Кіріспе
1930 жылғы Олаф Степлдон романы "Соңғы және Бірінші Адамдар: Жақын және Алыс Болашақтың Хроникасы" – 1930 жылы британдық автор Олаф Степлдон жазған "болашақ тарихы" ғылыми-фантастикалық роман. Бұл жанрда бұрын-соңды болмаған көлемдегі туынды, ол қазіргі уақыттан бастап екі миллиард жылға созылатын және он сегіз түрлі адам тектесінің тарихын баяндайды, ал біздің түріміз олардың арасында бірінші болып табылады. Роман автордың роман жазу барысында соңғы адам түрінен түскен ақпарат арқылы жазылғандай сезіміне берілгендігін көрсетеді. Степлдонның тарихқа қатысты көзқарасы миллиондаған жылдар бойы өркениеттердің қайталап өркендеп, құлдырап, жабайылыққа қайта оралатын циклді ұстанады, сондай-ақ кейінгі өркениеттер алғашқылардан гөрі әлдеқайда биік деңгейге жетеді. Кітап генетикалық инженерия ғылымын болжап көрсетеді және ойдан шығарылған суперэстестің (суперменд) алғашқы мысалы болып табылады – көптеген телепатиялық байланысты жеке тұлғалардан құралған сана. 1932 жылы Степлдон "Соңғы және Бірінші Адамдар" романынан кейін "Лондондағы Соңғы Адамдар" атты туындысын жариялады. Степлдонның тағы бір романы "Жұлдыз Жасаушы" (1937) да "Соңғы және Бірінші Адамдар" романының жалғасы ретінде қарастырылуы мүмкін (ол Нептундағы адам эволюциясын қысқаша айтады), бірақ оның ауқымы одан да кең, өйткені ол бүкіл ғаламның тарихын қамтиды. Бұл "SF Masterworks" сериясының 11-ші кітабы.
a novel
Last and First Men: A Story of the Near and Far Future is a "future history" science fiction novel written in 1930 by the British author Olaf Stapledon. A work of unprecedented scale in the genre, it describes the history of humanity from the present onwards across two billion years and eighteen distinct human species, of which our own is the first. The book employs a narrative conceit that, under subtle inspiration, the novelist has unknowingly been dictated a channelled text from the last human species. Stapledon's conception of history follows a repetitive cycle with many varied civilisations rising from and descending back into savagery over millions of years, as the later civilisations rise to far greater heights than the first. The book anticipates the science of genetic engineering, and is an early example of the fictional supermind; a consciousness composed of many telepathically linked individuals. In 1932, Stapledon followed Last and First Men with the far less acclaimed Last Men in London. Another Stapledon novel, Star Maker (1937), could also be considered a sequel to Last and First Men (mentioning briefly man's evolution on Neptune), but is even more ambitious in scope, being a history of the entire universe. It is the 11th title in the SF Masterworks series.
Адамдардың түрлері
Бірінші адамдар. (Бөлімдер 1–6) Бірінші адамдар – біздің түріміз. ХХІ ғасырдың басында Еуропада бірнеше күрделі соғыстар болып өтті, нәтижесінде АҚШ және Қытай Жердегі екі үстем күшке айналды. ХХІV ғасырда АҚШ және Қытай соғысқа шықты, соғыс Бірінші Әлемдік Мемлекеттің құрылуымен аяқталды. Екі ғасырдан кейін барлық діндер мен ғылымдар қозғалысқа табынуға негізделген дінге бірікті, ал оның құдайы – Гордельпус, Басты қозғаушы. Бірінші Әлемдік Мемлекет құрылғаннан кейін төрт мың жыл өткен соң, адамдар Жердің қазылған отын қорын толықтай сарқып, өркениеттің құлауына әкелді. 