Кіріспе
Мемлекеттік басқарудың жоғары деңгейдегі бөлімшесінің түрі – Министрлік немесе департамент (сондай-ақ, сирек қолданылатын хатшылық, кеңсе немесе дирекция) – мемлекеттік басқарудың нақты бір саласын басқаратын үкіметтік органдардың бірінші деңгейдегі атқарушы құрылымдары қолданатын атаулар. Мұндай ұйымдарды әдетте үкімет кабинетінің құрамына кіретін, министр, хатшы немесе комиссар сияқты лауазымды атқаратын саясаткер басқарады. Олардың жұмысын әдетте саяси байланысы жоқ мемлекеттік қызметкерлер ұйымдастырады, сондай-ақ, саяси портфельдің аясында басқа мемлекеттік органдар мен ұйымдарға да басшылық ете алады. Әр үкіметте министрліктер мен департаменттердің саны мен түрлері әртүрлі болуы мүмкін. Кейбір елдерде бұл терминдер нақты мағынада қолданылады: мысалы, кеңсе департамент немесе министрліктің бөлімшесі болуы мүмкін.
Ministry or department (also less commonly used secretariat, office, or directorate) are designations used by first level executive bodies in the machinery of governments that manage a specific sector of public administration. These types of organizations are usually led by a politician who is a member of a cabinet—a body of high ranking government officials—who may use a title such as minister, secretary, or commissioner, and are typically staffed with members of a non political civil service, who manage its operations; they may also oversee other government agencies and organizations as part of a political portfolio. Governments may have differing numbers and types of ministries and departments. In some countries, these terms may be used with specific meanings: for example, an office may be a subdivision of a department or ministry.
Канада
Канаданың федералды үкіметі өзінің бірінші деңгейдегі атқарушы органдарын «департамент» деп атайды.
Бөлімшелер
Канадада бірінші деңгейдегі әкімшілік бөлімшелер провинциялар және территориялар деп аталады. Он провинциялық үкіметтің бесеуі өздерінің ведомстволарын сипаттау үшін "министрлік" терминін қолданады (Онтарио, Квебек, Саскачеван, Британдық Колумбия және Альберта), ал қалған бесеуі, сондай-ақ үш территориялық үкімет "ведомство" терминін қолданады. Атаудың өзгешелігіне қарамастан, провинциялық және федералдық үкіметтер министрлік немесе ведомство басшысын сипаттау үшін "министр" терминін пайдаланады. Министрге берілген нақты міндет оның "портфелі" деп аталады.
Ұлыбритания
Ұлыбританияда мемлекеттік қызметкерлерден құралған және үкімет министрі немесе мемлекеттік хатшы басқаратын не басқарамайтын барлық мемлекеттік ұйымдар департаменттер деп есептеледі. 2018 жылға дейін "министрлік" атауы тек Қорғаныс министрлігі мен Әділет министрлігі үшін ғана қолданылып келді. 2018 жылдың 8 қаңтарында премьер-министр Тереза Мэй өз үкіметінің тұрғын үй саясатын басымдыққа қою мақсатымен Қоғамдық және жергілікті басқару департаментінің Тұрғын үй, қоғамдық және жергілікті басқару министрлігі болып қайта аталғанын жариялады. 2021 жылдың қыркүйегінде премьер-министр Борис Джонсон министрлікті қайтадан департаментке айналдырып, оны Деңгейлеу, тұрғын үй және қоғамдастықтар департаменті деп атады және өз үкіметінің деңгейлеу саясатын бақылау жауапкершілігін берді.
