Кіріспе
Экономикада сәндік тауар (немесе жоғары бағалы тауар) – кіріс артып, өскен сайын сұраныс кіріспен салыстырғанда одан да жоғары пропорцияда өсетін тауар. Осының салдарынан, осы тауарға жұмсалатын шығындар жалпы шығындардың үлесін арттырады. Сәндік тауарлар қажеттілік тауарларынан өзгеше, онда сұраныс кіріспен салыстырғанда азырақ пропорцияда өседі. Сәндік тауарлар көбінесе жоғары сапалы тауарлармен мағынасы жақын сөздер ретінде қолданылады.
In economics, a luxury good (or upmarket good) is a good for which demand increases more than what is proportional as income rises, so that expenditures on the good become a more significant proportion of overall spending. Luxury goods are in contrast to necessity goods, where demand increases proportionally less than income. Luxury goods is often used synonymously with superior goods.
Анықтама және этимология
"Люкс" сөзі латын тіліндегі *luxor* етістігінен туындаған, ол шамадан тыс созу немесе кернеуді білдіреді. Осыдан *luxuria* есім және *luxurio* етістігі пайда болды, олар "адамдар мен жануарларда шамадан тыс өсу, ісіну, еріксіз немесе тәртіпсіз мінез-құлық, моральдық шектеулерді елемеу және шексіздік" дегенді білдіреді, ал бұл термин ұзақ тарихының көп бөлігінде теріс мағынаға ие болды. Оксфорд сөздігінде (OED) берілген бір анықтама бойынша, ол "қажетті емес, бірақ құнды нәрсе". Сән-салтанат тауарын оның сұранысын белгілі бір уақыттағы басқа уақыттағы және басқа табыс деңгейіндегі сұраныспен салыстыру арқылы анықтауға болады. Жеке табыс артқанда, сән-салтанат тауарларына деген сұраныс табыс өсімінен де артық көбейеді. Керісінше, жеке табыс төмендегенде, сән-салтанат тауарларына деген сұраныс табыс төмендеуінен де көп азаяды. Мысалы, егер табыс 1%-ға өссе, ал өнімге деген сұраныс 2%-ға өссе, онда бұл өнім сән-салтанат тауары болып табылады. Бұл қажеттілік тауарларымен немесе негізгі тауарлармен қарама-қайшы келеді, онда табыс төмендегенде сұраныс өзгеріссіз қалады немесе аздап төмендейді. Сән-салтанат нарығында "қолжетімді сән" немесе "жаппай сән" деп аталатын жаңа өнім категориялары пайда болды. Бұл орта тапқа арналған, кейде осы контексте "күштіге ұмтылушы" деп аталады. Сән-салтанат көпшілікке тарағандықтан, оның мағынасын анықтау қиынға соқты. Сән-салтанат көбінесе белгілі бір өнім түрлерін білдірсе де, ол тек материалдық иемділіктермен ғана шектелмейді; қызметтер де сән-салтанатқа жатуы мүмкін. Сонымен қатар, тұтынушылар көзқарасынан алғанда, сән-салтанат – "гедонистік қашқындық" ретінде анықталатын тәжірибе.
Қалыпты тауарлармен шатастыру
"Жоғары сапалы тауарлар" – "төмен сапалы тауарлар" сөзінің антоними. Егер тауарға деген сұраныс табыспен бірге өссе, бірақ бюджеттен оған жұмсалатын үлес арта қоймаса, онда ол тек қана қалыпты тауар болып табылады, жоғары сапалы тауар емес. Барлық қалыпты тауарлардың тұтынуы табыс өскен сайын артады. Мысалы, егер табыс 50%-ға өссе, онда тұтыну да артады (мысалы, 1%-ға, немесе 40%-ға, немесе 70%-ға дейін). Жоғары сапалы тауар – бұл қалыпты тауар, оның тұтынуының пропорционалды өсуі табыстың пропорционалды өсуінен асып түседі. Яғни, егер табыс 50%-ға өссе, онда жоғары сапалы тауарды тұтыну 50%-дан артыққа өседі (мысалы, 51%-ға, немесе 70%-ға дейін). Экономика терминологиясында сұраныстың табысқа қатысты серпінділігі нөлден жоғары барлық тауарлар "қалыпты" деп есептеледі, бірақ сұраныстың табысқа қатысты серпінділігі 1-ден жоғары болатын тауарлар ғана "жоғары сапалы" болып табылады. Микроэкономика саласындағы кейбір материалдарда "жоғары сапалы тауар" термині "төмен сапалы тауар" терминіне балама ретінде қолданылады, соның салдарынан "жоғары сапалы тауарлар" мен "қалыпты тауарлар" синоним болып келеді. Мұндай жағдайда, табыс өскенде шығындардың үлесі артатын өнім көбінесе "өте жоғары сапалы тауар" деп аталады.
