Кіріспе

Махабхарата эпосындағы жауынгер, индус эпосындағы маңызды тұлға – Карна (санскрит: कर्ण, IAST: Karṇa), сондай-ақ Васусена, Анга-ража және Радхейя деп те аталады. Ол индус эпосы Махабхаратаның басты кейіпкерлерінің бірі. Карна – Күн құдайы Сурья мен ханшайым Кунтидің (Пандавалардың анасы) ұлы, сондықтан патшалық туған жартылай құдай. Кунтиге құдайлар қалауынша, қасиетті қасиеттері бар бала табуға мүмкіндік берілді. Бірақ, жасөспірім шағында, тұрмысқа шықпаған Кунтидің баласы ретінде, Карна жасырын түрде дүниеге келді. Әйелдің жүктілігінен туындаған қоғамдық наразылықтан қорқып, Кунти жаңа туған Карнаны Ганг өзеніне себетте тастауға мәжбүр болды, оның асыраушы ата-ана табатынына үміттенді. Себет табылып, Карнаны күймеші және ақын мамандығындағы Рада және Адхиратха Нандана есімді асыраушы ата-аналар тәрбиеледі, олар патша Дхритараштраға қызмет етті. Карна – ерекше қабілеттері бар, шебер жауынгер, шешен сөйлейтін және Дюрьодхананың адал досы болып өседі. Дюрьодхана оны Анга (Бихар және Бенгалия) патшасы етіп тағайындады. Карна Курукшетра соғысында Дюрьодхананың жағына қосылды. Ол үшінші Пандава Арджунаны өлтіруді мақсат тұтқан маңызды жауынгер еді, бірақ соғыс барысында онымен шайқаста қаза тапты. Карна – Махабхаратадағы трагедиялық батыр, Аристотельдің «кемшілігі бар жақсы адам» әдеби категориясына ұқсас. Ол эпостың соңында биологиялық анасымен кездеседі және өзімен соғысып жатқандардың ағасы екенін біледі. Карна – жағдайды ескермейтін, оны жақсы көруі керек болғандардан бас тартылған, бірақ адал дос ретінде сүйіспеншілігі мен өмірін беруге дайын, ерекше қабілеттері бар адамның символы. Оның кейіпкері эпоста маңызды эмоционалдық және дхармалық (міндет, этика, моральдық) дилеммаларды көтеру және талқылау үшін дамытылды. Оның тарихы Үндістанда және Оңтүстік-Шығыс Азияда индус өнері дәстүрінде көптеген екінші туындыларға, поэзия мен драмалық пьесаларға әсер етті.

Номенклатура

Карна (कर्ण) – Веда әдебиетінде кездесетін сөз, ол «құлақ», «астық шашағы немесе қабығы» немесе «баспа немесе руль» мағынасын береді. Махабхаратта және Пурандарда ол – батыр кейіпкердің есімі.

Мифология және дереккөздер: Махабхарата

Карна туралы әңгіме Үндістан субконтинентіндегі санскрит эпостарының бірі – Махабхаратада айтылады. Бұл шығарма классикалық санскрит тілінде жазылған және көп ғасырлар бойында түзетулер, өңдеулер мен қосымшалар жасалған жиынтық туынды. Мәтіннің сақталған нұсқасындағы ең көне бөліктері шамамен б.з.д. 400 жылға дейін соққан болуы мүмкін. Махабхарата ішінде, оқиға ішінде оқиға баяндалатын стильде, Карнаның тууы туралы оқиға төрт рет айтылады. Карна Махабхаратада алғаш рет Ади Парванның (бірінші кітабының) 1.1.65-ші шумағында пайда болады, онда ол Кришнаны тұтқындауға көмектесуден немесе күресуден бас тартатын ағаш метафорасы арқылы қысқаша еске алынады. Ол қайтадан «Ади Парван» кітабының 1.2.127–148 бөлімінде және 1.57 тарауында таныстырылады. Осы жерде оның «бетін жарқыратып тұрған» құлақшалары, сондай-ақ оның туған кезде алған құдайлық «көктегі қалқан» (дене қорғаны) алғаш рет еске алынады. Бұл оны қарапайым адамдарда жоқ қабілеттері бар ерекше тұлға ретінде ерекшелендіреді. Алайда, эпостың кейінірек кезеңінде жомарт Карна «құлақшаларын және кеуде қалқанын» қайырымдылыққа беріп, осылайша өлшеулі адамға айналады және кейін Арджунамен шайқаста қаза табады. Оның үйленбеген анасының құштарлығынан бала сүйгені, индус құдайы Сурьямен құдайлық байланысы және оның тууы туралы оқиға эпоста бірінші рет 1.104.7 бөлімінде айтылады. Эпоста Карнаны сипаттау үшін жарқын сөздер қолданылады, бірақ бұл жердегі баяндама 21 шумақта жинақталған, ал кейінгі кітаптар бұл егжей-тегжейлі мәліметтерді кеңейтеді. Карнаның тууы мен балалық шағы туралы толыққанды мәліметтерді қамтитын кейінгі бөлімдер 3.287, 5.142 және 15.38 болып табылады. Макграттың сөзіне сүйенсек, Махабхаратада Карнаның ертедегі бейнесі, ақындар тыңдаушылардың оқиғаны біліп, Карнаның кейіпкерін жақсы көретінін күтетіндей. Мәтін алғашқы бөлімдерде Карна туралы егжей-тегжейлі мәлімет бермейді, керісінше, метафоралар мен метонимияларды қолданып, тыңдаушыларға олар бұрыннан білетін кейіпкердің суретін еске түсіреді. Оның өмірінің толық баяндамасы бірінші рет 1.125 тарауда кездеседі.

