Кіріспе
Институционалдық экономика эволюциялық процестердің және экономикалық мінез-құлықты қалыптастырудағы институттардың рөлін түсінуге бағытталған. Оның бастапқы фокусы Торстейн Вебленнің технология мен қоғамның "туралау" саласы арасындағы инстинктке негіделген екіұштылығында жатты. Оның атауы мен негізгі элементтері 1919 жылғы Уолтон Х. Гамильтонның "American Economic Review" мақаласына қайнар көз. Институционалдық экономика институттарды кеңінен зерттеуге баса назар аударады және нарықтарды осы институттардың (мысалы, жеке тұлғалар, фирмалар, мемлекеттер, әлеуметтік нормалар) күрделі өзара әрекеттесуінің нәтижесі ретінде қарастырады. Бұрынғы дәстүр бүгінде экономикаға жетекші гетеродокстық көзқарас ретінде жалғасуда. "Дәстүрлі" институционализм институттарды жай ғана талғамдарға, технологияға және табиғатқа дейін кемсітуді қабылдамайды (натуралистік қателікке қараңыз). Талғамдар, болашаққа деген үміттер, әдеттер және ынталар институттардың мәнін анықтаумен ғана шектелмейді, сонымен қатар олармен шектеледі және қалыптасады. Егер адамдар мекемелерде тұрақты түрде тұрып жұмыс істесе, бұл олардың дүниетанымын қалыптастырады. Негізінен, бұл дәстүрлі институционализм (және оның қазіргі заманғы институционалистік саяси экономикасы) экономиканың құқықтық негіздерін (Джон Р. Коммонсқа қараңыз) және институттардың құрылу және кейін өзгертілу процестерін (эволюциялық, дағдыланған және ерікті процестер) (Джон Дьюи, Торстейн Веблен және Дэниел Бромлиге қараңыз) атап көрсетеді. Институционалдық экономика оқуға, шектеулі рационалдыққа және эволюцияға назар аударады (тұрақты қалаулар, рационалдылық және тепе-теңдік туралы болжамдардың орнына). Ол 20 ғасырдың бірінші жартысында американдық экономиканың маңызды бөлігі болды, оның ішінде Торстейн Веблен, Уэсли Митчелл және Джон Р. Коммонс сияқты белгілі, бірақ әртүрлі экономистер болды. Кейбір институционалистер Карл Марксты институционалистік дәстүрге жататын деп санайды, өйткені ол капитализмді тарихи шектеулі әлеуметтік жүйе ретінде сипаттады; басқа институционалистік экономистер Маркстің капитализм туралы анықтамасымен келіспейді, керісінше, нарық, ақша және өндірістің жеке меншігі сияқты анықтамалық ерекшеліктер уақыт өте келе дамитынын, бірақ жеке тұлғалардың мақсатты әрекеттерінің нәтижесінде дамитынын көрсетеді. Маңызды нұсқасы – 20 ғасырдың соңындағы жаңа институционалдық экономика, ол неоклассикалық экономиканың кейінгі дамуын талдауға біріктіреді. Заң және экономика 1924 жылы Джон Р. Коммонс "Капитализмнің құқықтық негіздері" еңбегі жарияланғаннан бері маңызды тақырып болып табылады. Содан бері заңның (формалды институт) экономикалық өсудегі рөлі туралы пікірталас қызу жүріп келеді. Мінез-құлық экономикасы – институционалдық экономиканың тағы бір ерекшелігі, ол экономикалық мінез-құлық туралы қарапайым болжамдардың орнына психология және танымдық ғылым туралы белгілі мәліметтерге негізделген. Бұл мектеппен байланысты авторлардың арасында Роберт Х. Франк, Уоррен Самуэльс, Марк Тулл, Джеффри Ходжсон, Дэниел Бромли, Джонатан Нитзан, Шимшон Бичлер, Элинор Остром, Энн Мейхью, Джон Кеннет Галбрайт және Гуннар Мирдал бар, тіпті социолог К. Райт Миллз өзінің маңызды зерттеулерінде институционалистік тәсілдің ықпалына қатты ұшырады.