Өнер тарихы
Қазіргі заманғы маркетингте "люкс" көбінесе мағынасыз болып көрінсе де, өнер тарихында бұл әсіресе жоғары стандарттармен әшекейленген және қымбат материалдар қолданылған заттарды белгілейтін заңды және қолданыстағы техникалық термин болып табылады. Бұл термин ең көп ортағасырлық қолжазбаларға қатысты қолданылады, олардың арасында күнделікті қолдануға арналған қарапайым кітаптар мен металл және әшекей тастармен безендірілген, толық суреттелген қолжазбаларды ажыратуға болады. Мұндай қолжазбалар көбінесе үлкенірек болады, әр бетте аз мәтін және көп суреттер болады. Әсіресе діни кітаптар бастапқыда алтарьда немесе сакрарияда сақталып, шіркеудің немесе монастырдың кітапханасында емес еді. Дүниелік люкс қолжазбалар өте бай адамдар тапсырыс берген, және олар арзан кітаптардан айқын түрде ерекшеленеді. "Люкс" және "люкс өнері" терминдері бір типті заттардың тұрмыстық және сәнді нұсқалары жасалған басқа қолданбалы өнер салаларында да қолданылуы мүмкін. Бұл металл бұйымдар, керамика, шыны, қару-жарақ және түрлі заттарды қамтиды. Бұл термин бейнелеу өнерінің туындыларына – суреттерге, сызбаларға және мүсіндерге, олардың мәні тек көркемдік құндылығында ғана болғандықтан, сирек қолданылады, тіпті ең қымбат және арзан туындылардың бағасы айырмасы да үлкен болуы мүмкін.
Сипаттамалары
Сәнді тауарлардың сұраныстың кіріске қатысты жоғары серпімділігі бар: адамдардың табысы артқан сайын, олар пропорционалды түрде көбірек сәнді тауарлар сатып алады. Бұл сондай-ақ табыс төмендеген жағдайда, сұраныс пропорционалды түрде одан да көп төмендейтінін білдіреді. Сұраныстың кіріске қатысты серпімділігі кіріске қатысты тұрақты емес және әртүрлі кіріс деңгейлерінде белгісі өзгеруі мүмкін. Яғни, сәнді тауарлар әртүрлі кіріс деңгейлерінде қажетті тауарға немесе тіпті нашар тауарға айналуы мүмкін. Кейбір сәнді өнімдер Веблен тауарларының мысалы болып саналады, олардың бағаға қатысты оң серпімділігі бар: мысалы, парфюмерияны қымбаттату оның сәнді тауар ретіндегі құндылығын арттырады, нәтижесінде сатылымдар төмендеудің орнына артуы мүмкін. Алайда, Веблен тауарлары мен сәнді тауарлар бірдей емес. «Сәнді тауар» термині тауардың сапасына тәуелді болмаса да, олар әдетте сапасы мен бағасы бойынша нарықтың ең жоғары сегментіндегі тауарлар болып саналады. Көптеген нарықтарда сәнді сегмент бар, мысалы, автомобильдердің, яхталардың, шараптың, құты судың, кофе, шайдың, азық-түліктердің, сағаттардың, киімдердің, әшекейлердің және жоғары сапалы дыбыс жабдықтарының сәнді нұсқалары. Сәнділік – қызмет түрі де болуы мүмкін. Толық жұмыс күні немесе үй шаруашылығына қызметкерлерді жалдау – табыстың аражік айырмашылығын көрсететін сәнділік. Кейбір қаржылық қызметтер, әсіресе кейбір брокерлік кеңселерде, төмен кіріс топтарындағы адамдар оларды көбінесе пайдаланбайтындықтан, әдепкі бойынша сәнді қызметтер болып саналады. Сәнді тауарлар көбінесе өнімді негізгі бәсекелестерден ерекшелеу үшін арнайы сәнді қаптамамен жабдықталады.