Қолжазбалар, көптеген нұсқалар

Махабхарата қолжазбалары көптеген нұсқаларда сақталған, онда басты кейіпкерлер мен эпизодтардың ерекшеліктері мен толыққанды мәліметтері әртүрлі, көбінесе айқын ерекшеленеді. "Бхагавад-гита" кітабын қамтитын бөлімдері, көптеген қолжазбаларда едәуір дәл келсе, эпостың қалған бөлігі көптеген нұсқаларда кездеседі. Солтүстік және Оңтүстік нұсқалары арасындағы айырмашылықтар ерекше маңызға ие, Оңтүстік қолжазбалары көбірек және ұзақ. Карна туралы жырлар да көптеген нұсқаларда сақталған, соның ішінде қазіргі қолжазбаларда кездеспейтін нұсқалар да бар. Солтүстік және Оңтүстік Үндістандағы Карна парван кітабының қолжазбалары мәнді жағынан ұқсас болғанымен, егжей-тегжейлі сипаттамаларында "қатты айырмашылықтар" байқалады. Ғалымдар Махабхаратаның сындық басылымын жасауға тырысты, негізінен Бомбей басылымын, Пуна басылымын, Калькутта басылымын және Оңтүстік Үндістан Махабхарата қолжазбаларының басылымдарын зерттеді. Ең қабылданған нұсқа – Бхандаркар Шығыс зерттеу институтында Вишну Суктанкар басқарылған ғалымдар тобы дайындаған, Киото университетінде, Кембридж университетінде және түрлі Үндістан университеттерінде сақталатын нұсқа.

Туу және ерте өмір

Аңыз бойынша, Ядава әулетінің патшасы Шурасенаның Притха (кейін Кунти) есімді әдемі қызы болған. Дурваса есімді риши (ведалық ғалым және көруші) патшаға ұзақ уақытқа барып, оның сарайына қонақ болып орналасты. Шурасена Притадан Дурвасаның жайлы болуын қамтамасыз етуін сұрады. Кету кезінде, оның қонақ күтіміне риза болған Дурваса оған алғыс айтып, Сиддха мантрасын берді, егер қаласа, кез келген құдайдан бала сұрауға болатынын айтты. Жасөспірім Притха мантраның жұмыс істейтінін білгісі келді, бір күні таңертең ол мантраны оқыды, арқасында өзіне ұл сыйлап беру үшін кез келген құдайлық күшті шақыра алатын болды. Ол күн құдайы Сурьяны шақырды. Ол алтын жарқырап, зергерлік бұйымдармен және төсқаушпен келіп, оған бірінші ұлын сыйлады. Притха қысылып, ұялды, ел не ойлар деп уайымдады және отбасын қалай ұятқа қалдыратынын ойлады. Сол кезде, ведалық мәдениет бойынша, үйленбей бала туған қыздың тұрмысқа шығуы қиын болған. Сондықтан ол жаңа туған сәбиді жұмсақ себетке салып, сарайдың жанындағы Ашванади өзеніне жіберді. Кейін Кунти осы мантраны қолданып, Юдхиштхира, Бхима және Арджуна балаларына ие болды. Кунти осы мантраны өзінің екінші әйелі Мадриге Накула мен Сахдеваның дүниеге келуіне де пайдаланды. Бес Пандаваның рухани "әкелері" - Яма, Ваю, Индра және егіз Ашвини Кумаралар. Индолог Патрисия Грирдің айтуынша, жас ана өзенге тастап кеткен сәбисі үшін ағынан толып, эпостық өлеңдер оның сезімдерін жан тебірентетін поэзиямен суреттейді. Себет ағысымен жүзіп, Чарманвати өзеніне жетіп, ол оны Ямунаға жеткізеді. Себет Ганг өзенімен жүзіп, Анга патшалығына (көне Бенгалия) дейін жетеді. Сол жерде оны арба жүргізушінің әйелі Рада табады және нәресте Карнаны күйеуі Адхирата Нанданаға апарып береді. Олар оны асырап алып, Васушена деп атайды. Олар оны жақсы көріп, өз ұлдарындай тәрбиелейді. Карна өскенде, асырап алған ата-анасы оны тауып, асырап алғанын айтады. Бұл білім Карнаға әсер етеді, ол тасталып кеткеніне ұялады, және бұл оның өзіндік сезімін қалыптастырады. Бала Хастинапурадағы мектепке барады және Дрона, Крипа және Вишну аватары Парашурамадан жауынгерлік өнерді үйренеді. Парашурама оған өте қабілетті болғаны үшін Виджая деген садақ сыйлайды. Пандавалар Раджасуя ягасын өткізеді. Осыған сәйкес, олар басқа патшалықтарды жеңуі немесе олармен одақтасуы керек. Бхима Аға патшалығына келгенде, Карна одақтасуға келіспеді, соның салдарынан Бхима мен Карна арасында қатыгез соғыс болды. Әрқайсысы өзінің қаруын қолданды. Ақырында Бхима Карнаны жеңді, бірақ Карнаның Кавача мен Кундаласы болғандықтан өлтіре алмады. Махабхараттың Шанти Парвасында Карна Магадханың күшті билеушісі Джарасандхамен Калинганың Читрангада қызының (Бханумати) Сваямварасында шайқасты. Джарасандха өте күшті болса да, Карна оны жеңді. Карнаға қуаныш сыйлау үшін Джарасандха оған Малини жерін сыйлады. Пандавалардың жер аударылуы кезінде Дурйодхана мен оның одақтастары Гандхарва патшасы Читрасенаның жасаған қателіктері үшін тұтқындалды. Карна Читрасенадан жеңілгеннен кейін шайқас алаңынан қашуға тырысты, бірақ тұтқындалды. Мұны білген Юдхиштхира Арджунадан оларды босатуды өтінді, өйткені бұл Хастинапураның беделін түсірер еді. Арджуна ағасының бұйрығын орындап, бірінші кезекте Читрасенадан Каурава мен Карнаны босатуды өтінді. Читрасена Арджунаның өтінішін қабылдамай, Каурава мен Карнаны босату үшін онымен шайқасуды талап етті. Осылайша шайқас басталды. Арджуна Шабдаведи астрасын қолданып, Читрасенаны басып алды. Арджуна содан кейін өз туыстарын және қарсыласын босатты.