Institutional economics focuses on understanding the role of the evolutionary process and the role of institutions in shaping economic behavior. Its original focus lay in Thorstein Veblen's instinct oriented dichotomy between technology on the one side and the "ceremonial" sphere of society on the other. Its name and core elements trace back to a 1919 American Economic Review article by Walton H. Hamilton. Institutional economics emphasizes a broader study of institutions and views markets as a result of the complex interaction of these various institutions (e. g. individuals, firms, states, social norms). The earlier tradition continues today as a leading heterodox approach to economics. "Traditional" institutionalism rejects the reduction of institutions to simply tastes, technology, and nature (see naturalistic fallacy). Tastes, along with expectations of the future, habits, and motivations, not only determine the nature of institutions but are limited and shaped by them. If people live and work in institutions on a regular basis, it shapes their world views. Fundamentally, this traditional institutionalism (and its modern counterpart institutionalist political economy) emphasizes the legal foundations of an economy (see John R. Commons) and the evolutionary, habituated, and volitional processes by which institutions are erected and then changed (see John Dewey, Thorstein Veblen, and Daniel Bromley). Institutional economics focuses on learning, bounded rationality, and evolution (rather than assuming stable preferences, rationality and equilibrium). It was a central part of American economics in the first part of the 20th century, including such famous but diverse economists as Thorstein Veblen, Wesley Mitchell, and John R. Commons. Some institutionalists see Karl Marx as belonging to the institutionalist tradition, because he described capitalism as a historically bounded social system; other institutionalist economists disagree with Marx's definition of capitalism, instead seeing defining features such as markets, money and the private ownership of production as indeed evolving over time, but as a result of the purposive actions of individuals. A significant variant is the new institutional economics from the later 20th century, which integrates later developments of neoclassical economics into the analysis. Law and economics has been a major theme since the publication of the Legal Foundations of Capitalism by John R. Commons in 1924. Since then, there has been heated debate on the role of law (a formal institution) on economic growth. Behavioral economics is another hallmark of institutional economics based on what is known about psychology and cognitive science, rather than simple assumptions of economic behavior. Some of the authors associated with this school include Robert H. Frank, Warren Samuels, Marc Tool, Geoffrey Hodgson, Daniel Bromley, Jonathan Nitzan, Shimshon Bichler, Elinor Ostrom, Anne Mayhew, John Kenneth Galbraith and Gunnar Myrdal, but even the sociologist C. Wright Mills was highly influenced by the institutionalist approach in his major studies.
Торштейн Веблен
Торштейн Веблен (1857–1929) Чикаго университетінде оқып жүргенде өзінің алғашқы және ең ықпалды кітабын жазды – «Бос уақыт класының теориясы» (1899). Онда ол капитализмде адамдардың өз байлықтарын көрсету үшін ысыраппен тұтынуға ұмтылуын, табысқа жеткендерін дәлелдеу үшін осылай істеуін талдады. Вебленнің сын-пікірінің тағы бір маңызды тұсы – көзге көрсетуге арналған бос уақыт. «Бизнес-кәсіпорын теориясында» (1904) Веблен өндірістің мақсатын – адамдардың нәрселерді пайдалануын, кәсіби мақсаттардан ажыратты, олар өндірістік инфрақұрылымды пайда табу үшін қолданды немесе дұрыс пайдаланбады. Ол бұрынғысы кейіннен кәсіби ұмтылыстарға кедергі келтіретінін айтты. Өндіріс және технологиялық прогресс бизнес-практикалар мен монополиялардың салдарынан шектеледі. Кәсіпорындар қолданыстағы капиталдық инвестицияларын қорғайды және артық несиелерді пайдаланады, бұл депрессияға және саяси биліктің көмегімен әскери шығындардың және соғыстың өсуіне әкеледі. Бұл екі кітап тұтынушылықты және пайда табуды сынға алып, ешқандай өзгерістерді жақтамады. 1920 жылдары және 1929 жылғы Уолл-стрит құлауынан кейін Торштейн Вебленнің ысырапшылыққа бейімділік туралы ескертулері мен салауатты қаржы институттарын құру қажеттілігі шындыққа айналғандай болды. Торштейн Веблен 1898 жылы «Экономика неге эволюциялық ғылым емес» деген мақала жазды және ол қазіргі эволюциялық экономиканың алға басушысы болды.
