Кіріспе

Велосипед жарысының түрі

Циклокросс (циклокросс, CX, цикло X немесе кросс) – велосипед жарысының бір түрі. Жарыстар әдетте күз және қыс айларында өтеді (халықаралық немесе «Әлем кубогы» маусымы қазаннан ақпанға дейін), және қысқа (2,5–3,5 км немесе 1,5–2 миль) трассаның көптеген айналымдарынан тұрады. Трассада асфальт, орманды жолдар, шөп, тік көтерілістер мен кедергілер кездеседі, олар жүргізушіні велосипедтен түсіп, кедергіні айналып өту үшін велосипедін көтеріп алып, қайтадан мінуді талап етеді. Ересектер санатындағы жарыстар әдетте 40 минуттан бір сағатқа дейін созылады, ал қашықтық жердің жағдайына байланысты өзгереді. Бұл спорт Бельгия (әсіресе Фландрия), Франция және Нидерланды сияқты дәстүрлі велосипед спорты дамыған елдерде ең жақсы дамыған. Циклокросс тау велосипеді жарысы, кросс-кантри велосипеді жарысы және критериум жарысымен салыстырылады. Көптеген үздік циклокросс жүргізушілері басқа велосипедтік дисциплиналарда да жаттығады; алайда, циклокросс осындай масштабқа және танымалдылыққа жеткендіктен, кейбір жарыскерлер маманданған, ал көптегендер басқа дисциплиналарға қарағанда циклокросс жарыстарын басымдыққа қояды. Циклокросс велосипедтері жол велосипедтеріне ұқсас: жеңіл, салыстырмалы түрде тар дөңгелектері және иілген рульдері бар. Олар көбінесе дөңгелектерге арналған кең аралықтармен, төменгі беріліс қатынасымен, күшті рамалармен, қысқыш тежегіштермен немесе дискілі тежегіштермен және тік отыру позыциясымен ерекшеленеді. Олар тау велосипедтері сияқты, жақсы ұстау үшін тісті дөңгелектерді және дискілі тежегіштерді де пайдаланады. Олар жеңіл болуы керек, өйткені жарыскерлер велосипедтерін кедергілерді жеңіп өту үшін немесе тік беткейлерге көтерілу үшін көтеріп тасуы керек. Иықтарында велосипедтерімен сазды көтеріліске күресіп бағытқан жарыскерлердің көрінісі – бұл спорттың классикалық бейнесі, бірақ жүруге болмайтын бөліктер жарыс қашықтығының өте шағын бөлігін құрайды. Жол және трек велосипед жарысының көптеген түрлерімен салыстырғанда, тактикалық амалдар салыстырмалы түрде қарапайым, және басты назар жүргізушінің аэробтық төзімділігіне және велосипедті басқару дағдыларына аударылады. Велосипедшілердің тізбектесуі, яғни алдыңғы велосипедшінің желдің қарсылығын азайта отырып, қаттырақ айналдыруы, жол жарыстарындағыдан гөрі циклокроста аз маңызды, себебі циклокростағы орташа жылдамдықтар жол жарыстарына қарағанда төмен. Циклокросс жүргізушісі жарыс барысында велосипедтерді ауыстыруға және механикалық көмек алуға құқылы. Жүргізуші трассада бір велосипедпен жүргенде, оның командасы қосалқы велосипедті тазалап, жөндеп, майлай алады.