Пандавалармен қақтығыстар

Карна мен Пандавалардың, әсіресе Арджунаның қарым-қатынасы шиеленісті болды. Махабхаратада Карна Арджунаның спорттық және шеберлік жарыстарындағы басты қарсыласы ретінде көрсетіледі. Арджуна мен Карна көптеген жағдайларда тең дәрежеде болған, бірақ Макграт айтқандай, Карна бірде "Арджунаның атқарған барлық ерлігін өзі де одан жақсырақ істей алатынын" мақтанышпен мәлімдеген. Драупадидің сваямварасында, күйеуін таңдауға тиіс болғанда, Арджуна мен Карна екеуі де қатысады. Бірақ Арджуна мен оның бауырлары жалқау брахмандар кейпінде келеді. Олар бұл жасанды бейнені Дюрьодана оларды түрлі амалдармен өлтіруге тырысқандықтан, соның ішінде Пандавалар үшін салынған лак үйін, олар ұйықтағанда, орманмен бірге өртеп жібергендіктен пайдаланады. Карнаның қатысуына қатысты әртүрлі нұсқалар бар. Кейбіреулері Драупадидің Сута болғандықтан Карнаға үйленуден бас тартқанын көрсетеді, ал басқалары оның садақты "шаштың қалыңдығындай" айырмамен тіге алмағанын айтады. Ақырында Арджуна бұл міндетті орындайды, бірақ Карна бұл жарыс тек кшатрияларға арналғанын, ал "жақында садақты тіккен жалқау" сияқты брахмандар Драупадидің қолы үшін бәсекелесуге құқылы емес екенін мәлімдейді. Дюрьодана оны қолдайды. Жиналған кшатриялар да Карнаны ашуланып қолдайды, себебі олар варналардың араласуына қарсы (яғни брахман мен кшатрияның некесі). Арджуна тыныштығын сақтап, өзінің нағыз кім екенін жасыра береді, ол "жауынгер брахман" екенін айтады. Арджунаның жетістіктері мен сабырлылығы Драупадидің жүрегін жеңіп алады. Драупади Арджунаны таңдайды және оған гүлдесте тартады, бұл ол жасырынған брахман Арджунаға үйленуге дайын екенін көрсетеді. Карна Драупадидің сваямварасында бастаған варналық кемсітушілік пен сөздік шабуылдар, Драупадидің сүйкімді қолы үшін, ашулы Бхима және басқалардың Карнаға ол тек шаруаның ұлы екенін еске салып, оны көп рет мазалайды. Драупади де Карнаны ешқашан ұнатпайды. Карна патшалық таққа отыру рәсімі кезіндегі аңызға айналған құмар ойындарында Пандавалармен күресіп, оларды сөгіп жазады. Онда Карна Драупадиді қорлау үшін ең өткір сөздерді қолданады, бұл Пандавалардың Карнаға деген ызасын бұрынғы күрескерлік шеберлік туралы даудан гөрі әлдеқайда тереңдейтеді. Осы сәттерде Пандавалар, әсіресе Арджуна, Карнаны өлтіруге ашық ант етеді. Карна да жауап ретінде Арджунаның өлімі жақын екенін, ол Арджуна өлтірілгенше аяғын жумайтынын айтады. Карна өзінің ашуы мен тіл тиектеріне риза емес. Кейін, Кришнамен тыныш сәтте, мысалы 5.139.45 бөлімінде, және өмір бойы досы Дюрьоданаға 8.1.7 бөлімінде, Карна Драупади мен Пандаваларды қорлағаны үшін өкінетінін, оның өткен кармасы оны мазалап, жеке қайғыға себеп болатынын мойындайды.

