Кіріспе
Salvia yangii – ламиацея тұқымдасына жататын гүлді шөптесін көпжылдық өсімдік. Бұрын Perovskia atriplicifolia (/p//ə//'//r//ɒ//v//s//k//i//ə// //æ//t//r//ɪ//p//l//ɪ//s//ɪ//'//f//oʊ//l//i//ə/) деп аталатын, көбінесе орыс шаңырағы деп танылатын, гүлді шөптесін көпжылдық өсімдік және жартылай бұта. Бұрын Salvia туысына жатпаса да, 2017 жылдан бері олардың құрамына енді. Өсімдік тік өседі, әдетте биіктігі шамалы, төртбұрышты сабақтары мен сұр жасыл жапырақтары бар, олар езілгенде ерекше иіс шығарады. Ол гүлдерімен ең көп танылады. Гүлдеу маусымы жаздың ортасынан қазан айының соңына дейін созылады, көгілдірден күлгінге дейін түсті гүлдері әдемі, тарамдалған маса тәрізді шоғырларға жиналған. Бұл өсімдік Оңтүстік-Батыс және Орталық Азияның далалары мен төбелерінде өседі. Климаттық және топырақтық жағдайлардың кең ауқымында жақсы өсіп, кеңінен танымал және отырғызылатын өсімдік. Бірнеше сорттары бар, олар негізінен жапырақ пішіні мен жалпы биіктігімен ерекшеленеді; «Blue Spire» – ең көп таралғаны. Бұл сорт бау-бақша шаруашылығында және ландшафт дизайнында кеңінен қолданылады. S. yangii 1995 жылы Көпжылдық өсімдіктер қауымдастығының «Жыл өсімдігі» атанды, ал «Blue Spire» сорты Корольдік бау-бақша қоғамынан «Бау-бақшаның еңбегі» сыйлығын алды. Бұл түрдің туған жерінде дәстүрлі медицинада ұзақ жылдар бойы қолданылып келеді, түрлі ауруларды емдеу үшін пайдаланылады. Бұл оның фитохимиясын зерттеуге себеп болды. Оның гүлдерін салатқа қосып жеуге болады немесе бояу үшін ұнтақтауға болады, сондай-ақ өсімдік ластанған топырақты тазалауда қолдануға мүмкіндігі зерттелген.
Salvia yangii, previously known as Perovskia atriplicifolia (/p//ə//'//r//ɒ//v//s//k//i//ə// //æ//t//r//ɪ//p//l//ɪ//s//ɪ//'//f//oʊ//l//i//ə/), and commonly called Russian sage, is a flowering herbaceous perennial plant and subshrub. Although not previously a member of Salvia, the genus widely known as sage, since 2017 it has been included within them. It has an upright habit, typically reaching tall, with square stems and gray green leaves that yield a distinctive odor when crushed. It is best known for its flowers. Its flowering season extends from mid summer to late October, with blue to violet blossoms arranged into showy, branched panicles. It is native to the steppes and hills of southwestern and central Asia. Successful over a wide range of climate and soil conditions, it has since become popular and widely planted. Several cultivars have been developed, differing primarily in leaf shape and overall height; 'Blue Spire' is the most common. This variation has been widely used in gardens and landscaping. S. yangii was the Perennial Plant Association's 1995 Plant of the Year, and the 'Blue Spire' cultivar received the Award of Garden Merit from the Royal Horticultural Society. The species has a long history of use in traditional medicine in its native range, where it is employed as a treatment for a variety of ailments. This has led to the investigation of its phytochemistry. Its flowers can be eaten in salads or crushed for dyemaking, and the plant has been considered for potential use in the phytoremediation of contaminated soil.