100 000 жылдан кейін Патагония өркениеті пайда болды. Патагония өркениетінің бір ерекшелігі – жастыққа табынушылық. Бір күні шахтада бүлік шығып, бүлікшілер жер астындағы зор жарылысты тудырып, Жер бетінің көп бөлігін миллиондаған жылдар бойы тұруға жарамсыз етіп жіберді, тек полюстер мен Сібірдің солтүстік жағалауы ғана сақталды. Апаттан аман қалғандардың жалғыз тобы – Солтүстік полюсте орналасқан отыз бес адам, олардың ұрпақтары ақырында екі бөлек түрге бөлінді: Екінші адамдар және кейбір төмен түрлер. Бірінші адамдар Екінші адамдар пайда болғаннан кейін ғана толықтай жойылды. Екінші адамдар. (Бөлімдер 7–9) Екінші адамдар Бірінші адамдардың құлауынан кейін он миллион жыл өткен соң пайда болды. "Олардың басқа денелеріне қарағанда үлкен болған, ал мойындары қалың болды. Олардың қолы үлкен, бірақ жақсы пішінделген, аяқтары мықты, аяқтары бөлек саусақтарын жоғалтқан, сары, шашты болды. Көздері үлкен, көбінесе жасыл түсті, беттері кесілген гранит сияқты берік, бірақ жылдам және жарқыраған. Олар елу жасқа толғанша жетілмеді. Шамамен 190 жасында олардың күштері әлсіре бастады." Біздің түрімізден айырмашылығы, олар үшін өзімшілдік дерлік белгісіз. Өркениеттерінің шыңына жеткенде, гендік инженерия арқылы жоғарырақ адам түрін жасауға азықтанғанда, марсиандармен соғыс ақыры марсиандардың жойылуымен және Екінші адамдардың көрінеуімен аяқталды. Үшінші адамдар. (Бөлім 10) "Өткен буынға қарағанда жартысынан азырақ бойы бар, бұл тіршілік иелері пропорционалды түрде жұқа және икемді болды. Олардың терісі күнге шағылысқан қоңыр түсті, қызыл-алтын шаштың жарқыраған галлосымен жабылған, алтын көздер, беттері мысықтың тұмсығындай тығыз, еріндері толы, бірақ бұрыштарында нәзік. Олардың құлақтары, жеке мақтаныш пен жыныстық құрмет нысаны, жеке адамдарда да, нәсілдерде де өте әртүрлі болды. Бірақ Үшінші адамдардың ең ерекше белгісі – олардың үлкен, арық қолдары, онда жеті әртүрлі саусақтар, тірі болаттың жеті антенналары болды." Музыкаға қатты қызығушылық танытады (музыкаға табынуға негізделген дінді дамытуға дейін) және тірі организмдерді жобалау. Үшінші адамдар екі фракцияға бөлінді: біреуі медиумдардың түрін жасауға тырысты, ал екіншісі ми тінінен тұратын адамды жобалауға тырысты. Төртінші адамдар. (Бөлім 11) Үшінші адамдардың бір фракциясы өсірген алып милар. Ұзақ уақыт бойы олар өздерінің жаратушыларын басқаруға көмектеседі, бірақ ақырында олардың билігі зорлыққа айналады және Үшінші адамдар бүлік шығарады. Төртінші адамдар гипноздық ұсынысқа бейім Үшінші адамдардың бір түрін қызметші ретінде пайдаланып, басымдыққа ие болады (медиумдық түрді өсіруге жасалған соңғы өнім). Үшінші адамдардың мойынсұнғыш түрі алғашқы түрін жояды, тек зертханалық үлгілер ретінде пайдаланылатын бірнеше адамды қалдырады. Соғыстан кейін Төртінші адамдар ғылыми қабілеттерінің шегіне жетіп, ғаламды толық түсіну үшін эмоциялар мен дене де қажет екенін біледі. Бесінші адамдар. (Бөлімдер 11–12) Төртінші адамдар жасаған жасанды адам түрі. "Олардың орташа бойы Бірінші адамдардан екі есе артық, ал Екінші адамдардан әлдеқайда ұзын болды. Нәзік алтыншы саусақ ұшын екі кішкентай саусаққа және сәйкес бас бармаққа бөлуге итермеледі. Дененің контурлары айқын көрінді, өйткені денеде шаш жоқ, тек түпнұсқалық қорда қызыл қоңыр түсті қалың бас сүйек қақпағы ғана болды. Жақсы таңбаланған қасқырлар төмен түсірілгенде, сезімтал көздерді күннен қорғайды." Үшінші және Төртінші адамдармен соғысып, оларды жойғаннан кейін, олар Жер бұрын-соңды білмеген