Анасының табылғаны

Махабхаратының 5-кітабы Карнаның өзінің туысы туралы ақпаратты білетін екі кездесуді сипаттайды. Бірінші кездесу Кришнамен, ал екіншісі – оның биологиялық анасы Кунти онымен алғаш рет кездеседі. Кришна зорлық-зомбылық пен соғысты болдырмау үшін елші ретінде Карнаға жақындайды. Кришна Карнаны «Ведаларды және дхармашастралардың сырлылығын» білгені үшін мақтап бастайды. Содан кейін ол зорлық-зомбылық пен соғыстың аяқталмауына тоқтамау үшін оның қолдауын сұрайды. Кришна Карнаға Кунти оның биологиялық анасы екенін, ал Пандавалар оның жартылай бауырлары екенін айтады. Макграттың айтуынша, эпостың 5.138-бөлімінде Кришна «заң бойынша Карна Пандавалардың үлкен ұлы ретінде есептелуі керек» екенін мәлімдейді, ол осы ақпаратты патша болу үшін пайдалана алады. Анасы Кунтимен байланысы арқылы Кришна жағындағы барлық Вришндар да оны таниды және оған бағынады, ол барлығына билік ететін император бола алады. Юдхиштхира оның тақта отырғанда оған желдеткіш ұстап тұрады, Бхима оның қосқышын ұстайды, ал Пандавалардың ортақ әйелі – Драупади де, Кришна айтуынша, оған үйленуі мүмкін. Карна өзінің үлкен биологиялық Пандава бауыры екенін мойындап, соғысты аяқтап, әлемді билеуге кірісе алады. Карна ұсыныстан бас тартады. Карна Кунтиден туылғанына қарамастан, «Радха» атты арбагердің әйелі оған махаббат пен күтім көрсеткен, сондықтан ол оның нағыз анасы болды дейді. Сол сияқты, ол Әдхиратты өзінің нағыз әкесі деп білетінін «кітаптан емес», махаббат пен қамқорлықтан біледі. Ол қазір үйленген, екі ұлы бар, тіпті немерелері де бар, өйткені әкесі Адырата оған отбасылық өмірге бейімделуге көмектесті. Карнаның пікірінше, өмірдегі ең маңыздысы – әлемді билеу емес, «махаббат байланысы». Ол ешкімге сатқындық жасай қоймайды, оны жақсы көретіндерге адал болады, соның ішінде досы Дюрьодханаға да, олмен он үш жылдан бері серіктес. «Қандық байланыс» емес, біреудің сізге қалай қарауы маңызды. Ол Дюрьодханаға уәде берген, оны орындайды. Арджунамен күресу – оның міндеті. Содан кейін Кришна Кунтиге Карнамен кездесіп, оған өзінің тұңғыш ұлы екенін және Пандавалардың оның бауырлары екенін айтуын сұрайды. Кришна оған Карна мен оның басқа бес ұлының біреуін таңдау мүмкіндігін береді. Содан кейін Кунти Карнаға барады, оның дұға ете жатқанын көреді. Ол күтеді. Сурьяға дұғасын аяқтағаннан кейін Карна Кунтимен ересек өмірінде алғаш рет кездеседі. Ол оған сәлем береді (оның биологиялық анасы екенін біледі). Ол өзін Радха мен Адыраттың ұлы деп таныстырып, оның келу мақсатын сұрайды. Сонда Кунти өзінің тұңғыш ұлы екенін мойындайды. Сурья да пайда болып, Кунтидің сөзін растайды және оған еріп жүруге кеңес береді. Карна өзінің тұңғыш баласы болғанымен, одан ешқашан аналық махаббат пен күтімді көрмегенін айтады. «Сен мені тастап кеттің, – дейді Карна Кунтиге, – сен оны ешбір жау жасай алмайтын қырынан жойдың». Енді кеш. Ол өзін тәрбиелеген ата-анасын жақсы көретінін, олар да оны жақсы көретінін және өмір бойы қарым-қатынастарына адал болатынын қайталайды. Махабхараттың осы тармақтарында Карна былай дейді: «Құрмет пен махаббат көрсеткендерді ешкім тастамауы керек». Соғыс күші жалғасады және ол Арджунаны өлтіруді мақсат етеді. Карна Кунтиге өзінің басқа төрт жартылай бауырларын өлтірмейтінін, бірақ «Арджуна немесе мен» өлетінін және ол өмір бойы істегендей, әлі де бес ұлы бар екенін айта алады деп уәде береді. Осы оқиғалардан кейін және Карнаның өмірлік таңдаулары туралы ойланғаннан кейін, құдайлық Кришна, сондай-ақ Махабхараттың көптеген батырлары, жеке және оның өлімінен кейін Карнаны сатпуруша (яғни «ақиқатты, адал, жақсы адам») және «Дхарманы түсінетін және сақтайтын адамдардың ішіндегі ең жақсысы» деп құрметтейді.