Сипаттама
Salvia yangii – жапырақты, көп жылдық, бұтақтанған өсімдік, тік немесе жайыла өсетін қасиеттері бар. Сыртқы түрі лавандтың ірі нұсқасына ұқсайды. Бірнеше бұтақтар ортақ тамырдан шығады, биіктігі 15 см-ге жетеді, ал кейбір үлгілері одан да биік болады. Ересек өсімдіктің ені 60 см-ге дейін жете алады. Қатты сабақтары көлденең қимада төртбұрышты болып келеді және жұлдыз тәрізді трихомалар мен май тамшыларынан құралған қабықшамен жабылған. Әсіресе күзде, бұл түктер сабаққа күміс рең беріп тұрады. Сұрғылт-жасыл жапырақтары қарама-қарсы жұптарға орналасқан және қысқа сабауша арқылы сабаққа бекітілген. Олардың ұзындығы әдетте 5 см, ені 3 см шамасында, бірақ кейбір популяцияларда тар болады. Жапырақ пішіні жалпақ, енінен ұзын, сопақ немесе ланцет тәрізді болып келеді. Жапырақтары тілімделген, жиегі терең тілінген, толқынды немесе өткір тісті болуы мүмкін. S. yangii өсімдігінің тіпті бір ғана тобында да жапырақ пішінінің егжей-тегжейінде айқын айырмашылықтар болуы мүмкін. Бұтақтардың жоғарғы жағындағы жапырақтары гүлқоспен бірігуі мүмкін. Жапырақтары хош иісті, әсіресе уқаланғанда, шалфейге ұқсас, шалфей мен лавандтың аралас хош иісі немесе терпентин иісі сезіледі. S. yangii гүлдеу кезеңі маусымнан қазанға дейін созылуы мүмкін, бірақ Қытай сияқты оның ареалының кейбір бөліктерінде гүлдеу мерзімі қысқарақ болуы мүмкін. Гүлшоғыры – көп бұтақты, әдемі паникль. Бұл бұтақтардың әрқайсысы сыпырғы тәрізді, гүлдері жұптарға біріккен, оларды вертицилластер деп атайды. Әр гүлдің тостағаншасы қызғылт түсті, ақ немесе қызғылт түктікпен қалың жабылған, ұзындығы шамамен 1,5 см. Гүлдің түтігі төрт тілімді жоғарғы және сәл қысқа төменгі жапырақшалардан тұрады; көк немесе күлгін жапырақтары шамамен 1 см ұзын. Стиль гүлдің түтігінен сыртқа шығып тұратын немесе гүлдің ішінде орналасқан түрде кездеседі. Өсірілген S. yangii-нің барлық белгілі үлгілерінде стиль сыртқа шығып тұрады. Бағбан Нил Содерстром гүлдерді алыстан қарағанда "нағыз тұманға ұқсайтынын" айтады. Жемістер гүлдегеннен кейін шамамен бір айдан кейін жетіледі және қара қоңыр түсті, сопақ жаңғақтардан тұрады, олардың ұзындығы 3 мм шамасында болады.
Фитохимия
Ресейлік шалбыраның фитохимиясы негізгі зерттеулерде қарастырылуда. Оның эфир майының талдауы екі оннан астам қосылыстарды анықтады, бірақ анықталған қосылыстар мен олардың салыстырмалы мөлшері тұрақты болған жоқ. Көптеген талдаулар әртүрлі монотерпендер мен монотерпеноидтарды басым құрауы ретінде көрсетті, мысалы, карен, эвкалиптол, лимонен, γ-терпинен және (+) β-тужон. Алайда, Орто Ботаникалық бақтың (Università di Torino) үлгісінен алынған эфир майында кафра ең көп таралған құрауы болып табылды. Басқа монотерпендер – камфен, α-пинен және β-пинен, сондай-ақ γ-кадинен, δ-кадинен, транс-кариофиллен және α-гумулен сияқты сесквитерпендер де кездеседі. Борнол, цедрол және ментол секілді бірнеше терпеноид спирттері, сондай-ақ кофеин қышқылы мен ферул қышқылы да извленді. Күрделірек қосылыстар да оқшауланды, олардың кейбіреулері алғаш рет осылай анықталды, олардың ішінде перовскатон, гликозидтер – атриплизидтер А және В, және олеананға ұқсас тритерпендер жұбы – атрициндер А және В бар. Экстракция арқылы төрт дитерпен глюкозиді бөліп алынды.
Ұқсас түрлер
Salvia subg. ішінде тоғыз түр танылған. Перовская. S. abrotanoides S. yangii-мен көптеген аймақтарды бөліседі, бірақ екі қауырсынды жапырақтарымен ерекшеленеді. Бұл екі түрдің араласуы табиғатта кездесуі мүмкін. Туған жері Түркістанмен шектелген P. scrophularifolia тік өспейді; кейбір түрлерінде ақ гүлдері болады. P. scabiosifolia гүлдері сары түсті.
Таксономия
Salvia yangii 1848 жылы Джордж Бентам Perovskia atriplicifolia деген атпен сипаттады, бұл сипаттама Уильям Гриффит Ауғанстанда жинаған үлгіге негізделген, қазір Кью Гарденының гербарийінде түрдің голотипі ретінде сақталып тұр. Atriplicifolia деген сөз "Atriplex сияқты жапырақтары бар" деген мағынаны білдіреді, бұл оның тұз өсімдігіне ұқсастығын көрсетеді. Көптеген адамдар оны орыс шалфеі деп білсе де, S. yangii Ресейде өспейді. 1987 жылы Қытайдың Синьцзян провинциясының Кашгар префектурасындағы Такскорган Тажик автономиялық округінен жиналған популяция жеке түр ретінде сипатталды және Perovskia pamirica деп аталды, бірақ кейіннен P. atriplicifolia-ның синонимі деп есептелді. 2017 жылы P. atriplicifolia Salvia туысына көшірілді. 'Filigran' биіктігі -; бұл биік, берік сорттың атауы неміс тілінде филигрань дегенді білдіреді, ол оның әсем, папоротник сияқты жапырақтарына сілтеме жасайды. 'Little Spire' кішкентай, толық пісіп жетілгенде биіктігі шамалы. 'Longin' биіктігі 'Blue Spire' сияқты, бірақ тік өседі. Аллан Армитаж Knightshayes Court-тағы өсімдіктен 'Mystery of Knightshayes' соңғы гүлдейтін сортын шығарды. Басқа сорттарға 'Blue Haze', 'Blue Mist', 'Hybrida' (сонымен қатар 'Superba' деп те аталады), 'Lace', 'Lisslit', 'Rocketman' және 'WALPPB' жатады.