Өлшемі
Көптеген жылдар бойы сәнді тауарлар нарығы өсуде. 1997 жылғы Азия қаржы дағдарысынан туындаған кері кетулерден басқа, индустрия жақсы көрсеткіштерді көрсетті, әсіресе 2000 жылы. Сол жылы әлемдік сәнді тауарлар нарығының құны шамамен 170 миллиард долларды құрады және 7,9 пайызға өсті. АҚШ сәнді тауарлардың ең ірі аймақтық нарығы болып табылады. Бұл санаттағы ең ірі сегмент – сәнді сусындар, оның ішінде премиум виски, шампан және коньяк. Сағаттар мен әшекейлер бөлімі ең күшті өсімді көрсетті, құны 23,3 пайызға өсті, ал киім-кешек және аксессуарлар бөлімі 1996 мен 2000 жылдар аралығында 11,6 пайызға өсіп, 32,8 миллиард долларға жетті. Сәнді тауарлардың ең ірі он нарығы жалпы сатылымның 83 пайызын құрайды және Жапония, Қытай, АҚШ, Ресей, Германия, Италия, Франция, Ұлыбритания, Бразилия, Испания және Швейцарияны қамтиды. 2012 жылы Қытай Жапонияны басып өтіп, әлемдегі ең ірі сәнді тауар нарығы атанды. Қытайдың сәнді тауарларды тұтынуы жаһандық нарықтың 25 пайызынан астам құрайды. 2020 жылғы әлемдік байлық және өмір салты туралы есепке сәйкес, Гонконг, Шанхай, Токио және Сингапур Азиядағы сәнді тауарлар үшін ең қымбат бес қаланың төртеуін құрады. 2014 жылы сәнді тауарлар секторының келесі он жылда өсуі күтілді, себебі 440 миллион тұтынушы барлығы 880 миллиард евро немесе 1,2 триллион доллар жұмсауы тиіс болды.
Жарнама
Орташа сәнді брендтің жарнамалық шығындары сатудан түскен кірістің 5-15% құрайды, ал басқа коммуникациялар, мысалы, жаңалықтар тарату, іс-шаралар және демеушіліктерді ескергенде, шамамен 25% жетеді. Бұл салыстырмалы түрде шағын топ, бірақ бай адамдардың ықпалы зор. Егер бренд осы топ мүшелерінің беделді мақұлдауын алса, онда оны нағыз "люкс" бренді деп санауға болады. Бір брендтің әртүрлі өнімдер топтамасының мысалы автокөлік өнеркәсібінде кездеседі: "бастапқы деңгейдегі" автомобильдер жас және орташа табысты тұтынушыларға, ал жоғары бағалы модельдер ересек және жоғары табысты тұтынушыларға ұсынылады.
Экономика
Экономикада жоғары сапалы тауарлар немесе сәнді тауарлар табыс артқан сайын тұтынудың үлкен бөлігін құрайды, сондықтан тұтыну теориясында нормативті тауарлардың бір түрі болып табылады. Мұндай тауар екі экономикалық қасиетке ие болуы керек: ол сирек кездесуі керек, және сонымен бірге оның бағасы жоғары болуы керек. Тауардың жетіспеушілігі табиғи немесе жасанды болуы мүмкін; алайда, жалпы халық (яғни, тұтынушылар) тауарды анық артықшылықты деп тануы керек. Мұндай тауарға ие болу көбінесе ресурстардағы "жоғары деңгейді" білдіреді және әдетте беделмен байланысты. Веблен тауары – бағасы төмендегенде сұраныс төмендеуі мүмкін, жоғары мәртебелі құндылығы бар жоғары сапалы тауар. Вебленнің үлесі Веблен эффектісінің маңыздылығымен көрсетілген, ол адамдардың қымбат заттарды сатып алу құбылысына қатысты, тіпті ұқсас қанағат деңгейін ұсынатын арзан нұсқалар бар болған жағдайда да. Жоғары сапалы тауардың кіріс серпімділігі бірден жоғары болады, себебі ол табыс арта қалғанда шығындар үлесін арттырады. Жоғары сапалы тауар, сондай-ақ, белгілі бір табыс деңгейінен төмен сатып алынбайтын сәнді тауар болуы мүмкін. Мысалдарға темекіленген бұрыш, икра жатады.
