Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Қытай тегінен тараған кубалықтар
Cubans whose ancestry originated in China
Қытайлық кубалықтар (lang es) – Қытайдан шыққан тегі бар, Кубада туған немесе Кубаға көшіп келген, толық немесе аралас қытай текті кубалықтар. Олар этникалық қытай диаспорасының (немесе шетелдегі қытайлардың) бір бөлігін құрайды.
Chinese Cubans (lang es) are Cubans of full or mixed Chinese ancestry who were born in or have immigrated to Cuba. They are part of the ethnic Chinese diaspora (or Overseas Chinese).
Тарих
Қытайлық иммиграция Кубаға 1837 жылы қытайлық (көбінесе кантондық және хакка) келісімшарт бойынша жұмысшылардың қант плантацияларында жұмыс істеу үшін әкелінуімен басталды. Келесі онжылдықтарда Цинь Қытайынан, британдық Гонконгтан, португалиялық Макаодан және Тайваньнан жүздеген мың қытай жұмысшылары африка және аралас текті немесе бос құлдармен бірге жұмыс істеу үшін келді. Сегіз жылдық келісімшарт мерзімін аяқтағаннан кейін немесе басқа жолмен бостандық алғаннан кейін, кейбір қытай иммигранттары Кубада тұрақты қоныстанды, бірақ көпшілігі туған жеріне оралуды армандады. Гавананың қытайлар ауданы (Barrio Chino de La Habana деп аталады) Латын Америкасындағы ең көне және ең ірі қытайлар аудандарының бірі болып табылады. XIX ғасырдың соңында АҚШ-тан Кубаға 105 000-ға жуық иммигранттар сол кездегі кемсітушіліктерден қашу үшін келді. 20-шы ғасырда қытай иммигранттарының тағы бір, бірақ кішірек толқыны келді, олардың кейбіреулері Куба революциясы кезінде коммунистік қозғалысты қолдады, ал басқалары Қытай билігінен қашып келген диссиденттер болды. Кубаға көшіп келген қытайлық "кули" жұмысшылардың арасында әйелдердің саны өте аз болды (1%). Куба Комиссиясының баяндамасында қытай иммигранттарының кубалық мулат, қара және ақ әйелдермен некелесуі туралы мәліметтер келтірілген. 1920 жылдары тағы 30 000 кантондық және жапондықтардың шағын тобы келді; екі иммиграция да тек ерлерден тұрды және олар ақ, қара және мулаттармен тез араласты. Кубадағы аналық және аталық тектің генетикалық шығу тегі, араласуы және асимметриясын зерттеуде кубалық үлгінің 132 еркек тұлғасынан отыз бес Y хромосомалық SNP анықталды. Зерттеуге белгілі қытай тегі бар адамдар кірмеген. Барлық үлгілер ақ және қара кубалықтардан алынған. 132 еркек үлгісінің екеуі шығыс азиялық O2 гаплогруппасына жатты, ол кантондықтар арасында кең таралған және кубалық халқының 1,5%-ында кездеседі. 1920 жылдары тағы 30 000 қытайлық келді; иммигранттардың барлығы да ер адамдар болды. 1980 жылы Кубада 4000 қытай тұрды, бірақ 2002 жылы тек 300 таза қытай қалды. Он жылдық соғыста Кубаның тәуелсіздік күресіне кантондықтар мен хаккалардан құралған 2000 қытай қатысты. Гаванадағы ескерткіште соғыста қаза тапқан кубалық қытайлар құрметтелген, онда: "Бірде-бір кубалық қытай дезертир болған жоқ, бірде-бір кубалық қытай сатқындық жасаған жоқ" деп жазылған. 1898 жылы Испаниядан тәуелсіздік алу үшін испан-американ соғысына қытайлық кубалықтар, соның ішінде Калифорниядан келген қытайлық американдықтар да қатысты, бірақ Испанияға адал болған бірнеше қытайлықтар Кубаны тастап, Испанияға кетіп қалды. Ұлттық қабылдау мен ассимиляция одан кейін ғана жүзеге асты. 1959 жылы Фидель Кастро басқаратын жаңа революциялық үкімет билікке келгеннен кейін экономикалық және саяси жағдай өзгерді. Жаңа үкіметтің меншігін тартып алған көптеген қытай бизнес иелері Кубадан кетіп қалды. Олардың көпшілігі АҚШ-қа, әсіресе жақын маңдағы Флоридаға қоныстанды, онда олар және олардың АҚШ-та туған балалары қытайлық американдықтар немесе қытай текті кубалық американдықтар деп аталады, ал салыстырмалы түрде аз бөлігі жақын маңдағы Доминикан Республикасына және Латын Америкасының басқа елдеріне, сондай-ақ АҚШ-тың Пуэрто-Рико аумағына қашты. Осылайша, Гавананың Чино ауданындағы таза қытайлардың саны күрт төмендеді. Олар көшіп барған жерлерде ерекше қытай мәдениеті мен қытай-кубалық мейрамханалардың танымалдылығы сақталды.
