Кіріспе

Қорымды қоршайтын ыдыс – жер астындағы мазар.

Қорымдағы қоршау (қабірлік қаптама, қабірлік қоршау, қабірлік сыйырлау деп те аталады) – бұрын ағаштан немесе кірпіштен, ал қазір көбінесе металдан немесе бетоннан жасалатын, табынға орналастырылатын және қабірдің шөгуін болдырмауға көмектесетін ыдыс. Ағаш табындар (немесе сандықтар) уақыт өте ыдырайды, ал үстіне жиналған топырақтың салмағы немесе зиратты күтіп-ұстау техникасының өтуі сандықтың құлап, топырақтың тұншығуына себеп болуы мүмкін.

Сипаттамасы мен қолданылуы

Жерлеу орнының қақпағы немесе жерлеу қабырғасы табытты жердің салмағымен немесе зиратты күтіп-ұстауға арналған ауыр техниканың құлауынан қорғау үшін жасалған. Табыттың құлауы жердің шөгуіне және тұнуына әкеліп, зираттың сыртқы түрін бұзады және күтімін қиындатады. Жерлеу ордалары бастапқыда қабір тонаушылардың табытқа оңай қол жеткізіп, құнды заттарды, киімдерді немесе тіпті мәйітті алып кетуіне жол бермеу мақсатымен пайда болды. Алғашқы ордалар ағаштан ("қатаң қорап") жасалған, бірақ 1800 жылдардың ортасында кірпіш, темір және кейіннен болат ордалар қолданыла бастады. 19 ғасырдың соңында мәйітті зергерлік бұйымдармен жерлеу әдетінен бас тарды. Алайда, жерлеу ордаларының жердің қабырғаларға құлап кетпеуін қамтамасыз етудегі маңызы байқалды және жерлеу ордалары кеңінен қолданыла бастады. 20 ғасырдың басында бетон (содан кейін темір бетон) ордалары жиі қолданылатын болды. Көптеген дамыған елдерде кеңінен қолданылса да, жерлеу ордасы – 20 ғасырда ғана қолданылатын жерлеу құралы. АҚШ-та жерлеу ордасы 1880 жылдарға дейін белгілі болмаған, ол кезде Иллинойс штатындағы зиратқа ие болған L. G. Haase Manufacturing Co. компаниясы жерлеу ордасын өзінің жерлеу сатуына өнімдік желі қосу құралы ретінде қарастырды. 1915 жылға дейін АҚШ-тағы жерлеу рәсімдерінің бар болғаны 5-10% ғана жерлеу ордасын немесе қабырғасын пайдаланған. 1930 жылдары египеттік мумификацияға қызығушылық танытқан компания иесі Уилберт Хаас, герметикалық (немесе "су өткізбейтін") орданы судан, микробтардан және зиянкестерден қорғау құралы ретінде насихаттай бастады. Кейіннен Haase компаниясы бірнеше пластик компанияларды сатып алып, пластик жерлеу ордаларын да шығара бастады. Компания бүгінде американдық жерлеу ордалары нарығында көш бастап тұр, барлық ордалар мен қабырғалар сатылымының шамамен 12 пайызын құрайды. Жерлеу ордасы табытты төрт жағынан, жоғары және төмен жағынан қоршайды. Қазіргі заманғы жерлеу ордалары қабірге түсіріледі, ал табыт орданың ішіне түсіріледі. Содан соң табытты жабу үшін қақпақ түсіріліп, орда тығыздалады. Қазіргі заманғы жерлеу ордалары бетоннан, металдан немесе пластиктен жасалуы мүмкін. Жерлеу ордасының қабырғалары түбіне бекітілгендіктен, ол жерлеу қабырғасынан мықтырақ болады. Кейбір жерлеу ордалары құрылымын керісінше жасайды, яғни табыттың астына тек табан жағайды. Қақпақ төрт қабырғадан және жоғарғы жағынан тұрады. Мұндай жерлеу ордалары қақпақ пен табан арасындағы тығыздықты жақсартады. Жерлеу қабырғасы жерлеу ордасына ұқсас, бірақ түбі жоқ. Жерлеу қабырғасымен табыт тікелей жерге түсіріледі. Содан соң жерлеу қабырғасы табыттың үстіне түсіріледі. Қазіргі заманғы жерлеу қабырғалары да бетоннан, металдан немесе пластиктен жасалуы мүмкін. Көптеген түрлі түстерде, тіпті жолақты да болады. Жерлеу ордалары адам денесінің шіруіне тосқауыл қоймайды. Дұрыс орнатылмаған және тым тығыз жабық ордалар ыдырап бара жатқан денеден бөлінетін газдардың шығуына мүмкіндік бермейді. Содан кейін орда ішінде қысым артып, орда жарылып, бұзылуына әкеледі. Кейбір жерлеу ордаларын өндірушілер олардың ордалары "жасыл" (экологиялық таза) және бальзамдауға қолданылатын улы химиялық заттардың қоршаған топыраққа сіңуін болдырмайды деп мәлімдейді, бірақ мұндай мәлімдемелер жалған, өйткені орданы ыдырау газдарының қысымынан жарылмай герметикалық түрде жабу мүмкін емес. Шын мәнінде "жасыл" немесе табиғи жерлеу бальзамдау сұйықтығын қолданбайды және денені топырақтан және тез шіруден қорғауға тырыспайды. Қазіргі заманғы жерлеу ордалары көбінесе әртүрлі стильде жасалады, бұл шығынды едәуір арттырады. Қазіргі заманғы ордалар мен қабырғалар кейде ішкі жағынан қола, мыс, шыны талшықтары немесе тот баспайтын болаттан жасалған қабаттармен қапталады, ал кейбір ордалар мен қабырғалар сыртқы бетіне сөздер, көріністер немесе басқа да суреттер жазылады. Кейбір заңнамалар жерлеу ордасын немесе жерлеу қабырғасын пайдалануды талап етеді. Мысалы, АҚШ-тың бірнеше штаты оларды міндетті деп санайды. Кейбір жағдайларда зираттар жерлеу ордасын немесе қабырғасын пайдалануды талап етеді, бірақ бұл заңды талап емес.