Әлеуметтік-экономикалық маңызы
Бірнеше өндірілген өнімдер дизайны, сапасы, беріктігі немесе өнімділігімен салыстырмалы тауарлардан басым болғандықтан "сәнді тауарлар" мәртебесіне ие болады. Кейбір тауарлар жұртшылық тарапынан мәртебелік символдардың рөлін атқаратындықтан ғана сәнді деп есептеледі, себебі мұндай тауарлар оларды сатып алушылардың әлеуетін көрсетеді. Бұл заттар, тіпті олардың арзан баламаларынан (сапасы, өнімділігі немесе сыртқы түрі бойынша) жақсы болмаса да, иелерінің байлығын немесе табысын көрсету мақсатымен сатып алынады. Мұндай тауарлар "көзге көрсетуге арналған тұтыну" деп аталатын әлеуметтік-экономикалық құбылыстың нысандары болып табылады және көбінесе сәнді автомобильдер, сағаттар, әшекейлер, дизайнерлік киімдер, яхталар, жеке ұшақтар, корпоративтік тікұшақтар, сондай-ақ ірі тұрғын үйлер, қалалық үйлер мен ауылдық сарайларды қамтиды.
Көшелік брендтер
Сәнді брендтің идеясы міндетті түрде өнім немесе баға емес, бірақ бренд арқылы білдірілетін негізгі құндылықтардың өндірушінің сапаға деген адалдығымен және тұтынушылардың құндылықтары мен ұмтылыстарымен тікелей байланысты болуы. Осылайша, сәнді брендті өнім емес, оның мақсатты тұтынушылары жасайды. Бұған қоса, бұл брендтер қандай да бір мағыналы жолмен өлшенетін жақсы нәтижелерді көрсетуі керек. Сәнді брендтердің тағы екі маңызды элементі – арнайы қаптама және жекелендіру. 2017 жылы 42,6 миллиард евро сату көлемімен, 2019 жылы 15,9 миллиард евро кіріс тауып, 2,3 миллиард евро таза пайдаға ие болған Kering және Richemont сияқты компаниялар да бар. Бүгінде сәнді брендтер концепциясы өте танымал, ол дерлік барлық сауда, өндіріс және қызмет көрсету салаларында қолданылады. "Жаппай сән" немесе "гипер сән" сияқты жаңа маркетингтік түсініктер сәнді өнімнің, сәнді брендтің немесе сәнді компанияның анықтамасын одан әрі бұрмалайды. Мысалы, сәнді киім үйлері көше киім брендтерімен және бейне ойындармен ынтымақтастық жасайды.
Көшедегі дүкендер
1800 жылдары жаппай нарықтағы "люкс" брендтерінің пайда болуынан бері, ерекше орындар – бұл даму факторы болып табылады, олар жаппай нарықтан сән-салтанат нарығына өтуге мүмкіндік береді. Көптеген инновациялық технологиялар жаппай өнімдерге қосылып, кейін универмагтарда сатылатын сәнді тауарларға айналады. Әлемнің ірі қалаларында маңызды сәнді брендтерді сататын универмагтар ашылды. Францияның Париж қаласындағы Le Bon Marché осындай дүкендердің алғашқыларының бірі деп есептеледі. АҚШ-та сәнге бағытталған универмагтардың дамуы бөлшек сауда индустриясын ғана емес, тұтыну арқылы еркіндік идеясын және орта және жоғарғы таптағы әйелдер үшін жаңа мүмкіндіктерді де әкелді.