технологияны дамытады. Жерде өмір сүру мүмкіндігінен айырылғанда, олар Венераны терраформациялап, оларға қарсы тұруға тырысқан теңіздік жаратылыстарға геноцид жасайды. Бесінші адамдар көшіп-қонудан кейін жақсы жағдайға түспейді және ақырында екі түрге бөлінеді: Алтыншы адамдар және ескектей суб-адам түрі. Алтыншы адамдар. (Бөлім 13) "Кеңістікте және мида қайырлылықпен азайтылған бұл құлшынысқан тіршілік иелері орманды аралдарда тамырларды қазып, көптеген құстарды аулап, балық аулап күнкөріс табады. Олар жиі жейді немесе ескектей туыстары жейді." Тектоникалық өзгерістер оларға үміт беретін жаңа жерді ұсынғаннан кейін, олар Бірінші адамдар сияқты құбылып, барлық қателіктерін қайталайды. Жетінші адамдар. Ұшуға қабілетті адамдар, "Жердегі ең үлкен ұшатын құстардан да жеңіл", Алтыншы адамдар жасады. 100 миллион жылдан кейін, технологияны қайта дамытатын ұшпайтын, жүретін түр пайда болады. Сегізінші адамдар. "Бұл ұзын басты және мықты халық қатаң түрде жүретін, физикалық және рухани болу үшін жобаланған." Венера тұруға жарамсыз болғанда, бүкіл ішкі күн жүйесімен бірге жойылмай жазда, олар Нептунға өмір сүретін Тоғызыншы адамдарды жобалайды. Тоғызыншы адамдар. (Бөлім 14) "Табиғаттың күшіне қарсы тұру қажеттілігімен шектелген, кішкентай түр, Нептундағы табиғи күштердің қатысуына төтеп беруге тым нәзік. Өркениет жабайылыққа құлады." Тоғызыншы адамдардың өркениеті құлағаннан кейін, Тоғызыншы адамдардың өзі әртүрлі жануар түрлеріне айналады. Оныншыдан он үшінші адамдарға дейін. (Бөлім 14) "Ешбір жерде ерекше адам пішіні сақталмады." Нептунға қоныстанғаннан кейін үш жүз миллион жыл өткен соң, қоянға ұқсас түр Оныншы адамдарға айналады. Оныншы адамдар саналы, бірақ примитивті. Обадан кейін Оныншы адамдар жойылғаннан кейін, бірнеше басқа примитивті адам түрлері пайда болып, құлайды. Он төртіншіден он жетінші адамдарға дейін. Он төртінші, он бесінші және он алтыншы адамдар сәйкесінше Бірінші, Екінші және Бесінші адамдардың нептундық нұсқалары болып табылады. Он төртінші адамдар ұлы өркениеттер құрады және оларды өздерінің жетілмегендігіне байланысты жояды. Он бесінші адамдар оны жақсартады, "адамдық қабілеттің орындалуына деген құштарлыққа" негізделген руханилықты құрады. Олар ақырында он алтыншы адамдарды жасайды – алғашқы нептундық жасанды түр. Осылайша өркениеттердің өркендеуі мен құлауы аяқталады және тұрақты прогресс оның орнына келеді. Он алтыншы адамдар "жеке адам миының физикалық оқшаулықта әрекет етуіне" мүмкін болатын ең жоғары деңгейдегі өркениетке жетеді және тоқырауды болдырмау үшін "көптеген адамдардың саналық бірігуіне" қабілеті бар он жетінші адамдарды жасайды; алайда, он жетінші адамдар "кемшіліктері" бар, он алтыншының аз түсінігіне байланысты болжалмаған, және он сегізінші адамдармен ауыстырылғанша қысқа ғана уақытқа созылады. Он сегізінші адамдар. (Бөлімдер 15–16) Барлық адамдардың ең жетілгені, іс жүзінде он жетінші түрдің жетілдірілген нұсқасы. Философтар мен суретшілердің өте либералды жыныстық моральмен. "Беткейінен қарағанда біз бір түр емес, көп түрге ұқсаймыз." (Он сегізінші адамдардың бір қызықты ерекшелігі – олардың негізгі ер және әйел үлгісінің бірнеше әртүрлі "қосалқы жыныстары" бар, ерекше мінез-қалпы бар. Он сегізінші адамдардың отбасылық бірлігіне осы қосалқы жыныстардың біреуі кіреді және олардың қоғамының негізін құрайды. Бұл бірліктер топтық сана ретінде әрекет ете алады, бұл соңында...)