Курукшетра соғысындағы рөлі

Карна құдайлық әкесі Сурьяның кейбір белгілерімен – сырғалары мен кеуделік қаптал – дүниеге келді, бұл оны туған кезден-ақ өлмейтін етті. Алайда, ескертілгенімен қарамастан, Карна өзінің өмірінен де маңызды деп санайтын, әсіресе брахмандарға садақа (дана) беруге дайындығын сақтап қалу үшін осы табиғи сыйлықтарынан айырылуды жөн көрді. Карна мен Арджуна арасындағы өлімге дейін соғыс болуы анық болғанда, екеуінің анасы Кунти, олардың бір-бірін өлтіруге бейімділігіне қайғырып, есінен айырылып, кейін жылайды. Сонымен қатар, Арджунаның бауырлары мен Индра – Арджунаның әкесі және үлкен ведалық құдай – Карнаны өлтірудің жолдарын іздейді. Сурья Карнамен кездесіп, Индраның брахман кейпінде келіп, оның сырғаларын мен кеуделік қапталын алып, осылайша өлмейтін күйін жою жоспары туралы ескертеді. Карна бұл ескертуді елемей, егер құдайлардың патшасы Индра оның алдына тізе бүгіп, жалбарынып келсе, және ол Индраға қайырымдылық жасаса, бұл оған «атақ-даңқ» әкеледі дейді, содан кейін «даңқ оған барлық нәрседен маңызды» деп мәлімдейді. Индра болжағандай пайда болады, Карна өз өлмейтін белгілерін пышақпен кесіп, қанға малынған сыйлықты брахман болып киінген Индраға ұсынады. Құдайлардың басшысы оны мақтап, бір рет қана қолданылатын, кез келген өлмейтін немесе өлтірілген жандарды өлтіре алатын зымыранды сыйлайды. Карна Индраның зымыранын Арджунаны өлтіру үшін сақтап қояды, өйткені оны бір рет қана қолдануға болады. Махабхарат соғысының он үшінші күнінде көптеген сарбаздар, патшалар, Кауравалар (Карна тарапы) мен Пандавалардың (Арджуна тарапы) бауырлары мен ұлдары қаза тапты, олардың көпшілігі жамандықпен өлтірілді. Махабхаратаның 7.150–156 тарауларында айтылғандай, соғыс қатал кезеңге енді. Он төртінші күні Арджуна өз ұлының өлімінен кек алды, ал Бхима мен оның ұлы Гатоткача көптеген Каурава жасақтарына қиындық тудырды. Бұрын күн шығысымен басталып, күн батумен тоқтатылатын соғыс, он төртінші күні күн батқаннан кейін де тоқтамады, екі әскер де бір-бірін өлтіру үшін аяусыз күресті. Бхиманың ұлы Гатоткача ракшас тегінен шыққан, және соғыс он бесінші түнгі уақытқа дейін созылған сайын, оның жауларды шатастыруға арналған иллюзиялық күші зор өсті. Дюрьёдхана мен Карнаның Каурава достары, егер Карна Гатоткачаны өлтіру үшін қажет болса, соны істемесе, олардың ақыры болмайды деп жалбарынады. Карна Гатоткачаны өлтіру үшін «Индра зымыранын» лақтырады. Осылайша Карна өз әскерлерінің арасындағы беделін сақтап, зымыранды ұшырып, Гатоткачаны өлтіреді. Дюрьёдхана мен Каурава әскері Бхиманың ұлы Гатоткачаның өліміне қуанады, бірақ енді Карна Арджунаға қарсы артықшылық берген қаруын жұмсап қойды.

Өлім

Соғыстың соңғы күніне бір күн қалғанда және Карнаның өлімі күні туғанда, Карна Дюрьёданадан Шаля патшаны өзінің күймешісі болуға көндіруді сұрайды, себебі ол сол күні Арджунаны өлтіруді жоспарлап отыр. Оңтүстік Үндістан патшасы қарапайым күймеші болуды өз қадір-қасиетіне келмейтін нәрсе деп санайды және Карнаны сөздерімен қорлай бастайды, ал Карна жауап қайтарады. Дюрьёдана араласып, екеуін де мақтайды, Шаляны шешуші шайқас үшін күйме арбасын жүргізуге шақырады. Ақырында Шаля келіседі. Дюрьёдананың барлық бұрынғы қолбасшылары өлтірілгендіктен, ол Карнаны алғаш рет сенапати (барлық күштерінің қолбасшысы) етіп тағайындайды. Карна мен Шаля бірге шайқасқа беттейді, бірақ олар бір-бірінің қабілеттері мен ниеттерін сынап, өзара сенім мен бірлескен жұмыс істемейді. Екеуі бірге Арджуна мен Кришнаға жетеді. Олар сол күні шайқасып, әрқайсысы шабуылдау шеберлігін және күйме арбасына жеткен барлық қару-жарақты жою қабілетін көрсетеді. Содан кейін Карнаның күйме арбасы жерге батып қалады. Карна арбадан түсіп, оны босатуға тырысып, ойына алдынан келе жатқан қауіптің ойын түсіреді. Арджуна – бір күн бұрын оның ұлы күйме дөңгелегін босатуға тырысқанда Кауравалар тарапынан өлтірілген – осы сәтті соққы беру үшін пайдаланады. Карна қаза табады.

