Кіріспе
Түзету департаменті (Маори: Ara Poutama Aotearoa) – Жаңа Зеландияның түзеу жүйесін басқаруға жауапты мемлекеттік орган. Оған Жаңа Зеландиядағы 18 түрменің жұмысы және пробация қызметтері кіреді. Департаменттің міндеттері мен функциялары 2004 жылғы Түзету заңымен айқындалып, нақтыланды. 2006 жылдың басында департамент ресми түрде маори тіліндегі Ara Poutama Aotearoa атауын қабылдады.
Тарих
1995 жылға дейін елдің түрмелері, сотқа дейінгі бақылау жүйесі және соттар Әділет министрлігінің басқаруында болды. 1995 жылы Әділет министрлігін қайта құру туралы заң негізінде Түзету департаменті құрылды. Бұл жаңа заң тұтқындарды, мерзімінен бұрын босатылғандарды және сотқа дейінгі бақылаудағы қылмыскерлерді басқаруды жаңа Түзету департаментіне берді, ал сот жүйесінің басқаруы мен айыппұлдарды жинау Әділет министрлігінде қалды. Мұның мақсаты – жаңа департаментке қоғамдық қауіпсіздікті арттыруға және қылмыскерлерді оңалтуға және қоғамға қайта бейімдеуге көмектесуге мүмкіндік беру болды. 2012 жылы Түзету министрі Энн Толли және Түзету ісі жөніндегі вице-министр Пита Шарплс үкіметтің келесі төрт жылда 65 миллион доллар жұмсайтынын, 2017 жылға қарай рецидивті 25 пайызға төмендетуді көздеп отырғанын хабарлады.
Түрмедегі халықтың өсуі
Құрылғаннан бері департамент түрмедегі тұтқындардың саны күрт өсуімен күресуге мәжбүр болды. 1997 мен 2011 жылдар аралығында тұтқындар саны 70%-ға өсті және 2018 жылы 100 000 халқына 201 тұтқыннан есептегенде, Жаңа Зеландия Батыс әлеміндегі ең жоғары деңгейдегі түрмеге қамау көрсеткіштерінің біріне ие. Бесінші Лейборист үкіметі 420 тұтқынға арналған Нгава (Солтүстік аймақ), 840-қа арналған Спрингхилл (Хантлидің солтүстігінде), 330-ға арналған Окленд әйелдер қамау орыны және 425-ке арналған Милтон (Отаго) түрмелерін 890 миллион долларға салған. 2008 жылы Ұлттық партия билікке келген кезде департамент 218 миллион долларға Mt Eden-де 1000 орындық жаңа түрме салдырып, келісімшартты Serco компаниясына тапсырды. Департаменттің өсуі соншалық болды, 2010 жылдың шілдесінде Қаржы министрі Билл Инглиш үкіметтік шығындардың "біршама кеңейіп келе жатқан түрме жүйесімен жүргізіліп, осылайша Коррекция департаментін үкіметтің ең ірі департаментіне айналдыратынынан" алаңдаушылық білдірді. 2011 жылдың желтоқсанына қарай Жаңа Зеландияда 20 түрме болды және департаментте 8000-нан астам қызметкер жұмыс істеді. Департаменттің жылдық бюджеті 1 миллиард доллардан асты. Инглиш өсіп келе жатқан шығындарға қатысты алаңдаушылығына қарамастан, 2011 жылы үкімет Уириде 960 орындық жаңа түрме салуға келісім берді, оның құны шамамен 400 миллион долларға бағаланды. Сол жылы әділет секторының болжамдары алғаш рет түрмедегі тұтқындардың күтілетін санын төмендетті. Лейборист партиясының әділет жөніндегі өкілі Чарльз Шаувел және Мемлекеттік қызмет қауымдастығы түрме жүйесінде 1200 бос орын болғанда жаңа түрмеге қажеттілік тууына күмән білдірді. 2012 жылдың наурыз айында Коррекция министрі Энн Толли жаңа түрме Веллингтондағы Mt Crawford және New Plymouth түрмелері сияқты ескі түрмелерді жабуға мүмкіндік беретінін мәлімдеді. Арохата, Рольстон, Тонгариро/Рангипо және Вайкерия түрмелерінің ескі бөлімдері де жабылады. 2018 жылы Лейборист үкіметі түрмедегі тұтқындар санын 15 жыл ішінде 30%-ға азайту жоспарын жариялады. 2019 жылдың 30 қыркүйегіне қарай Жаңа Зеландияда түрмеде 10 040 адам отырды. Содан бері түрмедегі тұтқындар саны 25%-дан астамға төмендеді, 2022 жылдың наурызында 10 820-дан 7677-ге дейін азайды.