Chinese immigration to Cuba started in 1837 when Chinese (mainly Cantonese and Hakka) contract workers were brought to work in the sugar fields. Hundreds of thousands of Chinese workers were brought in from Qing China, British Hong Kong, Portuguese Macau, and Taiwan during the following decades to replace and/or work alongside African and mixed ancestry or free slaves. After completing eight year contracts or otherwise obtaining their freedom, some Chinese immigrants settled permanently in Cuba, although most longed for repatriation to their homeland. Havana's Chinatown (known as Barrio Chino de La Habana) is one of the oldest and largest Chinatowns in Latin America. Some 105,000 immigrants from the U. S. came to Cuba during the late 19th century to escape the discrimination present at the time. Another, albeit smaller wave of Chinese immigrants, also arrived during the 20th century, some as supporters of the communist cause during the Cuban revolution and others as dissidents escaping the authorities in China. There were almost no women among the nearly entirely male Chinese "coolie" population that migrated to Cuba (1%). Marriages of Chinese immigrants with Cuban mulatto, black and white women were reported by the Cuba Commission Report. In the 1920s, an additional 30,000 Cantonese and small groups of Japanese also arrived; both immigrations were exclusively male and there was rapid intermarriage with white, black and mulatto populations. In a study of genetic origins, admixture, and asymmetry in maternal and paternal human lineages in Cuba, thirty five Y chromosome SNPs were typed in the 132 male individuals of the Cuban sample. The study does not include any people with known Chinese ancestry. All the samples were white Cubans and black Cubans. Two out of 132 male samples belonged to East Asian haplogroup O2, which is found in significant frequencies among Cantonese people and is found in 1.5% of the Cuban population. In the 1920s, an additional 30,000 Chinese arrived; the immigrants were exclusively male. In 1980, 4000 Chinese lived there, but by 2002, only 300 pure Chinese were left. Two thousand Chinese, consisting of Cantonese and Hakkas, fought with the rebels in Cuba's Ten Years' War. A monument in Havana honours the Cuban Chinese who fell in the war, on which is inscribed: "There was not one Cuban Chinese deserter, not one Cuban Chinese traitor." Chinese Cubans, including some Chinese Americans from California, joined the Spanish–American War in 1898 to achieve independence from Spain, but a few Chinese, who were loyal to Spain, left Cuba and went to Spain. Racial acceptance and assimilation would come much later. When the new revolutionary government led by Fidel Castro came to power in 1959, the economic and political situation changed. Many Chinese business owners, having had their properties expropriated by the new government, left Cuba. Most of these settled in the United States, particularly nearby Florida, where they and their U. S. born children are called Chinese Americans or Cuban Americans of Chinese descent, while a relatively few fled to the nearby Dominican Republic and other Latin American countries and also to the U. S. territory of Puerto Rico. As a result of this exodus, the number of pure Chinese dropped sharply in Havana's Barrio Chino. The places to which they migrated had a unique Chinese culture and a popularity of Chinese Cuban restaurants.