Некелік өмір

Маһабхаратада Карнаның отбасылық өмірі туралы ақпарат аз. Удёга Парвасында ол Адхиратха таңдаған сута әйеліне үйленгені айтылады. Кейін Штри Парвасында ол Карнаның ең белгілі екі ұлы – Вришасена мен Сушенаның анасы ретінде еске алынады. Карнаның отбасылық өміріне қатысты мәліметтер Махабхаратаның кейінгі бейімдемелерінде кеңейтіліп, жаңаша түсіндірілген. Қазіргі заманғы Махабхарата нұсқасында Карнаның тоғыз ұлы аталған: Вришасена, Читрасена, Сатьясена, Сушена, Шатрунджая, Двипата, Банасена, Прасена және Вришакету.

Ведалық және үнді-еуропалық параллелизм

Карна Арджуна оқиғасының Веда әдебиетіндегі баламалары бар және бұл ежелгі тақырыптардың өркендеуінен пайда болған болуы мүмкін. Макграттың сөзіне сәйкес, Веда мифологиясы Сурия (күн) мен Индра (булттар, нөсер жаңбыр, күркіреу) арасындағы аңызға толы, символизммен қатар келетін қақтығысқа толы. Веда мифологиясында Индра Сурияның доңғалағын бөліп, оны әлсіретеді, ал Арджуна Карнаны жерге батып қалған доңғалақты жөндеуге тырысқанда өлтіреді. Тағы бір балама мысалы ретінде, Сурияның да анасы (Түн) бар, ол оны Веда мәтіндерінде тастап кетеді, және ол да өзін жарқын есімге жеткізген асырап алған анасын (Таң) Карна сияқты нағыз анасы деп есептейді. Бұл идеяны алғаш рет филолог Жорж Дюмезил талқылаған, ол осыған ұқсас мифология мен егжей-тегжейлі мәліметтерді басқа ежелгі Үнді-Еуропалық әңгімелерде де кездестіргенін айтқан. Карна индуистік мәтіндердегі әйгілі кейіпкерлерге ұқсайды. Махабхаратаның авторы, дана Вьяса да Сатьявати мен парашараның заңды емес одағынан туған. Немец индуист ғалымы Георг фон Симсон Махабхаратадағы Карнаның Рамаянадағы Кумбхакарнаға ұқсас екенін айтады, олар эпикалық Рамаянаның басты қарсыласы Равананың демон ағасы және соғысты өз бағытына бұру қабілеттерімен ерекшеленеді. Карна да, Кумбхакарна да өздерінің эпикалық шығармаларының басындағы үлкен соғыстарға қатыспаған. Халықаралық ғалымдар түрлі еуропалық мифологиялармен де баламалықтарды анықтады. Карнаның кавачасы (көкше қару) Ахиллдің стикспен қапталған денесімен және ирланд жауынгері Фердиадтың терісімен, оны тесіп өту мүмкін емес, салыстырылды. Ол грек мифологиясындағы жартылай құдай, жартылай адам кейіпкері Ахиллмен бірнеше рет салыстырылды, себебі екеуінің де құдайлық күші бар, бірақ тиісті мәртебесі жоқ.

Дхармалық этика

Дхарма – үнді діндеріндегі күрделі ұғым. Матилалдың айтуынша, бұл атомдық немесе бөлік-бөлікке бөлінген тұжырымдама емес, керісінше, "өмір сүру жолдары, көру жолдары және өмірдің ең маңызды мәселелеріне қатысты қарым-қатынас жолдары" бар. Осы мәселелердің ішінде дұрыс немесе бұрыс мінез-құлық, міндеттер, құқықтар және басқалардан күтілетін нәрселер дхарма этикасының саласына жатады. Карнаның тарихы оның өмірінде де, өлімінен кейін де дхарма этикасы туралы сұрақтарды тудырады. Бұл сұрақтар оның тууы мен өліміне байланысты жағдайлармен байланысты туындайды. Карна өмір бойындағы досына адалдықты және "жүрегіне негізделген дұрыс саясатты" Кришнаның Дхармашастраларға сүйене отырып, Кунтинің үлкен ұлы ретінде патша болу туралы ұсынысын қабылдаудан жоғары бағалайды. Гурчархан Дас айтқандай, ежелгі индуистік дастандағы Карна кейіпкері "мұрагерлік мәртебе" мен "еңбекпен алынған мәртебе" арасындағы қоғамдық пікірталасты көрсетеді, бұл пікірталас қазіргі заманда да маңыздылығын жоймайды. Дас былай деп жазады:

