи драмасын шығарды. Бұл туынды, Жоу әулетінің соңындағы Соғысқан мемлекеттер дәуірінде болған оқиғаларды суреттесе де, Маоның «Ұлы секіріс» саясатының сәтсіздігіне байланысты айқын меңзеулер жасайды. Оның және басқалардың Маоға жасаған сын-ескертпелері мен билік үшін күрес Мәдени революцияға әкеп соқты, осы арқылы Мао өзінің билігін нығайтып, саясат пен мәдениеттегі «буржуазиялық және капиталистік элементтерге» қарсы күресті күшейтті. Мәдени революция кезінде зиялыларға жасалған шабуылдар Цао Юге ауыр тиіп, оны күйзеліске және оқшаулануға ұшыратты. Бірақ Маоның қайтысынан және Дэн Сяопиннің билікке келуінен кейін ол ақталуға қол жеткізді. Цао Юдың соңғы туындысы – 1979 жылы жарық көрген «Ван Чжаоцзюн» (王昭君) болды. 1996 жылдың 13 желтоқсанында 86 жасында Пекин қаласында дүниеден озды. Цао Юдың қызы Ван Фан да драматург.

Театр сценарийлері

Жаңбырлы дауыл (雷雨 Leiyu), 1934 жыл. Күн шығуы (日出 Richu), 1936 жыл. Дала (原野 Yuanye), 1937 жыл. "Метаморфоза" (蛻變 / 蜕变 Tuibian), 1940 жыл. Пекин адамы (北京人 Beijing ren), 1940 жыл. Көпір (橋 / 桥 Qiao), 1945 жыл. Ашық аспан (明朗的天 Minlang de tian), 1956 жыл. Батылдық және қылыш (膽劍篇 / 胆剑篇 Dan jian pian), 1961 жыл. Ван Чжаоцзюнь (王昭君 Wang Zhaojun), 1979 жыл.

Жарияланым

Пьесалар (论戏剧 Лунь Шицзю), 1985 жыл.

Сурет

Сао Ю. Конг Кай Миннің суреті, Қытай жазушыларының портрет галереясы (Гонконг баптистік университетінің кітапханасы).