Кіріспе

Польша мемлекет қайраткері (1874–1945)

Винсент Витос (21 немесе 22 қаңтар 1874 – 31 қазан 1945) – Польша мемлекет қайраткері, Польша Халық партиясының (ПХП) көрнекті мүшесі және жетекшісі, 1920 жылдары үш рет Польшаның премьер-министрі болды. Ол 1895 жылдан бастап Польша Халық партиясының мүшесі, ал 1913 жылдан бастап оның «Пиаст» фракциясының жетекшісі болды. 1908–1914 жылдары Галиция Сейміне депутат, 1911–1918 жылдары Венадағы Рейхсратқа өкіл ретінде жіберілді. Витос 1918 жылы Польшаның тарату комитетінің (Polska Komisja Likwidacyjna) жетекшісі, «Пиаст» партиясының басшысы және 1919–1920 жылдары Польша Сейміне депутат болды. Ол 1920–1921, 1923 («Хено Пиаст») және 1926 жылдары үш рет Польшаның премьер-министрі қызметін атқарды. 1926 жылы үшінші Витос үкіметі Жозеф Пилсудский басқарған мамыр төңкерісімен құлатылды. Витос «Санция» үкіметіне қарсы оппозицияның жетекшілерінің бірі болды, «Центролев» (1929–1930) басшысы болды және Халық партиясын құруға бірлесіп қатысты. Ол көп ұзамай түрмеге қамалып, 1933–1939 жылдары Чехословакияда сүргінде өмір сүрді. Осы кезеңде ол «шаруалардың мессиясы» ретінде танылды. Сүргіннен оралғаннан кейін, ол қайтадан жаулап алған немістер тарапынан тұтқындалды. 1941 жылдың наурыз айында денсаулығы нашарлағандықтан, немістер оны бақылауға босатып, Вирхославицеде қалуға бұйрық берді. 1944 жылдың шілдесінде неміс оккупациялық билігі одан кеңес үкіметіне қарсы үндеу жасауды талап етті, бірақ ол бас тартты. 1945 жылы Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін ол Мемлекеттік Ұлттық Кеңестің (Krajowa Rada Narodowa) төрағаларының бірі болып тағайындалды. 1945–1946 жылдары Халық партиясы қайта ұйымдастырылып, оны Станислав Миколайчик басқарды.

Ерте өмір

Винсент Вирцхославицеде шаруа отбасында дүниеге келді. Оның ата-анасы Войцех және Катаржина Срока болды. Отбасы кедей, жері аз, малдары болмады және олар қорадан қайта жаңартылған бір бөлмелі шатырда тұрды. Винсенттің Ян мен Анджей деген екі бауыры болды. Анджей де поляк аграрлық қозғалысының жетекшісі атанды. Ол он жасында ауыл мектебінде оқуын бастап, төрт сыныпты бітірді. Содан кейін әкесіне көмектесіп, князь Евстахий Станислав Сангушконың ағаш кесушісі болып жұмыс істеді. 1895 және 1897 жылдар аралығында Винсент Австрия армиясында (Галиция Польшаның австриялық бөлігі болғандықтан) қызмет етті, бастапқыда жаяу әскерде, кейін артиллерияда. Ол Тарнув, Краков және Кшеславице қалаларында орналасқан. 1898 жылдың 9 ақпанында Катаржина Трахқа үйленді. Оның қызы Джулия 1899 жылдың 22 наурызында дүниеге келді.

Ерте саяси қызметі

Тоғыз жасында ол "Мачей Рыдз" деген атпен Львовта (Львов, Лемберг) орналасқан "Халық досы" ("Przyjaciel Ludu") газетінде өзінің алғашқы газет мақаласын жариялады. 1895 жылы Витос Галисиялық Халық партиясы ("Stronnictwo Ludowe") партиясына қосылды және 1903 жылғы ақпанда партияның Атқару комитетіне сайланды. 1908 жылы ол Галисияның Львовтағы диетасына (парламентіне) делегат болып сайланды және 1914 жылға дейін қызмет етті. 1909 жылғы сәуірде Витос өзінің туған жері Вирцхославице ауылының мэрі (wójt) болып сайланды. Қызмет еткен кезеңінде ол ауылдың экономикалық дамуына ерекше мән берді, диірмен мен әлеуметтік орталықтың салынуын қадағалады, жергілікті жолдарды жақсартты, мектепті кеңейтті және шаруалар кооперативін және несие одағын ұйымдастырды. Ол аграрлық қозғалыс қатарында бірте-бірте жоғарылап көтерілді.