Шығуы мен тарихы

Циклокростың пайда болуы туралы көптеген әңгімелер бар. Бірі – 1900 жылдардың басында еуропалық жол жүргізушілер бір-бірімен жарысып, ең жақын қалаға жеткен. Оларға фермерлердің егістіктерінен немесе қоршаулардан өтуге, немесе басқа да қысқа жолдармен жүруге рұқсат етілген, бұл оларға ең бірінші болып келесі қалаға жетуге көмектесетін. Көбінесе мұны «шпильге қуу» деп атаған, себебі келесі қаладағы жалғыз көзге көрінетін нүкте көбінесе шпиль болған. Бұл олардың қыс айларында жақсы физикалық формада қалуының және жол жарыстарына жаңаша көзқарас ұсынуының бір жолы болды. Сонымен қатар, тегіс емес қиын жағдайда велосипед тебу велосипедшілердің жылдамдығын арттырып, велосипедті басқару дағдыларын жақсартты. Аяқтар мен саусақтарға жылы қан ағынын қамтамасыз ету және басқа да бұлшық еттерді жаттықтыру үшін мәжбүрлі жүгіру бөлімдері немесе портаж қосылды. Франциялық Даниэль Гуссоға алғашқы циклокросс жарыстарын ұйымдастырған және 1902 жылы алғашқы француз ұлттық чемпионатын өткізген деп есептейді. «Тур де Франс» идеясын ойлап тапқан Гео Лефевр де спорттың алғашқы жылдарында маңызды рөл атқарды. Октав Лапиз 1910 жылғы «Тур де Франс» жарысындағы жеңісін циклокростағы маусымдық емес жаттығуларына байланысты деп айтқаннан кейін, спорт Франциямен шектес елдерге тарала бастады. Бельгия 1910 жылы алғашқы ұлттық чемпионатын ұйымдастырды, Швейцария 1912 жылы, Люксембург 1923 жылы, Испания 1929 жылы және Италия 1930 жылы ұйымдастырды. 1924 жылы Парижде өткен алғашқы халықаралық жарыс – Le Critérium International de Cross Country Cyclo Pédestre циклокросс Франция шегінен тыс спорт екенін дәлелдеді. Бұл чемпионаттар 1969 жылға дейін жалғасты. Циклокросс 1970 жылдары АҚШ-та, Жаңа Англияда және Калифорнияда танымал бола бастады. Циклокросс ұлттық чемпионаты 1975 жылы Берклиде, Калифорния штатында қайта жанданды және содан бері әр жыл сайын АҚШ-тың әртүрлі аймақтарында өткізіліп келеді. Санта-Круста, Калифорния штатында өткен Surf City жарысы сериясы АҚШ-та циклокростың тарихына үлес қосты. Спорттың танымалдылығы 1990 жылдардың ортасынан бері АҚШ-та артып келеді. Қазір циклокросс жарыстары күз және қыс айларында АҚШ-та тұрақты түрде өткізіліп, оның танымалдығы одан әрі өсуде.

Жарыс маусымы

Велокросс көбінесе күзгі және қысқы спорт түрі, солтүстік жарты шарда маусым қыркүйектен ақпанға дейін жалғасады. Әлем чемпионаты қаңтардың соңында өтеді. Канада чемпионаты қараша айында, ал АҚШ және Ұлыбритания чемпионаттары қаңтарда өткізіледі. АҚШ-та Флорида және Калифорния сияқты жыл бойы жылы климатты штаттардан басқа, одан кейін жарыстар азаяды. Оңтүстік жарты шарда велокросс маусымы әдетте мамырдан тамызға дейін өтеді. Халықаралық маусымның ортасында, яғни 1 қаңтардағы жасқа сәйкес, UCI ережелері бойынша велокросс жарысына қатысушылардың жас санаты анықталады – олар келесі жол маусымындағы санатына сәйкес жарысады.