Джон Р. Коммонс
Джон Р. Коммонс (1862–1945) де Американың орталық-батыс аймағынан шыққан. Оның идеяларының негізінде, 1934 жылы жарияланған Институционалдық экономика тұжырымдамасы жатыр, ол экономиканы әртүрлі мүдделерге ие адамдар арасындағы қарым-қатынастардың торы деп қарастырды. Монополиялар, ірі корпорациялар, еңбек даулары және құбылмалы бизнес айналымдары бар. Дегенмен, олар осы дауларды шешуге мүдделі. Коммонс үкіметтің қақтығысқан топтар арасындағы делдал болуы керек деп есептеді. Коммонс өзінің көп уақытын үкіметтік кеңестер мен өнеркәсіптік комиссияларда кеңес беру және делдалдық жұмыстарға арнады.
Уэсли Митчелл
Уэсли Клэр Митчелл (1874–1948) – американдық экономист, бизнес айналымдар туралы эмпирикалық зерттемелерімен және Ұлттық экономикалық зерттеулер бюросының алғашқы жылдарындағы жұмысына бағыт бергенімен танымал. Митчеллдің ұстаздарының арасында экономистер Торстейн Веблен және Дж. Л. Лафлин, сондай-ақ философ Джон Дьюи болды.
Кларенс Айрес
Кларенс Айрес (1891–1972) – кейбірлер Техас институционалдық экономика мектебі деп атаған басты ойшыл. Айрес Торстейн Вебленнің идеяларын "технология" және "институттар" дихотомиясы арқылы дамытты, бұл экономикалық құрылымдардың жаңарушылық және мұрагерлік аспектілерін бөлуге мүмкіндік берді. Ол технология әрқашан әлеуметтік-мәдени институттардан бір қадам алда болады деп мәлімдеді. Айресқа Джон Дьюидің философиясы зор әсер етті. Дьюи мен Айрес екеуі де проблемаларды талдау және шешімдер ұсыну үшін құндылықтың инструменталды теориясын пайдаланды. Осы теорияға сәйкес, егер бір нәрсе адамзаттың өмірлік процесін жақсартса, онда ол құнды болып саналады. Сондықтан, болашақ әрекеттерді анықтауда осы принципті өлшемшарт ретінде қолдану керек. Айрес, терминнің қалыпты мағынасында "институционалист" емес деп айтуға болады, себебі ол институттарды сезімдер мен наным-сенімдермен байланыстырды, нәтижесінде институттар осы даму теориясында тек екіншілік рөл атқарды, ал оның негізгі ортасы – технология болды. Айрес Гегельдің күшті ықпалында болды және Айрес үшін институттар Гегель үшінгі "Шейн" (алдау және иллюзия мағынасында) сияқты функция атқарды. Айрес позициясын сипаттау үшін "технобихевиорист" атауы институционалистке қарағанда көбірек сәйкес келер еді.