Тәуелсіздікке жол

1913 жылдың желтоқсан айында Халық партиясы жарылды. Оның нәтижесінде 1914 жылдың ақпан айында Витос жаңа құрылған саяси партия Polskie Stronnictwo Ludowe "Piast" (Польша халық партиясы "Пиаст") вице-президенті болып сайланды. 1911 жылы ол партияның Австрияның Императорлық Кеңесінің Өкілдер палатасына депутаты ретінде сайланды. Техникалық тұрғыдан алғанда, ол 1918 жылға дейін Австрия үкіметінің мүшесі болды. 1914 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін Витос партиялық іс-қимылдарға одан да белсенді қатысты. Топ Галициядағы поляктар үшін құрылған, квази-үкіметтік орган – Жоғарғы Ұлттық Комитетке қосылды, онда Витос вице-президент болып қызмет етті. Соғысқа байланысты саяси оқиғалар дамыған сайын және Комитеттің маңызы азайғанда, Витос отставкаға кетті. Соғыс жылдары Витос поляк тәуелсіздігі үшін күрескен белсенділермен, соның ішінде Игнацы Падеревский мен Енджей Морачевскиймен байланыста болды. Ол сондай-ақ, болашақта қайта құрылған Польша армиясының жетекшісі болады деп есептеген Юзеф Пилсудскийді қолдады. Пилсудскийге "Пиасттың" қолдауы Ант қағидасы дағдарысынан және немістердің Пилсудскийді тұтқындауынан кейін күшейді. Бірте-бірте Польша халық партиясының аграрлық өкілдері Польшаның тәуелсіздігіне жету үшін одақ құрудың ең дұрысы екеніне көз жеткізді, сондықтан олар про-Антандық, немісқа қарсы Ұлттық демократтарды қолдауға кірісті. 1917 жылы Витос Роман Дмовскийдің Ұлттық лигасына қосылды, бірақ 1918 жылы ұйымнан шықты. 1916 жылы ол "Пиасттың" президенті болды. Ол 1917 жылдың мамырында жарияланған, қайта құрылған, тәуелсіз Польшаның мақсаттарын баяндаған манифестің авторларының бірі болды. 1918 жылдың 28 қыркүйегінде ол Польшаны тарату комитетінің екі директорының бірі болды, оның мақсаты Польшаның сайланған үкіметіне өту кезеңінде бұрынғы Австрияның бөлігінде заң мен тәртіпті сақтау болды. Комитет Батыс Галицияны Австро-Мажарстаннан тәуелсіз деп жариялады. Витосқа Игнацы Дашинский үкіметіне қосылу туралы ұсыныс жасалды, бірақ ол саяси келіспеушіліктерге байланысты одан бас тартты. Витос сондай-ақ, жаңа үкіметте Пруссияның бөлігінен ешкімнің өкілдік етпегеніне наразы болды.