Велосипедтер

Циклокросс велосипедтері әдетте жол жарысы велосипедтеріне ұқсайды. Cyclo Cross велосипедтеріне тән фреймдер кеңірек дөңгелектері, дөңгелектеріне арналған кеңістік, консольдік немесе дискілі тежегіштері және төменгі берілістерімен ерекшеленеді. Сымдар әдетте жоғарғы түтіктің үстіңгі жағымен жүргізіледі, бұл велосипедті оң иығында ыңғайлы түрде тасымалдауға мүмкіндік береді және сымдардың кірмен ластануын болдырмайды. Көптеген циклокросс велосипедтерінде тежегіштерді оң тежегішті алдыңғы тежегіш ретінде орналастыру танымал. Бұл велосипедті көтеріп жүруді қажет ететін кедергілерге жақындағанда сол қолмен жылдамдықты басқаруға, ал оң қолмен фреймді ұстап, велосипедті иыққа көтеруге дайын болуға мүмкіндік береді. Белгілі бір спорттық жарыс үшін жасалған жоғары деңгейдегі велосипед ретінде, олар қарапайым "гибридтік немесе саяхаттық" кросс-велосипедтерінен де ерекшеленеді, олар асфальтталмаған жолдарда немесе соқпақтарда пайдалану үшін сәл кеңірек 700C дөңгелектері бар көп мақсатты велосипедтер болып табылады. Циклокросс велосипедінің дизайны мен фрейм геометриясы жылдар бойы дамыды. Алғашқы циклокросс велосипедтері – бұл саяхаттық типтегі жол велосипедтері, олар консольдік бекіткіштері, көлбеу бұрыштары және дөңгелектерге арналған кеңірек арақашықтығы үшін пайдаланылды. Спорт формальдану кезінде фрейм бұрыштары жылдам басқару үшін өзгерді және бұзылған жерді аралау үшін төменгі кронштейндердің биіктігі көтерілді. Көптеген циклокросс фреймдері иыққа оңай көтеру үшін компактты емес (жатық немесе жоғарғы түтікке жақын) фрейм дизайнына ие. Кейбір дизайндық ерекшеліктер жақында өзгерді, мысалы, жоғарылатылған төменгі кронштейн 10+ жыл бұрын кең таралған еді; қазір көптеген циклокросс велосипедтерінде төменгі кронштейн жоғарылатылмайды, тіпті көптегендері жол жарысы велосипедтерінен төмен болады; бұл орындық биіктігін төмендетуге және қайта орнатуды жеңілдетуге, ал төменгі ауырлық орталығы тұрақтылықты арттыруға мүмкіндік береді. Көптеген циклокросс велосипедтері қазір бір тісті дөңгелек және тізбек "құлауын" болдырмайтын қорғағышпен жабдықталған. Бір тісті дөңгелек орнату механиканы жеңілдетеді және тізбектің қиын жолда жолдан шығу мүмкіндігін азайтады. Велосипедтерінде екі тісті дөңгелек орнатылған адамдар әдетте 36–46 беріліс диапазонын пайдаланады. Көптеген кәсіби циклокросс велосипедтері аэродинамика үшін емес, дөңгелектің терең құм немесе лайда батып қалуын болдырмау үшін терең профильді көміртекті түтікшелі дөңгелектермен жабдықталған. Түтікшелі шиналар шұңқырдан қашудан, дөңгелеуге қарсылықты азайтудан және төмен шина қысымында жақсырақ ұстау үшін қолданылады. Сонымен қатар, бір жылдамдықты циклокросс велосипедтері бастапқы орнатудың төмен құны, пайдалану және техникалық қызмет көрсету оңайлығы және жолда механикалық бұзылу мүмкіндігінің төмендеуі сияқты себептермен үнемі танымал болып келеді.

