Кіріспе
Джон Ле Карренің 1977 жылғы "Құрметті оқушы" романы – британ жазушысы Джон Ле Карренің тыңшылық романы. Джордж Смайли барлау қызметін қайта құрып, үкімет таратуға тырысқаннан сақтап қалу үшін табысты барлау операциясын жүргізуі керек. 1977 жылы кітап жылдың ең үздік криминалды романы үшін "Алтын қамшы" сыйлығы мен Джеймс Тейт Блэк естелік сыйлығын жеңіп алды. "Құрметті оқушы" – "Смайли Карлаға қарсы" немесе "Карла іздеуінде" деп аталатын жинақтың екінші романы.
The Honourable Schoolboy (1977) is a spy novel by British writer John le Carré. George Smiley must reconstruct an intelligence service in order to run a successful offensive espionage operation to save the service from being dismantled by the government. In 1977, the book won the Gold Dagger award for the best crime novel of the year and the James Tait Black Memorial Prize. The Honourable Schoolboy is the second novel in the omnibus titled either Smiley Versus Karla or The Quest for Karla.
Хронологиясы
Бұл Джордж Смайли туралы жазылған Джон ле Карренің алтыншы тыңшы романы. "Tinker Tailor Soldier Spy", "The Honourable Schoolboy" және "Smiley's People" кітаптары кейін 1982 жылы "Smiley Versus Karla" деген жинақ ретінде жарық көрді.
Сюжет
1974 жылы Джордж Смайли, британдық құпия қызметінің басшысы, «Цирк» деп аталатын осы ұйымның жұмысына келтірілген зиянды қалпына келтіруге және Мәскеу орталығының тыңшысы Карлаға қарсы шабуыл жасау мүмкіндіктерін іздеуге кіріседі. «Цирк» өте шектеулі режимде жұмыс істейді, көптеген шетелдік бөлімшелері жабылып, агенттері елге қайтарылып, барлық операциялар қатаң саяси бақылауда болады. Смайли мен талдаушылар Конни Сакс және Док ди Салис Хейдонның жасырған тергеулерін қарастырып, Сэм Коллинстің Лаостағы ақша жылыстыру операциясы туралы тарихи тергеуі Мәскеудің барлау операциясының бір бөлігі болуы мүмкін екенін анықтайды. Оңтүстік-Шығыс Азиядағы кодтар мен байланыстарды пайдалана отырып, Смайли Тосканадағы газет тілшісі және кейде «Цирк» операторы Джерри Вестербиді спорт журналисі кейпінде Гонконгқа жібереді. Вестерби совет ақшасының ізін жергілікті бизнесмен Дрейк Коға жеткізеді, ол қылмыстық әлеммен де, британдық элитамен де байланысы бар екенін анықтайды. Лондон Дрейктің інісі Нельсонның Қытайдың жоғары лауазымды шенеунігі екенін және советтер үшін Қытайға тыңшылық жасағанын анықтайды. Вестерби Лондоннан Смайли берген ақпараттарды пайдаланып, Дрейктің ағылшын сүйіктісі Лиззи Уортингтонмен сұхбаттасады; Смайли жасырын түрде оның ата-анасымен және ол тастап кеткен күйеуімен де сұхбаттасқан болатын. Вестерби Дрейктің Қытайға заңсыз әуе жолын құруға тырысқанын біледі. Чарли Маршалл мен Тини Рикардоға (ұшқыштар және контрабандистер) Дрейк Қытайға опиум алып барып, кері қайтуды тапсырды. Ұшулар аяқталған жоқ, ал Смайли бұл жүктің Қытайдан қашуды қалаған Нельсон болғанын болжайды. Мәскеу Дрейкке берген ақша Нельсонға арналған, ол Қытайдан кеткеннен кейін алуға тиіс болған. Сэм Коллинс, бұрын Лиззиді Лаоста кішігірім далалық агент ретінде жұмысқа алған, «Циркке» қайта оралады. Питер Гиллам, Смайлидің оң қолы, Коллинске күдікпен қарайды, әсіресе ол Коллинстің Сыртқы істер министрлігінің Саул Эндербимен және қазіргі үкімет үшін «Циркті» бақылап отырған тұрақты кабинет хатшысы Оливер Лэконмен ұзақ кездесулер өткізгенін білгенде. Эндерби мен Лэкон Вестербиді Азияда басқаруға Смайлиге рұқсаттар мен