Екінші кабинет

1923 жылы 17 мамырда Варшавада поляк орталығы (Польша халық партиясы "Пиаст") және оңшыл партиялар (атап айтқанда Związek Ludowo Narodowy және Polskie Stronnictwo Chrześcijańskiej Demokracji, сондай-ақ бірнеше шағын партиялар, Ұлттық бірлік альянсының христиан одағы немесе Чжена) арасында Ланккорона пактісі (Pakt lanckoroński) деп аталатын келісім жасалды. Бұл партиялардың саясаткерлері поляктандыру саясатын қатаңдауға және католик шіркеуінің мемлекеттегі рөлін арттыруға келісті. Сонымен қатар, Шығыс шекаралық аймақтарды поляктандыру бағдарламасын бастау жоспарланды. Келісім Варшавадағы Związek Ludowo Narodowy жетекшілерінің бірі Юлиуш Здановскийдің пәтерінде қол қойылды. Оның атауы, келіссөздер Ланккорона округінде сайланған сенатор Людвик Хаммерлингтің меншігінде жүргізілгенімен байланысты. Бұл келісім Владислав Сикорский үкіметінің отставкаға жіберілуіне және 28 мамырда Витос басқаратын Чжено-Пиаст коалициясының құрылуына әкелді. Польшаның бұрынғы мемлекет басшысы Юзеф Пилсудский, президент Нарутовичтің өліміне жауапты партиялардан құралған үкіметке қатыспайтынын мәлімдеп, отставкаға кетті. Ол 1923 жылдың желтоқсан айында қызметтен кетті.

Үшінші кабинет пен төңкеріс

1925 жылдың қарашасында премьер-министр Владислав Грабскийдің үкіметі Ұлттық демократтар мен Польша социалистік партиясының қолдауымен Сыртқы істер министрі Александр Скшинский басқарған үкіметке алмастырылды. Генерал Люциан Желиговский жаңа үкіметте әскери істер министрі болды. Бірақ, Польша социалистік партиясы қолдауын кері тартып алғаннан кейін, бұл үкімет те құлап, оның орнына Польша халықтық партиясы «Пиаст» және Христиандық Ұлттық Бірлестігі (Chjeno Piast) құрған Витос үкіметі келді. Алайда, жаңа үкіметке бұрынғыларына қарағанда халықтан қолдау аз болды, ал Сеймдегі үнемі билік ауысуын хаостық және зиянды деп санайтын Юзеф Пилсудскийдің мәлімдемелері төңкеріске жол ашты. Ішкі саяси тұрақсыздықтан басқа, Польша саясаты 1925 жылдың маусымында басталған Германиямен сауда соғысы және 16 қазанда Локарно шартына қол қоюмен дүрбелеңге түсті. Шарты бойынша, Бірінші дүниежүзілік соғыстағы Батыс Еуропаның одақтас елдері мен Орталық және Шығыс Еуропаның жаңа мемлекеттері жеңілген Германиямен қарым-қатынасты жақсарту үшін соғыстан кейінгі аумақтық мәселені шешуге тырысты. 1926 жылдың 10 мамырында Христиан демократтары мен Аграрлық партиялардың коалициялық үкіметі құрылды, сол күні Юзеф Пилсудский «Kurier Poranny» (Таңғы хабаршы) газетіне берген сұхбатында «сеймократияның зұлымдығымен күресуге дайын» екенін айтты және саяси өмірдің «жаңаруын» (сауығуын) уәделеді. Газеттің таралымы билік органдарымен тәркіленді. 11-12 мамыр түні Варшава әскери гарнизонында сақшылық күшейтілді, ал бірнеше бөлімшелер Рембертовке аттанды, онда олар Пилсудскийге адалдықтарын білдірді. 12 мамырда олар Варшаваға қарай жорық жасап, Висла өзенінің үстіндегі көпірлерді басып алды. Осы уақытта Витос үкіметі төтенше жағдай жариялады. Сағат 17:00 шамасында маршал Пилсудский Понятовский көпірінде президент Станислав Войцеховскиймен кездесті. Майор Мариан Порвит (үкіметке адал әскерлердің біріне қолбасшылық еткен), президентке, содан кейін Пилсудскийге есеп берді және екі саяхатшы арасындағы әңгімеге куә болды. Пилсудский Витос кабинетінің отставкасын талап етті, ал президент Пилсудскийдің капитуляциясын сұрады. Келіссөздер сәтсіз аяқталып, президент кеткеннен кейін майор Порвит Пилсудскийге көпірден өтуге рұқсат бермеді. 14 мамырда сағат 13:00 шамасында Витос кабинеті Белведер сарайынан Вилановқа көшуді шешті. Войцеховский бұл шешімге бір сағаттан кейін келісім берді. Вилановқа ауысқаннан кейін Войцеховский мен Витос кабинетке адал әскер командирлерімен келіссөздер жүргізді. Әскерилер Познаньға көшіп, қарулы күресін содан әрі жалғастыруға келісті. Ақырында, Варшавадағы қақтығыстың елдегі азаматтық соғысқа ұласуын болдырмау үшін Войцеховский де, Витос та отставкаға кетіп, өз әскерлеріне бауырластық қырқысын тоқтатуға бұйрық берді. Жаңа үкімет премьер-министр Казимеж Бартель басшылығымен құрылды, ал Пилсудский жаңа әскери істер министрі болды. 1926 жылдың 31 мамырында Ұлттық жиналыс Пилсудскийді президенттікке ұсынды, бірақ ол бас тартты. Соңында Игнацы Мощицкий жаңа президент болды, алайда Пилсудский әскери министрлігінің оған берген номиналдық өкілеттігінен гөрі әлдеқайда көп де-факто билікке ие болды.

