Кіріспе

Киелі кітаптағы мүсін Киелі кітап пен Құран бойынша, алтын бұзау (עֵגֶל הַזָּהָב) – Мұса Синай тауына көтерілген кезде израильдіктер жасаған құлшын мүсіні. Еврей тілінде бұл оқиға "бұзаудың күнәсі" (חֵטְא הָעֵגֶל) деп аталады. Бұл туралы алғаш рет "Шығу" кітабында айтылған. Бұқаға табыну көптеген мәдениеттерде кең таралған. Мысырда, "Шығу" оқиғасына сәйкес, израильдіктер жақында келген жерде, Апис бұқасы соған ұқсас құлшын нысаны болды, кейбіреулер еврейлер оны шөлде қайта жаңғыртқан деп санайды. Басқалары Яхве, израильдіктердің ұлттық құдайы, діни ассимиляция мен синкретизм процесі арқылы қасиетті бұқамен байланыстырылған немесе осылай бейнеленген деп есептейді. Ал қанаандықтардың, олардың кейбіреулері израильдіктерге айналған, бұқаға ай бұқасы және Елдің жаратылысы ретінде табынған.

Киелі кітаптағы оқиғалар

Мұса (ғ.с.) Синай тауына көтеріліп, он буырманы (Тауратты) қабылдау үшін исраилдіктерден қырық күн, қырық түн бойы кетті. Исраилдіктер оның қайтып келмейтінінен қорқып, Һароннан "бізге алдынан бастап жүретін құдай жасап бер" деп талап етті. Һарон исраилдіктерге: "Уақытты кешіктіру үшін алтын сырғаларың мен әшекейлеріңді әкеліңдер!" деді. Ол алтын бұзау жасап, "Осы – сіздерді Мысыр елінен шығарған құдайыңыз, Израиль!" деп жариялады. Һарон бұзаудың алдына құрбандық тақтайын қойды және келесі күнді [[yahweh]] үшін мереке деп жариялады. "Ертесіне таңертең халық өртеу құрбандықтарын шалып, тыныштық құрбандықтарын берді, содан кейін тамақтанып, ішіп, билеуге тұрды". Жаратушы Ие Мұсаға исраилдіктердің лагерде не істеп жатқанын, олардың Құдайдың бұйрығынан тез бұрылып кеткенін және Ол оларды жойып, Мұсадан жаңа халық құруға ниеттенгенін айтты. Мұса оларды жазаламауды жалбарып өтінді. Және Ие Өз халқына жоспарланған жазадан бас тартты. Мұса таудан түсіп, бұзауды көргенде ашуланып, екі тас тақташаны лақтырып, сындырып жіберді. Мұса алтын бұзауды отқа жағып, ұнтақтап, суға шашып, исраилдіктерге ішуге мәжбүрледі. Мұса одан сұрағанда, Һарон алтынды жинап, отқа лақтырғанын мойындады; ол бұзау түрінде шыққан деді.

Леуіліктерді шеттету және жаппай өлтіру

Киелі кітапта Леуі тайпасы алтын бұзауға табынбағаны жазылған. Мұса елдің есігіне тұрып, «Кім Құдайдың жағында болса, маған келіңдер!» деді. Сосын Леуі тайпасының барлық ер адамдары оның төңірегіне жиналды.

Киелі кітаптағы басқа да атаулар

Алтын бұзау туралы айтылған мәліметтер басқа да Израильдіктердің бұзауды қолдануы туралы жазбалардағы кейбір қарама-қайшылықтарды көрсетеді. Exodus және 1 Патшалар кітаптары Яһуда патшалығының тарихшыларымен жазылғандықтан, Израильдіктерді адал емес деп көрсетуге бейімділік бар. Бұл қарама-қайшылық негізінен Exodus 32:4-те байқалады, онда бір бұзау жасалғанмен, "құдайлар" сөзі көпше түрінде қолданылған. Алтын бұзау эпизоды Жаңа өсиетте де, елші Пауылдың 1 Коринфтіктер кітабының 10-тарауында, құдайға табынудан сақтандыру үшін ескерту ретінде келтірілген. "Осы оқиғалар бізді олардың істегені сияқты жаман нәрселерге жүрек аудармау үшін мысал ретінде келді. Сондықтан, олардың кейбіреулері сияқты жалған құдайларға табынбаңыздар." Ғалымдар Торадағы алтын бұзауға жасалған басқа да мәтіндік сілтемелер туралы, әсіресе Сандар кітабының 5:17–24-тарауындағы ащы су сынағы туралы әртүрлі пікірде. Ритуалдың нақты элементтері, мысалы, суға қосылған ұнтақ және оны ішуге мәжбүрлеу, Мұсаның Израильді жазалағаннан кейін оқиғаның соңында қолданылған тілмен үйлеседі.