Адамнан төмен
Бабуин сияқты Субмендер. "Олар көбінесе қолдарын қозғалысқа көмекші құрал ретінде қолданған, жалпақ басты және ерекше ұзын мұрынды болғандықтан, бұл жаратылыстар қазір адамдарға қарағанда бабуинге көбірек ұқсайтын". Тюлень сияқты Субмендер. (Тарау 13) "Түкіл дене ағымдық сызықтарға қалыптасты. Өкпе сыйымдылығы күрт өсті. Омыртқа ұзарды және икемділігі артты. Аяқтары кішірейіп, бірігіп, көлденең қанатқа айналды. Қолдар да кішкентай және жүзбектей болды, бірақ олар әлі де манипуляциялық саусақ және бас бармақты сақтап қалды. Басы денеге кірігіп, жүзу бағытында қарады. Күшті ет жегіш тістер, айқын әлеуметтік қарым-қатынас және аң қуудағы жаңа, дерлік адамдық, ақылдылық осы тюлень-адамдарды мұхиттың иелеріне айналдырды". Күн тұтылу кезеңі. (Тарау 14) "Адамның санасы таязды және жабайы санаға айналды. Сәттілікке орай, жабайы жаратылыс қиын жағдайда аман қалды". Табиғат ақылды тіршілікке жете алмаған жерде Нептунды отарлауға сәттілікке қол жеткізді. Адамнан тараған сүтқоректілердің барлық түрлері Нептунның экожүйесінде басымдыққа ие болды, ал қарсыласатын бас бармақ пен интеллект қалдықтары қайтадан пайдалы болу үшін жеткілікті бейімделді.
Танымал мәдениетте
Тұлғалар H. G. Уэллстің "Жұлдыз туған" романындағы романды талқылайды. Бұл роман Deus Ex компьютерлік ойынында маңызды дереккөз ретінде пайда болады, онда ойындағы корпорация сериядағы Екінші Адамдарды жасауға тырысады. Алайда, ойын генетикалық инженерия, эволюцияның келесі сатысы және адамдардың жақсартуы тақырыптарын қамтығандықтан, бұл сілтеме одан да кең көлемде берілген. Кітап сияқты, ойыншыға адамзаттың болашағына қатысты таңдаулар ұсынылады: жабайылыққа ұқсас күйге қайта оралу, қалыпқа келтіру немесе негізгі құқықтарды құрбан ету қаупі бар радикалды даму.
Фильмге бейімделу
Исландиялық композитор Йоханн Йоханнсон 2017 жылғы Манчестер халықаралық фестивалінде актриса Тильда Свинтонның баяндауымен және BBC филармониясының сүйемелдеуімен "Соңғы және алғашқы адамдар" атты мультимедиалық туындыны режиссерлік етіп, оған музыка жазды. 16 мм-лік қара-ақ фильмде негізінен бұрынғы Югославия Республикасында орнатылған ескерткіш мүсіндер бейнеленген. Йоханн Хосе Энрике Мацианмен бірлесіп Степледонның романынан бейімделген баяндаманы жазды. Бұл туынды 2018 жылдың желтоқсан айында Лондонның Барбикан орталығында, ал 2019 жылдың 2 маусымында Сидней опера үйінде Vivid фестивалі аясында қойылды. 2020 жылы бұл жұмыстың фильмі Йоханнның тұңғыш және соңғы режиссерлік жұмысы ретінде шықты, дыбыс суретшісі Яир Элазар Глотман 2018 жылдың ақпан айында Йоханнның қазасынан кейін жұмысты аяқтады. Фильмнің тұңғыш көрсетілімі 70-ші Берлин халықаралық кинофестивалінде өтті, содан кейін әлемнің басқа кинофестивалдерінде көрсетілді және VOD платформасында жарық көрді.