Басқа елдер
Кейбір елдер, мысалы Швейцария, Филиппин және АҚШ, «министрлік» терминін қолданбайды немесе енді қолданбайды және оның орнына олардың негізгі мемлекеттік органдарын «департаменттер» деп атайды. Дегенмен, Люксембург сияқты басқа елдерде департамент – министрліктің бөлімшесі болып табылады, оны әдетте министрге бағынышты мемлекеттік хатшы деп аталатын үкімет мүшесі басқарады. Австралияда федералдық деңгейде, сондай-ақ штат деңгейінде «министрлік» термині Министрлер кабинетінің мүшесінің, атқарушы биліктің лауазымын білдіреді, ол бір немесе бірнеше департаменттерге жауапты, мемлекеттік қызметтің жоғарғы буыны. Министрлік лауазымға бағынышты және сол себепті министрге жауапты департаменттердің жиынтығы министрдің «портфелі» деп аталады. Жаңа Зеландияның мемлекеттік органдарына көптеген министрліктер және аздаған департаменттер кіреді. Көбінесе мемлекеттік органдарды министрліктер немесе департаменттер деп атамайды. Жаңа Зеландияның барлық органдары бір немесе бірнеше министрлердің немесе орынбасар министрлердің басшылығымен жұмыс істейді, олар министрліктер деп атала ма, аталмаса да. Әрбір органның саяси бейтарап бас атқарушысы бар, ал министрліктер мен департаменттерде бұл бас атқарушылар көбінесе хатшы лауазымын иеленеді. Индонезияда «министрлік» термині қолданылады. «Жаңа тәртіптен» 2009 жылға дейін бұл лауазым «департамент» деп аталды. Малайзияда барлық үкімет кабинетінің портфельдері үшін «министрлік» термині қолданылады. Премьер-министрдің кеңсесі – «департамент» терминін қолданатын жалғыз портфель. Малайзия түбегіндегі барлық мемлекеттік портфельдер комитеттерді пайдаланады, ал Сабах және Саравак штаттарының үкіметтері белгілі бір портфельдерді атауда федералды үкіметтің стилін ұстанады. Гонконгта «бюро» термині қолданылады, ал департаменттер бюроларға бағынады. Мексикада министрліктер «хатшылықтар» деп аталады. 1999 жылы Бельгияның федералды үкіметінің министрліктері «федералды мемлекеттік қызмет» деп танылды, бірақ Қорғаныс министрлігі бастапқы атауын сақтап қалды. Қытай Республикасында «министрлік» термині қолданылады. Қытай Халық Республикасында «министрлік» термині қолданылады. Португалияда XXI (2015–2019) және XXII (2019–2024) үкіметтері қабылдаған ұйым министрліктердің болуын нақты көздеуді тоқтатты, министрлердің портфельдері «үкіметтік салалар» деп аталады және теориялық тұрғыдан, икемді ұйымға ие. «Министрлік» термині үкіметтік хабарламалардан және көптеген жаңа заңдардан алынып тасталғанмен, ол кейбір заңнамаларда, әсіресе ұзақ уақыт бойы министрліктер ретінде болған үкіметтік салаларға (қаржы, ұлттық қорғаныс, сыртқы істер, денсаулық сақтау және т.б.) қатысты қолданыла береді. «Министрлік» термині де мемлекеттік салаға сіңірілген атау ретінде қолданыла береді. Нигерияда әрбір министрлікке Нигерия парламентінің мүшесі емес (биліктің бөліну принципіне сәйкес) министр жетекшілік етеді және халық сайлаған президентке жауап береді. Ливанда 21 министрлік бар. Әрбір министрлікке министр жетекшілік етеді, ал премьер-министр Ливан үкіметінің 23-ші министрі болып табылады. Еуропалық Одақта ұлттық үкімет департаменттеріне баламалы ұйым «бас дирекция» деп аталады, ал жауапты мемлекеттік қызметкер «бас директор» деп аталады (Еуропалық комиссияда департаменттің саяси басшысы – Еуропалық комиссарлардың бірі). Кеңес Одағының мемлекеттік ведомстволары 1917–1946 жылдар аралығында «халық комиссариаттары» деп аталды. Содан кейін «министрлік» термині қолданылды.
In Malaysia, the term ministry is used for all but one government cabinet portfolio. The Prime Minister Department is the only portfolio that uses department instead. All government portfolios in the Peninsular Malaysia states use committee, while Sabah and Sarawak state governments following the federal government's style in naming certain portfolios. In Hong Kong, the term bureau is used, and departments are subordinate to the bureaus. In Mexico, ministries are referred to as secretariats. In 1999, the ministries of the federal government of Belgium became known as federal public service, the exception being the Ministry of Defense which kept the original designation. In the Republic of China, ministry is used. In the People's Republic of China, ministry is used. In Portugal, the organization adopted by the XXI (2015–2019) and the XXII (2019 2024) governments ceased to expressly foresee the existence of ministries, with the portfolios of the ministers being instead referred as "government areas" and having, in theory, a more flexible organization. Although the term "ministry" has been eliminated from the Government communication and from most of the new published laws, it continues to be used in some legislation, especially those referring to some government areas that existed for a long time as ministries (Finance, National Defense, Foreign Affairs, Health, etc.). The term "ministry" also continues to be used as the vernacular to refer to a government area. In Nigeria each ministry is led by a minister who is not a member of the Nigerian legislature (due to the separation of powers) and is responsible to the popularly elected president. In Lebanon, there are 21 ministries. Each ministry is led by a minister, and the prime minister is the 23rd minister of the Lebanese government. In the European Union, the equivalent organisation to a national government department is termed directorate general with the civil servant in charge called a director general (in the European Commission, the political head of the department is one of the European Commissioners). The government departments of the Soviet Union were termed people's commissariats between 1917 and 1946. Ministry was used, thereafter.
Танымал мәдениетте
Министрлік термині көркем әдебиетте де жиі қолданылады, әсіресе сатира және пародия жанрында.