Жағдайлар мен субъективті мораль

Карнаның оқиғасы, эпостағы басқа да оқиғалар сияқты, моральдық дилеммаларды тудырады. Махабхарата әр дилеммаға кейіпкерлер арқылы жауаптың әртүрлі жақтарын ұсынады. Бимал Матилалдың сөзіне сәйкес, кейіпкерлер «қанағаттандыруға келмейтін міндеттемелер арасында таңдау» жасауға мәжбүр. Осы жағдай таңдауды бағалауды күрделі етеді және шешім қабылдауды қиындатады, субъективті етеді. Егер жағдай екі дұрыс таңдаудың арасында қайшылық тудырса, онда бір міндетті орындау «екінші міндетке қайшы болады». Мұндай жағдайларда, бір моральдық міндетті екіншісімен салыстырып қарау қажет. Махабхаратада айтылғандай, Карна мен Арджунаның қақтығысы сияқты адамдар арасындағы қақтығыстар өте күрделі және жағдайлық тереңдікке ие. Зорлық-зомбылық пен соғыс кезінде, барлық тараптар өздерінің әділдік туралы сенімдерімен, сондай-ақ ашу, наразылық және қорқыныш сезімдерімен жетеледі, жағдай одан да қиын, әрекеттер қайта қайтарылмайды, таңдау жасау қиын. Карна мен оның қарсыластары жасаған таңдауларды жағдайлар тұрғысынан және көптеген салыстырмалы жақсылықтар мен жамандықтардың жиынтығынан, әрқайсысының өзіндік күшті және әлсіз жақтары бар кейіпкерлер арқылы қарастыру қажет. Индолог Адам Боулзтың пікірінше, индуистік Арташастра мәтіні жағдайларды объективті түрде талдаса, ал оның дхармасутралары, дхармасастралары және эпостары өмірдің күрделі, субъективті сценарийлерімен айналысуға тырысады. Махабхаратада айтылғандай және Карнаның оқиғасы көрсеткендей, дхарма – сукшма (нағыз терең) және жағдайларға байланысты. Джулиан Вудстың айтуынша, бұл оқиғалар қиындықтың шын мәнінде «дхарма мен адхарма» арасында емес, «әр түрлі дхармалар арасындағы қақтығыс» екенін көрсетеді. Вудс атап көрсетеді, бұл жерде «ешбір іс толығымен жақсы немесе толығымен жаман бола алмайды».

Адамның мінез-құлқы

Қарна және Махабхараттағы басқа кейіпкерлер, барлық адамдар сияқты, жақсы және жаман мінез-құлық, ниеттер мен іс-әрекеттердің алуан түрлі спектрін біріктіреді. Дас айтуынша, эпостың барлық кейіпкерлері, Карнаны қоса алғанда, жақсылық жасайды, зұлымдық жасайды және олар – «жақсылық пен жамандықтың өшпес қоспасы». Карнаның көмегімен Дүрьодана Пандаваларға қарсы көптеген зұлымдық жоспарларды жасады. Сол сияқты, Пандавалар соғыста жеңіске жету үшін әділетсіз амалдарға жүгінеді, ал Арджуна Карна қорғанышсыз күйде, оның арбасының дөңгелегі батқанда «әділ соғыс» кодексін еске алмайды. Индолог Адаркардың сөздерін келтірген Махабхарат зерттеушісі Суктанкур, Карна мінезіндегі айқын қайшылықтарды атап көрсетеді. Оның мінез-құлқы – оның тууы мен ерте өмірінің жағдайларын ескере отырып түсінікті болатын «разочарование кешенін» көрсетеді. Карна – «адам табиғатына терең үңілуге мүмкіндік беретін айна» және жағдайлардың адам мінезі мен жеке басына қалай әсер ететінін көрсетеді. Карна жаман емес, ол жай ғана өзгеше немесе қарсыласып тұратын тұлға, бір құндылықтар тұрғысынан қарағанда шабыттандыратын, ал екіншісінен – қалыптан тыс кейіпкер. Эпостағы басқа кейіпкерлер де қиын жағдайларда адам мінезінің әртүрлі жақтарын көрсетеді. Карна кейбір жағдайларда, мысалы, Драупадиге қатысты қатыгездік танытады, бұл мінез-құлқы үшін өзі Махабхараттың беттерінде өкініш білдіреді. Драупади үшін бұл ешқашан ұмытылмайтын және онымен бірге өмір сүруге келмейтін зорлық-зомбылық болды, ал Карнаның жеке өкініші оның жұрт алдындағы ар-ұятсыздыққа ұшырауын толықтай өтемеді. Оқырман мен эпостың көрермендері оның психологиясын, сондай-ақ оның құрбандарының психологиясын және олардың реакцияларын түсіне алады. Адаркардың айтуынша, Карнаның оқиғасы басқа парадигманы көрсетеді, ол Эдип теориясы мен адам мінез-құлқының эволюциялық модельдерінен асып түседі. Карна туралы әңгіме кейбір адамдармен оның «қаһармандық табандылығымен» (дхирата) байланысты терең резонанс тудырады, ол өзінің кім екеніне, сенімдеріне және дхармасына сәйкес өмір сүреді, күрестік өнерді оқып өзгермейді, немесе Кришнаның кеңесіне, немесе Кунтидің Карнаның аға баласы екенін мойындауына байланысты өзгереді. Ол «императордың жаңа киімдерін» киюден бас тартады, дейді Адаркар, және осылайша «алдамшылыққа ашық көрінеді» және жаңа психологиялық бейнелерге бейімделмейді. Ол өзін асырап алған ата-анасын, достарын және мұрасын жақсы көреді. Карна – «бірден-бір өзіндікті жоққа шығармайтын, керісінше, мағыналы өзіндікті қабылдап, оған берік тұратын» тұлғаның символы. Қазіргі замандағы Карна сияқты мінез-құлықтың мысалы – Махатма Ганди, ол «британдық құқық мектебінде жақсы білім алып, халықаралық тәжірибе жинағаннан кейін» өзінің мұрасын және мәдениетін қабылдауға нық күш-қуат табады, оны тастап кетуге немесе одан асып түсуге тырыспайды.