Орталық

1926 жылғы 26 мамырда Витос өкіметтен алынғаннан кейін, Польша халық партиясы "Пиасттың" президенті лауазымынан кетті, бірақ бұл қабылданбады. 1927 жылы мемлекеттік қаржылық көмектің шектелуіне байланысты Малопольск ауыл шаруашылығы қоғамының президенті лауазымынан қанағаттанды. 1927 жылғы 18 тамызда Краков облыстық басқармасы Витос құрған және Кіші Польшада оның жетекшілігімен жұмыс істеген Коммуна басшыларының одағын таратып жіберді. 1928 жылғы Польша заң шығарушы сайлауында Витос Тарнув округінен Сеjm депутаты болып қайта сайлануға сәтті үміткер болды, бұл округ бойынша ең көп дауыс жинады. 1929 жылғы 9 сәуірде Краков воеводасы Миколай Квасьневский Витосты 1905 жылдан бері мүшесі болған Тарнув жергілікті басқару кеңесінен шеттетуге бұйрық берді. Витос Санация режимі кезінде анық оппозицияда қалды. 1929–1930 жылдары Витос бірнеше поляк саяси партияларының (Польша халық партиясы "Вызволение", Польша халық партиясы "Пиаст", Ұлттық жұмысшы партиясы, Польша социалистік партиясы және христиан демократиялық партиялар) коалициясы – Центролевтің жетекшілерінің бірі болды. Коалиция Пилсудскийге және Санация үкіметіне қарсы бағытталған. Витос 1930 жылғы маусымда Краковта (Центролев ұйымдастырған) Халықтың құқықтары мен бостандықтарын қорғау конгресіне қатысты, онда сөз сөйледі.