Таралуы және мекендейтін ортасы
Азияда кеңінен таралған S. yangii батыс Қытайда, солтүстік-батыс Үндістанда, Пәкістанда, Ауғанстанда, Иранда, Түркияда және Шығыс Еуропаның кейбір бөліктерінде өседі. Ол далаларда және төбелердің беткейлерінде кездеседі, сондай-ақ Гималай сияқты таулы аймақтарда жоғары биіктікте өседі. Қарақорымда оның өсетін биіктігі тіркелген. Пәкістанның Кветта ауданында ол көбінесе Chrysopogon aucheri шөбімен бірге кездеседі және кальций карбонаты мен хлоридтері аз топырақтардың индикаторлық түрі болуы мүмкін. S. yangii-дің қатал өсетін ортасы Солтүстік Американың шалғынды даласына ұқсас.
Экология
Оның таралу аймағының кейбір бөліктерінде, мысалы, Харбойда, бұл далалық экожүйелер қой және ешкі сияқты жануарларды жаюға пайдаланылады, бірақ мұндай шөптің жалпы тағамдық құндылығы төмен. S. yangii нашар сіңірілетін заттарға, мысалы, бейтарап жуғыш талшықтар мен лигнинге бай болса да, фосфор мен мырышқа маңызды көз болуы мүмкін.
Өсіру
1904 жылы Ұлыбританияға әкелінгеннен кейін, ирланд бағбаны және жазушысы Уильям Робинсон осы өсімдікке бірден қызығушылық танытты және оны «әсем пішіні мен ұзақ гүлдеу кезеңі үшін ең таңдаулы бақта орналасуға лайық» деп сипаттады. Корольдік бау-бақша қоғамы 1930 жылдары Гэмпширдегі балабақшада іріктелген P. 'Гибрида' сортынан басталатын сорттардың пайда болуын тіркеді. 1980 жылдардың соңы мен 1990 жылдардың басында S. yangii кеңінен танымал болды, ал 1995 жылы ол Көпжылдық өсімдіктер қауымдастығының «Жыл өсімдігі» деп таңдалды. 'Blue Spire' сорты Корольдік бау-бақша қоғамының «Бау-бақшалық еңбек сіңіргендер» сыйлығына ие болды.
Егу және күтім
Ресейлік шатырша – көп жылдық өсімдік, ол кең ауқымдағы жағдайларға бейімделе алады, әсіресе таралуға бейімділігі мәселе тудырмаса. Бұл түр толық күн сәулесін қалайды. Жарым көлеңкеде отырғызылған түпкілер таралуға немесе қисаюға ұшырайды, бірақ жас өскіндерді қысып немесе өсімдікті тік ұстап тұратын берік тіреу құралдарын орнату арқылы бұл мінез-құлқыны біршама бақылауға болады. Гүлдер тек жаңа өршіген жапырақтарда ғана гүлдейді. Көктемнің басында қырқылған өсімдіктер одан кейін жақсы өсіп, гүлдейді. Ыстыққа да, суыққа да төзімді, Солтүстік Америкада АҚШ Ауыл шаруашылығы департаментінің 3-тен 9-ға дейінгі қаттылық аймақтарында өсіріледі, бірақ кейбір сорттар температураның шекті мәндеріне басқаларынан жақсырақ бейімделуі мүмкін. Ол АҚШ-тың оңтүстік-батысынан, елдің көп бөлігінің солтүстігі мен шығысынан, сондай-ақ Канада-АҚШ шекарасы арқылы Онтарио және Квебекке дейін сәтті өсіріледі. Бұл аймақтардың ең суығында қыста аман қалу үшін айтарлықтай қорғау қажет болуы мүмкін. Ұлыбританиядағы Корольдік бағбандық қоғамы оған H4 қаттылық классын берді, бұл оның -35°C дейін температураға төзімді екенін көрсетеді, бұл оны әдеттегі қыстарда елдің көп бөлігінде өсіруге мүмкіндік береді. Ол сондай-ақ топырақтың әртүрлі түрлеріне төзімді. Жас өсімдіктер торф және құм немесе перлит қоспасында жақсы өседі, бірақ S. yangii құмды, борпылы немесе құнарлы топырақта, тіпті жеткілікті дренаж бар ауыр сазды топырақта да өркендей алады. Ол топырақтың pH деңгейінің кең ауқымын көтере алады, сондай-ақ мұхит жағалауындағы тұзды жағдайларға да төзімді. Оның тереңге бойлай өсетін тамыры оны құрғақшылыққа өте төзімді етеді, сондықтан ол Интермонтайн Батысында ксерискейпинг үшін кеңінен қолданылады. Артық суару және тыңайту тамырларына зиян келтіріп, денсаулығының тез нашарлауына әкелуі мүмкін. S. yangii әдетте өсімдік патогендеріне қарсы тұрақты. Егістік кезінде ол малдардың жеміне сирек қолданылады, сондықтан бұғылар мен қоянға төзімді өсімдік саналады.