Түрме статистикасы
Түрмедегі адамдар өте өзгермелі, және жыл сайын шамамен 20 000 адам түрмеде уақыт өткізеді, олардың басым көпшілігі – күдікті ретінде қамауда. Түрме жазасын алғандардың шамамен 75% екі жыл немесе одан аз мерзімге сотталады, және олардың барлығы жаза мерзімінің жартысында автоматты түрде босатылады. 2019 жылдың 30 қыркүйегіне қарай, тұтқындардың 93% ер адамдарды құрады. Түрмедегілердің 51,9% маори ғы, ал Жаңа Зеландияның тұрғындарының шамамен 16% маорилер. 2001 жылы ведомство есептеуынша, бір адамның жасаған қылмыстарының салдарынан құрбандар мен салық төлеушілерге 3 миллион доллар шығын тиеді.
Оңалту саясаты
2000 жылы қылмыскерлер туралы ақпаратқа компьютерлік қолжетімділікті арттыру негізінде оңалту тәсілі қолданылды. Департаменттің жаңа бас директоры Марк Байерс қайталап қылмыс жасауды азайтуға бағытталған, 40 миллион долларлық «Керегелі қылмыскерлерді басқару жүйесі» (IOMS) деп аталатын бағдарламаны енгізді. Ол кезде бұл «департамент қайталап қылмыс жасауды азайту үшін жасаған ең ірі жеке бастама» деп сипатталды. Жеті жыл өткен соң Грег Ньюболд бұл бағдарламаның қымбат сәтсіздікке ұшырағанын айтты және оны «қылмыстық оңалтудың тасталған әдістерінің қоқысқа айналған тағы бір жағдайы» деп сипаттады. Зерттеулерге сәйкес, қылмыскерлердің шамамен 90%-ы қылмыс жасағанға дейін алкоголь немесе есірткі қолданған. 2004 жылы Омбудсменнің тұтқындарға қатысты жүргізген тергеуі жылына бар болғаны 174 тұтқынның ғана есірткіге қарсы ем алатынын көрсетті. Осыдан кейін үкімет түрме жүйесінде қосымша Есірткіге қарсы емдеу орталықтарын (ЭКО) құру арқылы жағдайды жақсартуға тырысты. 2011 жылға қарай, есірткіге қарсы ем алатын тұтқындардың саны жылына 1000-ға жетті. Бұл жыл сайын түрмеде уақыт өткізетін 20 000-нан астам адамның тек 5%-ын құрайды. 2012 жылы үкімет бес жыл ішінде қайталап қылмыс жасауды 25%-ға төмендету мақсатында оңалтуға қосымша 65 миллион доллар бөлгенін жариялады. Бұл пакеттің аясында Коррекция министрі Энн Толли жыл сайын түрмеде уақыт өткізетін 14 000 күдікті алғаш рет оңалту бағдарламасына қатыса алатынын мәлімдеді. 2019 жылдың 22 қарашасында Коррекция департаменті тұтқындарды «біздің қамқорлығымыздағы адамдар» және «клиенттер» деп атау саясатын қабылдағаны хабарланды. Сондай-ақ, қызметкерлерге тұтқындарды тегі емес, есімдерімен атау нұсқауы берілді. Коррекция министрі Келвин Дэвис бұл алтыншы Лейборист үкіметінің «Hōkai Rangi» стратегиясының бір бөлігі екенін растады, мақсаты – маорилердің қайталап қылмыс жасау және түрмеге түсу деңгейін төмендету үшін тұтқындарды «адамиландыру». Үкіметтің бұл шешімін Коррекция қызметкерлері мен оппозиция жетекшісі Саймон Бриджес «саяси дұрыстық» және «қылмысқа жұмсақ көзқарас» деп сынға алды.
