Кіріспе

Мемлекеттік басқарудың жоғары деңгейдегі бөлімшесінің түрі – Министрлік немесе департамент (сондай-ақ, сирек қолданылатын хатшылық, кеңсе немесе дирекция) – мемлекеттік басқарудың нақты бір саласын басқаратын үкіметтік органдардың бірінші деңгейдегі атқарушы құрылымдары қолданатын атаулар. Мұндай ұйымдарды әдетте үкімет кабинетінің құрамына кіретін, министр, хатшы немесе комиссар сияқты лауазымды атқаратын саясаткер басқарады. Олардың жұмысын әдетте саяси байланысы жоқ мемлекеттік қызметкерлер ұйымдастырады, сондай-ақ, саяси портфельдің аясында басқа мемлекеттік органдар мен ұйымдарға да басшылық ете алады. Әр үкіметте министрліктер мен департаменттердің саны мен түрлері әртүрлі болуы мүмкін. Кейбір елдерде бұл терминдер нақты мағынада қолданылады: мысалы, кеңсе департамент немесе министрліктің бөлімшесі болуы мүмкін.

Канада

Канаданың федералды үкіметі өзінің бірінші деңгейдегі атқарушы органдарын «департамент» деп атайды.

Бөлімшелер

Канадада бірінші деңгейдегі әкімшілік бөлімшелер провинциялар және территориялар деп аталады. Он провинциялық үкіметтің бесеуі өздерінің ведомстволарын сипаттау үшін "министрлік" терминін қолданады (Онтарио, Квебек, Саскачеван, Британдық Колумбия және Альберта), ал қалған бесеуі, сондай-ақ үш территориялық үкімет "ведомство" терминін қолданады. Атаудың өзгешелігіне қарамастан, провинциялық және федералдық үкіметтер министрлік немесе ведомство басшысын сипаттау үшін "министр" терминін пайдаланады. Министрге берілген нақты міндет оның "портфелі" деп аталады.

Ұлыбритания

Ұлыбританияда мемлекеттік қызметкерлерден құралған және үкімет министрі немесе мемлекеттік хатшы басқаратын не басқарамайтын барлық мемлекеттік ұйымдар департаменттер деп есептеледі. 2018 жылға дейін "министрлік" атауы тек Қорғаныс министрлігі мен Әділет министрлігі үшін ғана қолданылып келді. 2018 жылдың 8 қаңтарында премьер-министр Тереза Мэй өз үкіметінің тұрғын үй саясатын басымдыққа қою мақсатымен Қоғамдық және жергілікті басқару департаментінің Тұрғын үй, қоғамдық және жергілікті басқару министрлігі болып қайта аталғанын жариялады. 2021 жылдың қыркүйегінде премьер-министр Борис Джонсон министрлікті қайтадан департаментке айналдырып, оны Деңгейлеу, тұрғын үй және қоғамдастықтар департаменті деп атады және өз үкіметінің деңгейлеу саясатын бақылау жауапкершілігін берді.

Басқа елдер

Кейбір елдер, мысалы Швейцария, Филиппин және АҚШ, «министрлік» терминін қолданбайды немесе енді қолданбайды және оның орнына олардың негізгі мемлекеттік органдарын «департаменттер» деп атайды. Дегенмен, Люксембург сияқты басқа елдерде департамент – министрліктің бөлімшесі болып табылады, оны әдетте министрге бағынышты мемлекеттік хатшы деп аталатын үкімет мүшесі басқарады. Австралияда федералдық деңгейде, сондай-ақ штат деңгейінде «министрлік» термині Министрлер кабинетінің мүшесінің, атқарушы биліктің лауазымын білдіреді, ол бір немесе бірнеше департаменттерге жауапты, мемлекеттік қызметтің жоғарғы буыны. Министрлік лауазымға бағынышты және сол себепті министрге жауапты департаменттердің жиынтығы министрдің «портфелі» деп аталады. Жаңа Зеландияның мемлекеттік органдарына көптеген министрліктер және аздаған департаменттер кіреді. Көбінесе мемлекеттік органдарды министрліктер немесе департаменттер деп атамайды. Жаңа Зеландияның барлық органдары бір немесе бірнеше министрлердің немесе орынбасар министрлердің басшылығымен жұмыс істейді, олар министрліктер деп атала ма, аталмаса да. Әрбір органның саяси бейтарап бас атқарушысы бар, ал министрліктер мен департаменттерде бұл бас атқарушылар көбінесе хатшы лауазымын иеленеді. Индонезияда «министрлік» термині қолданылады. «Жаңа тәртіптен» 2009 жылға дейін бұл лауазым «департамент» деп аталды. Малайзияда барлық үкімет кабинетінің портфельдері үшін «министрлік» термині қолданылады. Премьер-министрдің кеңсесі – «департамент» терминін қолданатын жалғыз портфель. Малайзия түбегіндегі барлық мемлекеттік портфельдер комитеттерді пайдаланады, ал Сабах және Саравак штаттарының үкіметтері белгілі бір портфельдерді атауда федералды үкіметтің стилін ұстанады. Гонконгта «бюро» термині қолданылады, ал департаменттер бюроларға бағынады. Мексикада министрліктер «хатшылықтар» деп аталады. 1999 жылы Бельгияның федералды үкіметінің министрліктері «федералды мемлекеттік қызмет» деп танылды, бірақ Қорғаныс министрлігі бастапқы атауын сақтап қалды. Қытай Республикасында «министрлік» термині қолданылады. Қытай Халық Республикасында «министрлік» термині қолданылады. Португалияда XXI (2015–2019) және XXII (2019–2024) үкіметтері қабылдаған ұйым министрліктердің болуын нақты көздеуді тоқтатты, министрлердің портфельдері «үкіметтік салалар» деп аталады және теориялық тұрғыдан, икемді ұйымға ие. «Министрлік» термині үкіметтік хабарламалардан және көптеген жаңа заңдардан алынып тасталғанмен, ол кейбір заңнамаларда, әсіресе ұзақ уақыт бойы министрліктер ретінде болған үкіметтік салаларға (қаржы, ұлттық қорғаныс, сыртқы істер, денсаулық сақтау және т.б.) қатысты қолданыла береді. «Министрлік» термині де мемлекеттік салаға сіңірілген атау ретінде қолданыла береді. Нигерияда әрбір министрлікке Нигерия парламентінің мүшесі емес (биліктің бөліну принципіне сәйкес) министр жетекшілік етеді және халық сайлаған президентке жауап береді. Ливанда 21 министрлік бар. Әрбір министрлікке министр жетекшілік етеді, ал премьер-министр Ливан үкіметінің 23-ші министрі болып табылады. Еуропалық Одақта ұлттық үкімет департаменттеріне баламалы ұйым «бас дирекция» деп аталады, ал жауапты мемлекеттік қызметкер «бас директор» деп аталады (Еуропалық комиссияда департаменттің саяси басшысы – Еуропалық комиссарлардың бірі). Кеңес Одағының мемлекеттік ведомстволары 1917–1946 жылдар аралығында «халық комиссариаттары» деп аталды. Содан кейін «министрлік» термині қолданылды.

Танымал мәдениетте

Министрлік термині көркем әдебиетте де жиі қолданылады, әсіресе сатира және пародия жанрында.