Қазіргі таралу
Қытайлық кубалықтар Кубаның тәуелсіздік соғысында Испаниядан тәуелсіздік алуды көздегендердің жағында күресті. Гаванадағы L және Linea көшелерінің қиылысында сынған бағанадан тұратын ескерткіш Кубаның тәуелсіздік соғысына қытайлықтардың қатысқандығын еске салады. Көптегендері қашса да, 1961 жылы Фидель Кастро билікке келгеннен кейін кейбіреулері қалды. Жас ұрпақ бұрынғы ұрпаққа қарағанда әртүрлі салаларда жұмыс істейді. Көптегендері шоу-бизнеске қадам басып, ән жазушы, актер, актриса, әнші және модель болып жұмыс істейді. Ла-Хабананың "Barrio Chino" Латын Америкасындағы ең ірі қытай аудандарының бірі емес. Қытайлық кубалықтардың көпшілігі Barrio Chino-дан тыс жерде тұрады. Бірнеше қоғамдық ұйымдар, әсіресе "Barrio Chino-ны жандандыру тобы" (испанша: Grupo Promotor del Barrio Chino) Barrio Chino-ны және солған қытай мәдениетін қайта жаңғырту үшін жұмыс істеді. 1993 жылы "Қытай тілі мен өнері мектебі" (Escuela de la Lengua y Artes China) ашылды және қытайлық кубалықтардың қытай тілін білуін жетілдіруге көмектесе отырып, дами берді. Бүгінде қытайлық кубалықтар испан және ағылшын тілдерімен қатар мандарин, кантон және хакка тілдерінде сөйлейді, сонымен қатар қытай және испан тілдерін араластырып сөйлей алады. Олар сондай-ақ Barrio Chino-ның имиджін қалыптастыруға көмектесетін шағын бизнес – сұлулық салондары, автомеханикалық шеберханалар, мейрамханалар және шағын дүкендерді дамытты. Гавананың Barrio Chino-сында қытай сәулетінің ғимараттары мен Қытай тарихына арналған мұражайлар да бар. Осының нәтижесінде қытайлық кубалық қауымдастығының танымал болуы артты.
The Chinese Cubans fought in the Cuban war of independence on the side of those seeking independence from Spain. A memorial consisting of a broken column memorializes Chinese participation in the war of independence at the corners of L and Linea in Havana. While many fled, some Chinese stayed after the start of Fidel Castro's rule in 1961. Younger generations are working in a wider variety of jobs than the previous generation. Many are entering show business as song composers, actors, actresses, singers and models. The Barrio Chino de La Habana is no longer among the largest Chinatowns in Latin America. Most Chinese Cubans live outside Barrio Chino. Several community groups, especially Chinatown Promotional Group (Spanish: Grupo Promotor del Barrio Chino), worked to revive Barrio Chino and the faded Chinese culture. Chinese Language and Arts School (Escuela de la Lengua y Artes China) opened in 1993 and has grown since then, helping Chinese Cubans to strengthen their knowledge of the Chinese language. Today, Chinese Cubans tend to speak Mandarin, Cantonese, and Hakka in addition to Spanish and English and may speak in a mixture of Chinese and Spanish. They also promoted small businesses, like beauty parlors, mechanical shops, restaurants and small groceries, provided to them to create a view of Barrio Chino. Havana's Barrio Chino also experienced buildings of Chinese architecture and museum with backgrounds about China. As a result, the Chinese Cuban community has gained visibility.
Әдебиет пен танымал мәдениетте
Қытайлықтардың Кубаға көшіп келуінің әсері кубалық-америкалық автор Дайна Чавианоның "Мәңгілік махаббат аралы" романында толыққанды бейнеленген. Алғаш рет Испанияда "La isla de los amores infinitos" деген атпен жарық көрген бұл роман 25 тілге аударылды. Романның оқиғасы 150 жылды қамтиды, 1840 жылдардан 1990 жылдарға дейін созылады. Халықаралық құпия операцияларға қатысқан кубалық қытай отбасы Уильям Гибсонның "Spook Country" (2007) романында пайда болады. 2006 жылғы "Майами вице" фильмінде Гонг Ли қытай-кубалық әйел Изабелла рөлін сомдайды.
The influence of the Chinese migration to Cuba is thoroughly reflected in the novel The Island of Eternal Love by Cuban American author Daína Chaviano. Originally published in Spain as La isla de los amores infinitos, it has been translated into 25 languages. The plot covers 150 years, from the 1840s through the 1990s. A Cuban Chinese family engaged in international intrigue appears in William Gibson's Spook Country (2007). In the 2006 film Miami Vice, Gong Li portrays Isabella, a Chinese Cuban woman.