Киім-кешек

Киімдер жол жарысы киімдеріне ұқсас. Дегенмен, циклокросс суық ауа-райы спорты болғандықтан, ұзақ жеңді киімдерге, тайтс-терге, шорт-шарварына және қол мен аяқ жылытқыштарына баса назар аударылады. Көптеген жарыскерлер стандартты екі бөліктен тұратын жол жиынтығын пайдаланса да, қозғалыс еркіндігін барынша арттыру үшін бір бөліктен жасалған тері костюмін киюге ерекше көңіл бөлінеді. Тері костюмдерінің тағы бір артықшылығы – олар тығыз болып келеді, бұл жарыстың кейбір тар жолдарында жейделердің ағаштардың бұтақтарына ілігіп қалуына кедерес жасайды. Тери костюмінің бір бөліктен жасалуы, велосипедті иыққа көтеріп алып жүргенде дененің ашық қалмауына мүмкіндік береді. Тау велосипедіне арналған аяқ киімдер қолданылады, себебі олар жарысқа қатысушыларға, жол жарысы аяқ киімдерінен өзгеше, жүгіруге мүмкіндік береді, сондай-ақ олардың жолға жабысу қабілеті жоғары (жол жарысы аяқ киімдерінің тегіс табанымен салыстырғанда). Толық саусақты қолғаптар міндетті емес, бірақ қолды қорғау және лайлы немесе ылғалды жағдайларда жақсы ұстау үшін көбінесе ұсынылады. Құрғақ жағдайда жарысқа қатысатын тәжірибелі жарыскерлер, руль арқылы жақсы сезіну үшін және велосипедті табиғи түрде тасымалдау үшін қолғаптарды кимеуі мүмкін.

Курстар

Жарыс әдетте қысқа трассада көптеген айналымдардан тұрады, белгілі бір уақытқа жеткенде аяқталады, ал емес белгілі бір айналым санынан немесе қашықтықтан кейін; ересектер жарысының стандартты ұзақтығы бір сағат, ал кіші жастағы жарыстар үшін 30 және 45 минуттік жарыстар қалыпты жағдай. Әдетте, әрбір айналым 2,5–3,5 км шамасында болады және 90% жуығы жүріп өтуге қолайлы. UCI ережелері бойынша өткізілетін жарыстарда мүмкіндік болғанда өту үшін трассаның ені кемінде 3 метр болуы керек, бірақ АҚШ және Ұлыбританиядағы кішкентай жарыстарда трассаның бөліктері тар болуы мүмкін. Жер бедері әртүрлі болуы мүмкін, мысалы, жолдардан бастап тік көтерілістері бар жолдарға дейін, қисайған бөліктер, көптеген бұрыштар және, ерекше ерекшелік ретінде, велосипедшіге велосипедімен жүру қажет болатын немесе кеңес берілетін учаскелер. Түйін жағдайына асфальт, қатты топырақ, шөп, саз және құм жатады. Кросс-кантри тау велосипеді жарыстарымен салыстырғанда жер тегіс. Дөңгелектерге қиын кедергілерге аз мән беріледі, жылдамдық пен әртүрлі техникалық қиындықтарды жеңуге көбірек мән беріледі. Жол жарыстарына қарағанда, желдің күші зор болмаса, немесе трасса асфальтталған болмаса, "желдің артынан жүру" тактикасының маңызы азайды. Тактика негізінен дұрыс бағытты таңдауға, қарқын стратегиясына, өту техникасына және жарыскерлердің шабуылға немесе демалысқа қолайлы трассаның бөлімдерін анықтап, пайдалану қабілетіне бағытталған. Курстың әрбір бөлімі әдетте бірнеше секундтан аспайды. Мысалы, ұзақ көтерілістерден аулақ болып, қысқа, тік еңістерге басымдық беріледі. Бөлімдер әдетте бір-бірімен байланысқан немесе ұзын түзулер тар бұрыштармен бөлінеді. Бұл стандартты ұзындығы бар трассаның салыстырмалы түрде шағын аумаққа сыюына мүмкіндік береді, сонымен қатар бәсекелестерді үнемі жылдамдық пен күшті өзгертуге мәжбүр етеді. Бұрыштардан жылдамдықпен шығып, келесі бұрысқа дейін жылдамдықты төмендету және қайтадан жылдамдану – бұл жиі кездесетін жағдай. Велосипедтен түсіп, велосипедпен жүруге немесе "қоян секіруге" мәжбүрлейтін кедергілерге тым тік беткейлер, сатылар, құм шұңқырлары және тақтайлы кедергілер жатады. Бастау/аяқтау аймағынан басқа, бұл кедергілер жарыс директоры қалаған жерге орналастырылуы мүмкін. Қауіпсіздік үшін бірнеше жарыс директорлары қоян секіруді шектеуге тырысып, кедергілерді жұп немесе үштік ретінде орналастырды (бірақ UCI ережесі бойынша екі кедергіден артық бірінен соң бірі орналастырылмауы керек). Кедергінің ең жоғары биіктігі 40 см. Сыртқы көмекке рұқсат болғандықтан, осыған арналған арнайы аймақ ретінде шұңқырлар қарастырылады. Көптеген жүргізушілер сол жақтан түсетіндіктен, жарыс трассасының оң жағында шұңқыр орналасқан. Ірі жарыстарда жеке шұңқыр жолағы қарастырылған, сондықтан жаңа велосипед немесе басқа көмекке мұқтаж адамдар ғана осы жолаққа кіруі керек (бұл тип 1999 жылғы қаңтарда Нидерландының Зеддам қаласында өткен Әлем кубогында алғаш рет пайда болды). Кейбір жағдайларда шұңқырлар трассаның екі бөлігінде де орналастырылған. Кросс-кантриде жарысатын ұзын форматтағы жарыстар да бар. Мысалға, Үш шыңды циклокросс (61 км), Барри Рубайк және 80-115 км аралығындағы жеті кезеңнен тұратын американдық UltraCX чемпионаты сериясын атауға болады.