Адольф Берле
Адольф А. Берль (1895–1971) заңдық және экономикалық талдауды біріктірген алғашқы авторлардың бірі болды, ал оның еңбегі қазіргі заманғы корпоративтік басқарудағы ой-пікірдің негізгі тірегі саналады. Кейнс сияқты, Берль де 1919 жылғы Париж бейбітшілік конференциясына қатысты, бірақ Версаль шартының талаптарына наразы болып, дипломатиялық қызметінен кетіп қалды. Гардинер С. Мейнспен бірлесіп жазған «Заманауи корпорация және жеке меншік» (1932) кітабында ол ірі бизнестің қазіргі экономикадағы эволюциясын егжей-тегжейлі баяндап, ірі фирмаларды басқаратындар жауапкершілікке тартылуы керек екенін айтты. Компания директорлары компания акционерлері алдында жауапты болуы керек пе, жоқ па, ол компания заңнамасындағы ережелермен анықталады. Бұл басқаруды сайлау және қызметтен босату құқығын, тұрақты жалпы жиналыстар өткізуді, есеп беру стандарттарын және тағы басқаларын қамтиды. 1930 жылдардағы Америкада (мысалы, Делавэр штатында) компания заңдары мұндай құқықтарды нақты талап етпейтін. Берльдің пікірінше, жауапкершіліксіз директорлар кәсіпорын табысын өздерінің қалталарына аударуға және жеке мүдделерін қорғауға бейім. Бұл мүмкіндікке ірі компаниялардың акционерлерінің көп бөлігі жеке тұлғалар болып, байланыс құралдары жеткіліксіз болғандықтан, «бөліп билеу» қағидасы бойынша әрекет ететін. Берль депрессия жылдары президент Франклин Делано Рузвельт әкімшілігінде қызмет етті және «Ақыл-ой ошағы» деп аталатын, «Жаңа саясаттың» көптеген шараларын әзірлеген маңызды топтың мүшесі болды. 1967 жылы Берль мен Мейнс еңбегінің жаңартылған басылымын шығарды, онда алғы сөз жаңа мәселені қосты. Мәселе тек компания басшыларын акционерлерден бөлуде ғана емес. Олар корпоративтік құрылымның қандай мақсатқа қызмет етуі керек деген сұрақ қойды. «Акционерлер [дивидендтер мен акция бағасының өсуі] үшін еңбек етпейді, олар тер төгіп жұмыс істемейді. Олар тек лауазымдық жағдайының арқасында иеленушілер. Олардың мұрагерлік құқығын әлеуметтік негізде ғана ақтауға болады, яғни байлықтың болуымен қатар таралуы да маңызды. Оның күші осындай байлықты иеленетін адамдардың санына пропорционалды. Сондықтан акционерлердің өмір сүруінің ақталуы американ халқы арасында байлықты таратуды арттыруға байланысты. Идеалды жағдайда акционерлердің орны тек қана әрбір американдық отбасы осы позицияның және жеке даму мүмкіндігін толыққанды пайдалануға қажетті байлықтың бір бөлігіне ие болғанда ғана берік болады».
Джон Кеннет Гэлбрейт
Джон Кеннет Галбрайт (1908–2006) Франклин Делано Рузвельттің «Жаңа келісім» әкімшілігінде жұмыс істеді. Ол кейін жазғанмен, ертерек институционалдық экономистерге қарағанда көбірек дамыған болатын, бірақ Галбрайт жиырмасыншы ғасырдың соңында дәстүрлі экономиканы сынап тұрды. «Мөлдір қоғам» (1958) еңбегінде Галбрайт белгілі бір материалдық әл-ауқатқа жеткен сайлаушылар жалпыға ортақ игілікке қарсы дауыс бере бастайды деп мәлімдейді. Ол консервативті келісімді құрайтын дәстүрлі идеяларды білдіретін «жалпы қабылданған көзқарас» терминін қолданады. Ірі бизнестің дәуірінде классикалық үлгідегі нарықтарды ғана еске алудың қажеті жоқ. Ірі бизнес нарықта өз шарттарын қояды және өз өнімдеріне сұранысты қолдау үшін жарнамалық бағдарламаларға біріктірілген ресурстарын жұмсайды. Нәтижесінде жеке адамның қалаулары шын мәнінде орнықты корпорациялардың қалауларын көрсетеді, бұл «әсер ету эффектісі», ал экономиканың баршасы иррационалды мақсаттарға бағытталған. «Жаңа индустриялық мемлекет» еңбегінде Галбрайт экономикалық шешімдерді жеке бюрократия, маркетинг пен қоғамдық қатынастар арналарын басқаратын сарапшылардың техноструктурасы жоспарлайтынын айтады. Бұл иерархия өзіне қызмет етеді, пайда енді басты мотиватор емес, тіпті менеджерлердің өзі бақылауда емес. Жаңа жоспарлаушылар болғандықтан корпорациялар тәуекелге жол бермейді, тұрақты экономика мен тұрақты нарықтарды қажет етеді. Олар фискалдық және ақша-кредиттік саясат арқылы өз мүдделерін қамтамасыз ету үшін үкіметтерді жұмылдырады. Мөлдір қоғамның және ықпалдас үкіметтің мақсаттары иррационалды техноструктураға қызмет етсе, қоғамдық кеңістік бірден кедейленеді. Галбрайт пентхаустағы виллалардан тоспаланбаған көшелерге, ландшафты саябақтардан күтімсіз қоғамдық парктеріне көшуді суреттейді. «Экономика және қоғамдық мақсат» (1973) еңбегінде Галбрайт әскери өндіріс пен денсаулық сақтау сияқты мемлекеттік қызметтерді ұлттандырумен қатар, теңсіздікті азайту және инфляцияны тежеу үшін қатаң жалақы мен баға бақылауын қамтамасыз ете отырып, «жаңа социализмді» (әлеуметтік демократияны) шешім ретінде ұсынады.