Түрмелерді жекешелендіру
Жеке түрмелерді пайдалану да сыналып, тоқтатылып, қайта енгізілді. Жаңа Зеландияның жеке басқарудағы алғашқы түрмесі, Окленд орталық уақытша қамау түрмесі, сондай-ақ Mt. Eden түрмесі деп белгілі, 2000 жылы Австралазиялық түзеу басқармасымен (ACM) жасалған келісімшарт бойынша ашылды. 2004 жылы жекешелендіруге қарсы болған Лейбористік үкімет жеке түрме келісімшарттарын ұзартуға тыйым салу үшін заңға өзгерістер енгізді. Бір жыл өткен соң ACM-мен жасалған 5 жылдық келісімшарт жаңартылмады. 2010 жылы Ұлттық үкімет тағы да жеке түрмелерді енгізді және халықаралық конгломерат Serco компаниясы Mt Eden түрмесін басқаруға келісімшарт алды. 2015 жылдың 16 шілдесінде түрме ішіндегі «айқас клубының» видеосы онлайн режимінде пайда болып, TVNZ арнасы тарапынан жарияланды. Serco видео көрсетілгеннен кейін ғана тергеу жүргізбегені үшін қатты сынға ілікті. 2015 жылдың 24 шілдесінде Serco-ның Маунт-Эден түрмесін басқару келісімшарты көптеген дау-дамайларға байланысты күштен шығарылды және операция Жаңа Зеландияның Түзеу департаментіне қайтарылды. Serco Маунт-Эден түрмесіндегі мәселелерге байланысты Жаңа Зеландия үкіметіне 8 миллион доллар төлеуге міндеттелді, ол Serco басқаруында болған кезде туындаған мәселелер еді. Serco сондай-ақ Wiri қаласында 960 орындық жаңа түрме салу және басқару келісімшартын алды. Serco-мен жасалған келісімшарт бойынша, егер оңалту бағдарламалары қайталап қылмыс жасауды Түзеу департаментінің бағдарламаларына қарағанда 10%-ға азайта алмаса, қатаң қаржылық санкциялар көзделген. Окленд Оңтүстік түзеу орталығы 2015 жылдың 8 мамырында ашылды. Түрмемен жұмыс істеу келісімшарты 2040 жылы аяқталады.
Түрмедегілердің психикалық денсаулығы мен есірткіге тәуелділігі
Жаңа Зеландия түрмелеріндегі тұтқындардың психикалық денсаулығымен және заттарды қолдану мәселелерімен күресі жалпы халықтан жоғары. Мысалы, 2015 жылы тұтқындардың шамамен 90% өмірінде психикалық денсаулық немесе заттарды қолдану бұзылысының диагнозын алған. Әйел тұтқындар психикалық денсаулық немесе заттарды қолдану бұзылысының диагнозын алу мүмкіндігі жөнінен ерлерге қарағанда көбірек бейім. Барлық тұтқындардың соңғы 12 айда психикалық денсаулық немесе заттарды қолдану бұзылысының диагнозын алу ықтималдығы жалпы халыққа қарағанда үш есе жоғары. Түрмедегі тұтқындардың 87% кем дегенде бір заттарды қолдану бұзылысының, соның ішінде алкогольге тәуелділік және есірткіге тәуелділік диагнозын алған. Түрмедегі тұтқындар арасында ең көп кездесетін психикалық денсаулық диагноздары көңіл-күйдің бұзылуы (32%), жеке тұлғаның бұзылуы (шамамен 33%) және бірнеше бұзылыстың қатар кездесуі (42%) құрады. Тұтқындардың өзін-өзі өлтіруге талпыну ықтималдығы жалпы халыққа қарағанда төрт есе жоғары, ал өзін-өзі өлтіру туралы ойлардың пайда болуы екі есе жоғары. Барлық тұтқындар психикалық денсаулық және заттарды қолдану бұзылыстарына тексеріледі; белгілі бір критерийлерге сәйкес келетіндерге оңалтуға көмектесетін емдеу және араласу мүмкіндіктері ұсынылады.
Түрмедегі зорлық-зомбылық
2015 жылдың сәуір айында 44 жастағы тұтқын Бентон Парата Крайстчерч ерлер түрмесінде үш басқа тұтқынның шабуылынан кейін қайтыс болды. Жаңа Зеландиядағы топтар туралы сарапшы доктор Джаррод Гилберт, кек қайтару шабуылдары бақылаудан шығып, "көбейе" беретінін айтты, ал түрме қызметкерлерінің кәсіби одағы Жаңа Зеландия түрмелерінде шабуылдар күнделікті орын алатынын және көп өлім-жітім болмағанына "сәттілік" деп баға берді.
Қайталап қылмыс жасау
2009 жылдың наурызында алдыңғы 60 айды талдау көрсетті, түрмеден босатылғаннан кейін екі жыл ішінде тұтқындардың 70%-ы қайта қылмыс жасайды және 52%-ы бес жыл ішінде қайта түрмеге оралады (кейбіреулері бірнеше рет). Жасөспірімдер арасында қайталап қылмыс жасау көрсеткіші 71% құрайды. Үкімет, егер қайталап қылмыс жасауды 25%-ға дейін төмендету мақсатына жетсе, 2017 жылға қарай түрмеде 600 адамға аз болады деп бағалады. 2014 жылы түрмедегілер саны күтілгендей азаймай, керісінше өсті (8 700-ге дейін), себебі уақытша ұстауға алынған қылмыскерлердің саны көбейді.