Басқа жазушыларға әсері
Брайан Олдис 1962 жылғы басылымның алғы сөзінде Стейплдонның кітабының оған терең әсер еткенін және оның өзінің кейінгі жазуына маңызды ықпал еткенін мойындайды. Ол 1943 жылы Бирмада жапондықтармен шайқасқан британдық солдат кезінде осы кітаппен танысқан: «Қалыпты өмірден мүлдем тыс көрініспен кездесу үшін өте ерекше кезең». Олдис Джеймс Блишті де Стейплдонның терең ықпалына тап болған тағы бір жазушы деп атайды. К.С. Льюис «Қорқынышты күш» кітабының алғы сөзінде былай жазады: «Менің ойымша, осы әңгіменің негізгі идеяларының бірі ғалым әріптесіммен болған әңгімелерден туындады, бұл идеялар Олаф Стейплдонның еңбектерімен танысқанға дейін біраз уақыт бұрын пайда болған. Егер мен жаңылыссам, Стейплдонның өнертабысы соншалықты бай, одан қарыз алуға ұялмасам. Мен оның өнертабысын (бірақ оның философиясын емес) қатты бағалаймын». Стейплдонның философиясына қарсылық білдіру кездейсоқ болған жоқ. Атап айтқанда, Льюис Стейплдонның кітапта айтылған идеясына қарсы болды, яғни адамзат тозығы жеткен планетадан қашып, басқа планетаға қоныстануы мүмкін; Льюис мұны шайтандық идея деп санады, әсіресе, бұл мақсатты планетаның түпкі тұрғындарының геноцидін қамтитындықтан. Льюис өзінің «Ғарыш трилогиясының» басты жауын – профессор Уэстонды осы идеяның жақтаушысы ретінде бейнелейді. Ал «Сайқысыз планетадан тыс» романында Льюис оған қарсы, ғарыштан өтіп, Жерді отарлау технологиясына ие болғанына қарамастан, өліп бара жатқан планетасымен бірге өлуді таңдаған ізгі және қайсар марсиандар/малакандриялықтардың бейнесін көрсетеді. Артур Кларк Стейплдонның 1930 жылғы «Соңғы және бірінші адамдар» кітабы туралы: «Менің өміріме одан зор әсер еткен кітап болған жоқ. Ол және оның жалғасы «Жұлдыз жасаушы» (1937) – Стейплдонның әдеби мансабының ең биік нүктелері» дейді. Х.П. Лавкрафт кітапты жоғары бағалады (бірақ ол оның өзінің әңгімелеріне әсер еткен-жоқ екенін айтпады), 1936 жылы Фриц Лейберге жазған хатында: «В. Олаф Стейплдонның «Соңғы және бірінші адамдар» кітабын оқуды ешкім қалыс қалмауы керек. Егер оқымаған болсаңыз, дереу кітапханаға немесе кітап дүкеніне барыңыз!» Ол тағы бір 1936 жылғы Лейберге жазған хатында: «Сіздің «Соңғы және бірінші адамдарды» оқығаныңызды естігенге қуаныштымын – менің ойымша, бұл шебер Аккерман «ғылыми фантастика» деп атайтын саладағы ең үлкен жетістік. Оның көлемі таң қалдырады, аяғына қарай темпінің шамалы үдегеніне және кейбір ғылыми тұжырымдарының дұрыс емеуіне қарамастан, ол теңдесі жоқ күшке ие. Сіз айтқандай, оның аңыздық сапасы бар, ал кейбір эпизодтары теңдессіз әсерлі және драмалық». 1937 жылы Артур Виднерге жазған хатында ол: «Мен арзан журналдарда жарияланған ғылыми фантастиканы ұнатпаймын. Онда өмірлік күш жоқ, тек жасөспірімдерге арналған бос, шынайы емес оқиғаларға тіркелген құрғақ теориялар ғана бар. Бірақ мен осы саладағы нағыз шедеврлерді ұнатамын – Х.Г. Уэллстің романдары, С. Фаулер Райттың «Жер астындағы әлем» романы және В. Олаф Стейплдонның «Соңғы және бірінші адамдар» атты керемет туындысы» деді. Джон Мейнард Смит: «Олаф Стейплдон керемет болжам жасаған адам, ол 16 жасымда оқыған ғылыми фантастика кітаптарын жазды, ол менің санама күшті әсер етті. Артур Кларк та көптеген керемет ойларды айтты. Біз екеуміздің ортақ нәрсеміз – 15-16 жаста болғанда бір ғылыми фантастикалық кітапты кітапханадан алдық, ол Стейплдонның «Соңғы және бірінші адамдары» еді. Біз оны Сомерсеттегі Порлок ауылындағы кітапханадан алдық. Ол кітапты кім қойса да, жауапкершілікке тартылуы керек!» Сэр Патрик Мур: «Олаф Стейплдонның «Соңғы және бірінші адамдар» ғылыми фантастикалық романы ойға қосымша және мен оны қайта-қайта оқыдым» деді.