Әлемде қолданылуы

Құрама Штаттардан тыс жерлеу қоймалары мен қаптамаларын пайдалану туралы деректерді табу өте қиын, ал пайдалану деңгейі белгісіз. Қытай мен Жапонияда мұндай жерлеу қоймалары мен қаптамалары дерлік кездеспейді. Қытайда мәйітті өртеу міндетті, ал Жапонияда жерленгендердің 90 пайызы осылай өртеледі. Италияда да олар сирек. Қазіргі Италияда жерлеу учаскелері (жер астында немесе қабырғашалардағы орындар) әдетте 10-25 жылдан кейін қайта пайдаланылады. Осы уақытқа дейін дененің жұмсақ тіндері шіріп, сүйектері сүйек сақтау орнына (оссарийге) көшіріледі. Құрама Штаттарда жерлеу қоймаларын пайдалану да азайып келеді, себебі кремацияға тапсыратындардың саны күрт өсті. 2008 жылы АҚШ-тағы қайтыс болғандардың 36 пайызы кремацияланды, ал Ұлттық жерлеу директорылар қауымдастығы 2015 жылы бұл көрсеткіш 46 пайызға, 2025 жылға қарай 59 пайызға жетеді деп болжамдап отыр. Яһуди діні жерлеу қоймалары мен қаптамаларын пайдалануға тыйым салмайды және заң немесе зират талап еткен жағдайда оларды пайдалануға рұқсат береді. Бірақ Моррисон Дэвид Биал жерлеу қоймалары дәстүрлі яһудилікке қайшы екенін айтады, себебі олар өлімнің нақтылығын жоққа шығарады (мысалы, дененің ыдырауын тежейді) және олар әсемдікке құмарлық танытады, сондай-ақ өлімдегі барлық адамдардың теңдігін кемсітеді. Ислам діні бойынша мәйітті жуып, майлау және зығырға орап жерлеу керек. Құрмет көрсету рәсімі қарапайым болуы тиіс, әсемдікке жол берілмейді. Мүмкіндігінше мәйітті табутсыз немесе жерлеу қоймасысыз жерлеу керек, бірақ заң талап еткен жағдайда рұқсат етіледі. Әдетте мұсылмандар табутсыз немесе жерлеу қоймасысыз жеке зираттарда жерленуді артық көреді.

Сындар

Жерлеу қоршаулары мен қаптамалары ыдырамайды және экологиялық тұрғыдан зиянды деп сынға ұшыраған. 2009 жылы жерлеу қоршаулары мен қаптамаларын жасауға болаттың және темір бетонның көп мөлшері жұмсалды. Жерлеу орнының үстін жабудың жалғыз жолы – қабірдің үстіне топырақ салу емес. Қаспен бірге жасалатын дәстүрлі жерлеулер үлкен қуыс қалдырады, сондықтан қас ыдырағанда немесе құлағанда топырақ шөгіп, қабірдің орны түседі. Табиғи немесе "жасыл" жерлеулерде қас қолданылмайды, демек топырақ шөгуі минималды болады. Қандай жағдайда болмасын, зираттар шөгіңкі қабірлерді топырақпен толтырып, оларды қалпына келтіре алады.