Яһудилердің көзқарасы

Консервативті раввин және ғалым Луи Гинцберг "Еврей аңыздары" еңбегінде алтын бұзауға табынудың Израильдің Мысырдан шығу жолында араласып кеткен түрлі халықтарды алып келуінің нәтижесінде туған апатты жағдай екенін жазды. Егер араласып кеткен халықтар оларға қосылмағанда, Израиль бұл құйылған бейнеге адаспаған болар еді. Бұзаудың өзі Һарон жасаған бұқа бейнесі бар әшекей жапырағының сиқырлы күшінен пайда болды. Израильдің бұзауға табынуына Қызыл теңізден өту кезінде болған жағдай түсіндіруге болады, олар аспан тағының жанында бұқаға ұқсайтын ерекше жаратылысты көргенде, олардың Құдайға Мысырдан шығу жолында көмектескен бұқа деп ойлауына себеп болды. Бресловтық Нахман айтуынша, әркім киелі шатырды салуға өз үлесін қосты, ал әрбір яһуди салған үлес – оның жақсы қасиеттері болды. Осылайша, киелі шатыр әрбір адамның жақсы қасиеттерімен салынды, бұл алтын бұзаудың кемшілігін жоюға жеткілікті болды. Яһудилер сыйлаған "алтын, күміс және мыс" – олардың "жақсы қасиеттерінің" көрінісі. Осы металдардың әртүрлі түстері – жоғарыдағы түстерді және адамның игі амалдарының сұлулығын көрсетеді.

Христиандық көзқарастар

Юст Кнехт алтын бұзау оқиғасынан екі маңызды моральдық тұжырымды келтіреді: 1) Құдайдың мейірімі. "Исраил халқы бұтқа табынып, Құдайға қарсы қатты күнә жасады, бірақ Мұсаның шаفاعтысы арқасында Ол оларды кешірді." 2) Бұтқа табыну. "Әлсіз адамдар Құдайға өте немқұрайлы және сенімсіз болды. Раб олар үшін қанша зор істер жасады! Жасынан бері, қорқынышпен Оның даусын естіп, Оның бұйрықтарына бағынуға жиі уәде берген еді, ал енді Оның ең маңызды бұйрығын бұзып, Құдайды тастап, бұттарға құлшылық етеді. Әйгілі Пауыл құмарлық пен ашкөздікті бұтқа табыну деп атайды. Егер адам Құдайдан артық бір нәрсені жақсы көрсе, ол бұтқа табынуға кінәлі болады."

Исламдық аңыздар

Алтын бұзауға табыну оқиғасы Құранның екінші тарауында, әл-Бақара, және басқа да ислам әдебиеттерінде баяндалған. Құран Кәрімде, исраилдіктер уәде етілген жерге кіруден бас тартқаннан кейін, Алла оларға қырық жыл бойы адасып жүру жазасын берді. Мұса исраилдіктерді Синай тауына бастап барып, иләһи басшылық іздеді. Ислам әдебиеттерінде айтылғандай, Алла Тағала Мұсаға, исраилдіктерге нұсқау беру алдында, қырық түн ораза ұстауды бұйырды. Мұса оразасын аяқтаған соң, Аллаға басшылық тілеп жақындады. Осы уақытта Мұса исраилдіктерге Һаронды оларға жетекшілік етуге тағайындады. Самири, Жәбірейіл періште басып өткен топырақпен бірге алтыннан алтын бұзау жасап, оны Мұсаның Құдайы және оларды Мысырдан алып шыққан Құдай деп жариялады. Құрандағы және Киелі кітаптағы Һарон пайғамбардың іс-әрекеттері туралы баяндалған оқиғалар арасында үлкен айырмашылық бар. Құран Кәрімде Һаронның алтын бұзауға табынудан халықты сақтандыруға тырысқаны айтылған. Бірақ исраилдіктер Мұса қайтып келгенше тоқтамады. Ықылас жолынан тайғандар адалдардан бөлініп кетті. Алла Мұсаға, ол болмағанда исраилдіктерді сынағанын және олардың алтын бұзауға табынып, құлап кеткенін хабарлады. Мұса қатты ашуланып, исраилдіктерге қайтып келгенде, Һароннан неліктен олар алтын бұзауға табынуларына тыйым салғанын сұрады. Құран Кәрімде Һаронның Мұсаның исраилдіктер арасында жарыс тудырып, кінәлайтынын ойлап, өлтіруден қорқып, әрекет етпегенін айтқандығы келтірілген. Ол: "Әй, анамның ұлы! Шын мәнінде, бұл халық мені әлсіз деп ойлады және мені өлтіруге жақын болды. Менің дұшпаным қуанбасын және мені күнәкарлармен бірге алмасын!" деді. Мұса жағдайдың қыспағын сезініп, екеуі де Алладан кешірім тілеп дұға етті. Құран деректеріне сәйкес, Мұса Самириден алтын бұзау жасау туралы сұрады. Самири өзін ақтау үшін: "Мен Жәбірейіл басып өткен жердің топырағын отқа лақтырдым, менің жаным маған солай кеңес берді", - деді. Мұса жетпіс елшіні Аллаға тәубе етуге және кешірім тілеуге шақырды. Елшілер Мұсамен бірге Синай тауына сапар шекті, онда олардың Алламен болған сөзін естіді, бірақ оны өз көздерімен көргенше иман келтірмеді. Алла оларды жазалап, найзағаймен соғып, зор жер сілкінісімен өлтірді. Мұса олар үшін Алладан кешірім тіледі. Алла оларды кешіріп, қайта тірілтті, және олар жолына жалғастырды. Ислам көзқарасы бойынша, бұзауға табыну – ширк (شرك), яғни жалған құдайларға табыну. Ширк – Алладан басқа біреуге немесе бір нәрсеге құлшылық ету, немесе Алламен қатар "серіктер" қою, бұл ең ауыр күнә.