Кемелсіз, қайғылы кейіпкер

Карна – Махабхараттың кемшіліктері бар трагикалық батыры. Ол жауынгерлік шеберлікке ие және Арджунамен тең, сонымен қатар шешен, қарсыластарына қоздыратын сөздерді көпшілік алдында айта біледі. Ол дұрыс істерді (дхарманы) істейді, бірақ қатал және жаман (адхарма) болады. Өмір бойы досы Дюрьодананың әдептілігіне ешқашан күмән келтірмейді, керісінше, оның қарсыластарын қорлап, билікке жетуіне көмектеседі. Өлген күні "дхарма оған көмектеспеді" деп шағымданады, бірақ Драупадини қорлағанда өзі дхарманы елемейді. Ол өзі таңдамаған жағдайлардың құрбаны, сондай-ақ эпостағы басқа кемшіліктері бар батырларды құрбан ететін жағдайлардың да себебі. Оның өмірбаяны көрерменде жаны ашырлық, қайғы-қасірет және жақындап келе жатқан құлудың сезімі мен қорқыныш (фобос және элеос) тудырады, әдеттегі жақсы трагедиялық драма сияқты. Индолог Дэниел Ингаллстың сөзіне қарағанда, Карна кейіпкері "индиялық ақындар трагедияны білмейді" деген пікірді жоққа шығарады. Ингаллс, Карна және көптеген раджпут балладалары Аристотель мен Елизавета дәуіріндегі трагедиялардың үлгісіне сай екенін айтады. Джулиан Вудс Карнаны эпостың "трагикалық антигеройі" деп атайды. Ол брахмандарға жомарт, бірақ пандаваларға мақтаншыл және қатыгез. Ол пандаваларға қарсы күреседі және Каураваларға қолдау көрсетеді, бірақ өлімге алып келетін шайқасқа жақындағанда, өзінің қателіктерін мойындап, Юдхиштхира мен пандавалардың жақсы қасиеттерін тануға дайын болады.

Екіншілік әдебиет

Карна оқиғасы Үндістан мен Оңтүстік-Шығыс Азияда драма, пьесалар мен би өнерлеріне қайта айтылып, бейімделген. Бұл нұсқалар бір-бірінен де, сондай-ақ "Махабхарата" қолжазбасынан да маңызды айырмашылықтарға ие.

Танымал мәдениетте

1981 жылы Шям Бенгалдың "Калиуг" фильмі "Махабхаратты" қарсылас бизнес үйлер арасындағы қақтығыс ретінде бейімдеді. 1991 жылы түсірілген "Талапат" фильмінде Раджиникант Карнаның кейіпкерін сомдады. Фильмнің негізгі тақырыбы Карна мен Дурёдхананың достығына арналған. Аджай Девган 2010 жылы шыққан "Раджнети" фильмінде Карнаның кейіпкерін ойнады. Оңтүстік Үндістан актері Моханлал Кавалам Нараяна Паниккердің режиссерлігімен 2001 жылы Нью-Делиде "Бхарат Ранг Махотсав" фестивалінде көрсетілген "Карнабарам" атты санскрит пьесасында Карна рөлін орындады. Пьеса Күркішетра соғысына бір күн қалғанда Карнаның өткені мен сенімі туралы ойларындағы рухани күйзелісін көрсетеді. Бала Деви Чандрашекар 2015 жылы қойылған "Карна – Тағдырдың баласы" атты Бхаратанатям қойылымында Карна рөлін ойнайды.

Кино және теледидар

Жыл Аты Ойнаған актер Арнасы1922 Қарна Шри Натх Патанкар Белгісіз1964 Қарнан Сиваджи Ганесан Белгісіз1977 Дана Вера Сора Қарна Н. Т. Рама Рао БелгісізКурукшетрам Кришна Раджу Белгісіз1988 Махабхарат Панкадж Дхир DD NationalХарендра Паинтал1989 Махабхарат Джеффри Киссун БелгісізЛу Бихлер1993 Шри Кришна Говинд Кхатри DD Metro1997 Бір Махабхарат Самәр Джай Сингх Zee TVМахабхарат Ката Панкадж Дхир DD NationalДжай Хануман Прафулла Пандей DD Metro2001 Драупади Шахбаз Хан Sahara One2002 Махарати Қарна Прафулла Пандей DD National2008 Кахаани Хамаарай Махабхаарат Ки Хитен Тежвани 9X2013 Махабхарат Ахам Шарма STAR PlusВидьют Ксавьер Гананай ШүклаМахабхарат Анил Капур (дауысы) Белгісіз2014 Дхармакшетра Аарья Дхарм Чанд Кумар Epic2015 Сурьяпутра Қарн Гаутам Роде Sony Entertainment TelevisionВишеш Бансал Васант Бхатт2018 Қарн Сангини Аашим Гулати STAR Plus2019 Курукшетра Арджун Сароджа Белгісіз