Техника

Циклокросс трассалары бәсекелестерден ерекше техникалық дағдыларды талап етеді. Мысалы, жергілікті жағдайға байланысты, трассаға тар жолдар мен ағыстар да қосылуы мүмкін, бұл екеуі де жүргізушінің тәжірибесі мен техникасын қажет етеді. Кейбір трасса бөлімдері өте лайлы, сулы немесе қарлы, ал басқалары шаңды және құмды болуы мүмкін. Мұндай жағдайлардың көпшілігі стандартты 32c дөңгелекпен жүру үшін тым қиын саналады, сондықтан циклокростың қиындығы жылдамдықпен тұрақсыз немесе сырғақ жерде бақылауды сақтауда жатыр. Трассада қадамдар, кедергілер, арықтар, баспалдақтар, тік көлбеулер және өте терең лай немесе құм да кездеседі, олардың барлығы велосипедті алып жүруді талап етеді. Сондықтан, велосипедтен жылдам түсіп, көтеріп алып жүруге, содан кейін оны қайта қойып, жылдамдықты жоғалтпай қайта міну өте маңызды, ал дұрыс емес немесе баяу түсу/қайта міну бағалы секундтарды қанағаттандыруға, энергияны ысырап етуге немесе бәсекелестің құлауына әкелуі мүмкін. Көбінесе, трасса бөлімдері өте қиын болғанда немесе қайта-қайта тозу немесе қолайсыз ауа райы салдарынан жүру мүмкін болмағанда, жарыскер велосипедті көтеріп, энергияны сақтау үшін ұзақ жүгіреді. Кедергілерді, мысалы, тосқауылдарды және кейде арықтарды жеңу үшін жақында қолданыла бастаған техника – қояншапқы (bunnyhop), бұл техника 1989 жылы Дэнни Де Би әлем чемпионатында сәтті пайдаланғанда танымал болды. Жарыс директорлары кедергілерді қатар орнату арқылы оны қолдануға тырысып, қояншапқының танымалдылығы төмендеді. Тәжірибелі жүргізушілер қатар тізілген кедергілерге қарамастан, оларды секіріп өте алады. Көптеген жүргізушілер, мысалы, бұрынғы BMX жарыскері Свен Нис, қояншапқы арқылы түрлі кедергілерді жеңудегі техникалық шеберлігімен белгілі болды.