Жерді абаттандыру
Орыс шалфесі бау-бақшада және көріктендіруде пайдалы екендігі үшін жоғары бағаланады. Көбінесе ол газонның кеңістігіндегі "арал" сияқты акценттік элемент ретінде отырғызылады, бірақ оны үлкен ландшафттық құрылымдардың ішінде толтыру үшін немесе бұрынғы табиғи көрінісі сақталған жерлерді әдемілеу үшін де қолдануға болады. Бау-бақша жөніндегі автор Трой Марден S. yangii-нің шекаралар үшін өте қолайлы, "көруге болатын" қасиеттері бар екенін айтады. Кейбір мамандар үш өсімдіктен тұратын топтар ландшафтты ең жақсы көрсетеді деп санайды. Ол контейнерде өсіруге де жарамды. Алайда, оның тамырсабақтары арқылы бастапқы орнынан тысқары таралуға бейімділігі бар. Ол араларды, құмырсқаларды және көбелектерді тартады, сонымен қатар бақтарға түс сыйлайды – маусым соңындағы гүлдерінің көк түсімен және қысқы сабақтарының күміс реңімен.
Көбейту
Орыс шағасы көбінесе кесінділер арқылы көбейтіледі. Оның қатайған түбі бөлінуге төзімді болғандықтан, көктемнің соңында, түбіне жақын жас өркендерден жұмсақ кесінділер алынады. Жаздың ортасынан соңына дейін таңдалған қатайған кесінділер де тиімді көбейту тәсілі болып табылады. Өсімдік тұқымнан да өсіріледі. Мұндай тұқымдар өну үшін 30–160 күн суыққа ұшырауы қажет, ал тұқымнан өсірілген өсімдіктер сорттық ерекшеліктерін сақтамауы мүмкін. Коммерциялық жылыжайларда немесе питомниктерде оның салыстырмалы үлкен көлемі мен жылдам өсуі сапаны нашарлатуы немесе өсімдіктерді тасымалдауды қиын және қымбат етуі мүмкін; хлормекват хлориді және даминозид сияқты өсімдік өсуін реттегіштердің қолданылуы, кең көлемде кесуден арзанға түсуі мүмкін. Ламиацея тұқымдасының кейбір өкілдері тежелмей таралып, жабайы түрлерге қауіпті инвазивті өсімдіктерге айналуы мүмкін. Орыс шағасын жабайы жерлерге жақын отырғызу кейбір бағбандар нұсқаулықтарында оның таралу қаупіне байланысты ұсынылмаса да, ол әлі инвазивті деп есептелмейді және осы себепті қызғылт түсті бозбасқа балама ретінде қарастырылады.
Қолданылуы
Орыс шалфесі дәстүрлі медицинада ұзақ жылдар бойы қолданылып келеді және оны көңіл көтеру үшін түтіндейді. Халық медицинасында қолданылуынан бөлек, Ресейде кейде водка негізіндегі коктейльдердің дәмін жақсарту үшін пайдаланылады. Оның гүлдері Ауғанстан мен Пәкістанның, соның ішінде Кашмирдің кейбір аймақтарында салаттарға тәтті дәм беру үшін желінеді; оларды езіп, косметикалық құралдарға немесе матаға бояу ретінде көк түс алуға болады. Бұл түрдің фиторемедиацияда қолдануға мүмкіндігі бар, себебі ол тез өседі, қиын жағдайларға төзімді және ластанған топырақтан зиянды ауыр металдарды жинақтай алады. Оның эфир майы биопестицид ретінде қолданылуы мүмкін, әсіресе Tropidion castaneum қоңыздарына және Camponotus maculatus ағаш құмырсқаларына қарсы.