Институционалистік саяси экономика
Институттардың құбылулары міндетті түрде осындай институттар тудырған стимулдардың салдары болып табылады, демек олар іштен туындаған. Атап айтқанда, дәстүрлі институционализм көп жағынан қазіргі экономикалық ортодоксияға жауап ретінде келген; оның институционалистік саяси экономика нысанында қайта енгізілуі неоклассикалық экономикаға тікелей қарсы тұрады, себебі ол неоклассицистер қабылдамайтын түйінге негізделген: экономиканы оның ішкі орналасқан саяси және әлеуметтік жүйеден бөліп қарастыруға болмайды.
Бүгінгі институционализм
Бұрынғы тәсіл 1919 жылдан кейінгі соғыстар аралығында американдық экономиканың маңызды құралы болды, бірақ соғыстан кейінгі кезеңде неоклассикалық және кейнсиандық тәсілдердің үстемдік тауып, бағыттан ауытқыды. Дегенмен, ол неоклассикалық экономиканы сынап, экономикадағы баламалы зерттеу бағдарламасы ретінде, әсіресе Ха Чжун Чанг және Джеффри Ходжсон еңбектері арқылы өз маңыздылығын сақтап келді. Алдыңғы қатарлы швед экономисі Ларс Пålsson Syll институционалдық экономиканың жақтаушысы. Ол әлеуметтік құрылымдық тәсілдердің және постмодернистік релятивизмнің кез келген түріне қарсы шығады.
The leading Swedish economist Lars Pålsson Syll is a believer in institutional economics. He is an outspoken opponent to all kinds of social constructivism and postmodern relativism.
Сын
Институционализмді сынаушылар "институт" ұғымының барлық әлеуметтік ғылымдар үшін орталық екенін, сондықтан оны белгілі бір теориялық мектептің танымал сөзі ретінде қолданудың мәні жоқ деп санайды. Осының салдарынан, "институт" ұғымының нақтыламаған мағынасы, қай ғалымдар "институционалист" екенін, ал қайсысы емес екенін анықтау бойынша соңсыз дауға әкелді, сондай-ақ теорияның негізгі мәселесі неде екендігі туралы да шатасу туды. Басқаша айтқанда, институционалдық экономика баршаға барлық нәрсені білдіретіндіктен танымал болды, бірақ нәтижесінде бұл ештеңе де білдірмейді. Шындығында, "институционалист" термині бастапқыда дұрыс таңдалмаған болуы мүмкін, өйткені Веблен, Гамильтон және Айрес технологияның эволюциялық (және "объективтеу") күштерімен айналысты, ал институттар олардың теорияларында екінші орында тұрды. Институттарге көбінесе "қарсы нәрсе" сияқты қарастырылды, олардың басты назарында институттар емес, технология болды. Веблен, Гамильтон және Айрес институционалист емес, институционализмге қарсы тұрды. Адамды көбінесе тек өзінің мүддесін ойлайтын "экономист" ретінде емес, "адам" ретінде сипаттаған дұрыс. Институционалдық экономика, Талер мен Санштейннің пікірінше, адамдарды әлеуметтік және қоғамның бір бөлігі ретінде қарастырады, бұл неоклассикалық экономикадан алынған. Метаэкономикалық ая және қос мүдделер теориясы институционалдық және неоклассикалық экономиканы біріктірудің қажеттігін көрсетеді.