Брест сынақтары

Польшаның Санация үкіметі 1930 жылғы сайлау нәтижелерін тамыз айында парламентті таратып жарамсыз деп жариялады, оппозицияға күшті қысым көрсетіп, жаңа сайлау наурызын қарашаға белгіледі. Үкіметке қарсы демонстрацияларды желеу етіп, қыркүйек айында оппозицияның 20 мүшесі, оның ішінде Центролев альянсының (Польша социалистік партиясы, Польша халықтық партиясы "Пиаст" және Польша халықтық партиясы "Вызволение" өкілдері) көшбасшыларының көпшілігі, ордерсіз, тек Жозеф Пилсудский мен ішкі қауіпсіздік министрі Фелициан Слявож Складковскийдің бұйрығымен қамауға алынды. Оларды үкіметке қарсы төңкеріл жасауға тырысқан деп айыптады. Оппозиция өкілдері (Витос пен Войцех Корфанти де олардың арасында болды) Брест бекінісінде тұтқындалды, онда олардың соты өтті (содан бері бұл сайлау "Брест сайлауы" деп аталады). Тұтқындарға (Витостың ілесушілері мен Санацияға қарсыларға) аяусыз ұрып-сапалап, қорлады. Витосқа, басқалармен бірге, дәретханаларды қолмен тазалау және нәжіс шұңғымаларын тасымалдау тапсырылды. Кейін ол Гройецтегі түрмеге ауыстырылды. 1930 жылдың 27 қарашасында (Сеймге қайта сайланған күні) Витос түрмеден босатылды, оның кепілдік сомасы 10 000 злотый болды. Санацияның танымал партияларға қарсы күресіне қарамастан, Витос шаруалар ұйымдарымен бірігу қажеттігін мәлімдеді. 1931 жылдың 15 наурызында ол үш кіші шаруа партиясы – Польша халықтық партиясы "Пиаст", Польша халықтық партиясы "Вызволение" және солшыл "Стронніцтво Хлопске" (СХ) партияларының бірігуінен құрылған "Бірлік" халық партиясын құрды. 1931 жылдың 26 қазанында Варшавада Брест процесі басталды. Витос пен тағы 10 айыпталушы 1928 жылдан 1930 жылдың 9 қыркүйегіне дейін араласып, бірігіп, Министрлер Кеңесінің мүшелерін күшпен алмастыру мақсатымен, мемлекеттік құрылысты түбегейлі өзгертпестен, адам өлтіруге қатысты құлық жасауға дайындалды деген айып тағылды. 55 сот отырысынан кейін ешбір айыпталушы кінәсін мойындаған жоқ. Витос бұл мүмкіндікті 1926 жылғы мамыр төңкерісінен бастап Санацияның әрекеттерін сынап, түсіндіру үшін пайдаланды. Басқалармен бірге Витос былай деді: "Құрметті судья, мен мамыр төңкерісімен құлатылған осы үкіметтің президенті болдым. Мен төңкеріл жасаған жоқпын, мен төңкерілдің құрбаны болдым, мен және үкіметім." Бұл үкімет билікті ұрлаған емес, конституциялық үкімет болды, ол Польша Республикасының Президентімен заңды түрде тағайындалды. Біреулер ойнап, біреулер жоспар құрды, ал мен мұнда отырмын!" Сот барысында Витостың адвокаты Станислав Сюрлей болды. Айыпталушылар төңкеріл жасауға дайындық жасады деген айыптан ақталды, бірақ олардың әрекеттері үшін кінәлі деп танылды. Витосқа 1/5 жылға бас бостандығынан айыру және 3 жылға қоғамдық қызметтен шеттетілу жазасы берілді. Витосқа Казимеж Багинскиге салынған сияқты 80 злотый айыппұл салынды. Брест процесі 1932 жылдың қаңтарында аяқталды, онда 10 айыпталушы үш жылға дейін бас бостандығынан айырылды, ал 1933 жылғы шағымдар сот шешімдерін күшінде қалдырды. 1933 жылдың 7-11 ақпанында апелляциялық сот отырысы өтті, нәтижесінде бірінші инстанцияның шешімі бекітілді. 9 мамырда Жоғарғы Сот бұл шешімді жойып, істі қарауға қайта жіберді. 11-20 шілдеде апелляциялық сот алдында екінші отырыс өтті, ол бірінші шешімді негізді деп тапты. Сот үкімін Жоғарғы Сот бекітіп, 2-5 қазанда қорғаушылардың апелляциялық арызын қайта қарады. Бес айыпталушы жазасын өтеу үшін түрмеге жіберілді. Витос, Адам Прагьер, Владислав Киерник, Казимеж Багински және Герман Либерман Жоғарғы Сот шешімін бекіткенге дейін жер аударылды. Олар бірлескен мәлімдемесінде былай деп жазды: "Біз 1930 жылғыдай, диктатураның құрбаны болмаймыз. Ел бізден шейіт болуды емес, өтірік пен жемқорлыққа негізделген мафияны жою үшін күрес талап етеді. Біз Польшадан кетіп, жек көрінішті диктатурамен күресті жалғастырамыз."