Тарихи түсінік

Мыс бұқа: Қазіргі заманғы ғылымға сәйкес, Он Буйрық туралы әңгімелердің екі нұсқасы бар: Элохист (Шығу 20) және Яхвист (Шығу 34). Бұл оқиғалардың көнелігін көрсетеді және оқиғалардың негізінде жатқан нақты оқиғалар болуы мүмкін. Алтын бұзау туралы әңгіме тек Е нұсқасында кездеседі, ал кейінірек редактор Құдайдың J әңгімесінің жалғасы ретінде екінші тақталар жасағанын түсіндірді. Шығу 20-дағы Он Буйрық та әртүрлі көздерді біріктірген редактормен қосылды. Қазіргі тарихшылар бұл эпизодтың Жосия заманында (б.з.д. VII ғасырдың соңы) немесе одан кейін Израиль (Солтүстік) Корольдығында Яхведі бұқамен теңестіру дәстүрін жоққа шығару мақсатымен Шығу кітабына енгізілгенін санайды. Бұқаға табыну Палестинада израильдіктерге дейінгі дәуірден бастау алған, мұны Ясор акрополінің қасиетті орнынан табылған қола бұқаның археологиялық жадысы дәлелдейді, ол қола дәуірінің соңына жатады. Тель-Дотанның шығысындағы, Самария тауларындағы израильдік қасиетті орнынан да б.з.д. 11 ғасырға жататын қола бұқа табылды. Альберц былай дейді: «Бір патшалар кітабының 12:28-ші тарауында солтүстік корольдығының бірінші монархы Еробоамның Бетел мен Данда алтын бұзауларға табынуды енгізгенін оқығанда, Еробоамның Дәуіт пен Сүлейменнің Иерусалимде табынуды орталықтандыру арқылы енгізген жаңалықтарына қарсы, дәстүрлі израильдік дініне оралғанын түсінуіміз керек». Майкл Куганның пікірінше, алтын бұзау басқа құдайдың бейнесі емес, жалған құдай болған сияқты. Ол дәлел ретінде Шығу кітабының 32:4-5 (HE) тарауларын келтіреді: «Ең маңыздысы, бұл әңгімеде бір ғана бұзау бар. Адамдар оны «құдайлардың» өкілі деп атаса да, бұл «құдайлар» деген жалпы сөз сияқты, Құдайдың аты болып табылатын Элохим (אֱלֹהֶיךָ elo'hecha, from אֱלֹהִים) сөзінің меншік жалғауы. Бір құдайға сілтеме жасау міндетті түрде Яхвеге табынуды білдірмейді, бірақ әдетте «Тәңір» деп аударылатын сөз түпнұсқада Яхве יהוה, сондықтан оны жоққа шығаруға болмайды».

Байлықпен құлшылық ету

Метафоралық тұрғыдан қарағанда, байлықты қууды сынау үшін "алтын бұзаудың" "алтын" бөлігіне ерекше мән беріледі. Осындай қолданыс испан тілінде де кездеседі, онда Мамон – Інжілде байлыққа табынуды бейнелейтін тұлға – қазір кеңінен қолданылмайды.

Басқалар

АҚШ-тың "Бэтмен" телесериалының 79-шы эпизодында, "Жұмбақ" ақшаға толы алтын бұзауды ұрлап кетті.