қаржыны ұсынып отырады. Нельсон советтер мен қытайлықтардың мүмкіндіктері туралы маңызды ақпарат көзі болуы мүмкін, бірақ Лондон мен Вашингтон арасындағы саяси маневрлер тергеуді қиындатады. Ақыры, «Цирк» Нельсонды тұтқындау және одан кейін оны сұрау операциясын жүргізуге келіседі, барлық ақпарат АҚШ-пен бөліседі. Алайда, «Циркке» операцияны жүзеге асыру үшін шектеулі уақыт беріледі және егер Нельсон белгіленген мерзімде ұсталмаса, Дрейк Ко тұтқындалып, АҚШ-қа есірткіге қатысты айыптаулар бойынша сотталады. Смайли Вестербиге тергеулерінде белсендірек болуды тапсырады, бұл «ағашты шайқап», Дрейкті Нельсонды алу жоспарын тезірек жүзеге асыруға мәжбүр етеді. Вестербиден Коның жеке басын алған банкир Фрост қатыгездікпен өлтіріледі; Вестерби мен оның Гонконгтағы әріптесі Люкке мүжілген денесі көрсетіледі. Вестерби соғыстан қираған Камбоджа, Вьетнам және Таиланд елдеріне Рикардоны іздеп, өздігінен саяхаттайды. Рикардо Вестербидің өлгенін айтады, бірақ Вестерби мұны елемейді және Рикардоны Дрейктің Қытайға опиум әкелуге тырысқаны туралы жеткілікті білетіндігіне сендіреді, содан кейін Рикардоның көмегімен спорт жазушысы ретінде Дрейкті шантаждайды. Рикардо келіседі, бірақ кейін Вестерби үйден шыққан кезде оны бомбалы көлікпен өлтіруге тырысады. Гонконгқа оралғанда Вестерби Люкті өз пәтерінде өлтірілгенін табады; Дрейктің оң қолы Тиу екі батыс адамын шатастырып, қате журналисті өлтірді. Вестерби Льюктың өліміне кінәлі болып, Лиззиге романтикалық сезімдерге беріледі. Коллинске шантаж жасап, Лиззиді Дрейкті тыңдап, хабарласуға тапсырады. «Цирк» Дрейктің жоспарын болжауға жеткілікті ақпаратқа ие, ол оның Қытайдан теңіз арқылы қашуын қайталайды. Вестерби Лондонға оралу бұйрығын елемей, Лиззиге өзінің махаббатын білдіру үшін хабарласады. Смайли, Гиллам, «Цирк» және ЦРУ қызметкерлерімен бірге операцияның соңғы кезеңдерін қадағалау үшін Гонконгқа келеді. Смайли мен Гилам Вестербиді Лиззидің пәтерінде ұстайды, онда Смайли Лиззиді Дрейктің жоспарлары туралы жеке сұрап алуға келді. Смайли Гилламды және оның күзетшісі Фаунды Вестербимен бірге Гонконгтан ұшаққа отыруға мәжбүрлеу үшін жібереді, бірақ Вестерби оларға қатыгездікпен шабуыл жасап, қашып кетеді. Содан кейін ол Лиззиді ұрлап, оны сұрау арқылы Дрейктің жоспарын түсінеді. Ол және Лиззи Дрейктің Нельсонмен кездесетін аралға саяхаттайды, Вестерби Лиззиді кері қайтарады, сол күні кездесу үшін уақыт пен орынды белгілейді. Жалғыз және сақтандырып, Вестерби Дрейктің інісімен кездесуі тиіс жерге жетеді. Вестерби Тиуді өлтіруге жақын келеді және Дрейкті Смайлидің жоспарлары туралы ескертеді, Лиззиге зиян келтірмеу үшін келісім жасауға тырысады. Бірақ Нельсон енді жақындап келеді, ал Дрейк тек інісімен қайта қосылғанға қызығушылық танытады. Жағажайдағы белгіленген кездесу орнында ЦРУ күштері Нельсонды ұстайды, ал Вестерби Фаунмен өлтіріледі. Оқиғадан кейін британдық үкімет (Лэкон, Коллинс және Эндерби) ЦРУ-ға Нельсонды жеке тергеуге рұқсат беретін құпия келісім жасағанын ашады, Смайли мен «Циркті» шеттетеді. Операцияның сәтті аяқталуы Эндербиге Бас директор лауазымын және Коллинске Операциялар басшысы лауазымын береді. Смайли мен Конни Сакс зейнеткерлікке кетеді, ал «Цирк» қызметкерлерінің көпшілігі, тіпті Смайли «Циркті» үкіметке қайтаруы үшін құрметпен қарастырылады. Оқиғадан кейін Гиллам Смайлидің ЦРУ-ға үстемдік етуге рұқсат бергеніне күдікпен қарайды, бұл оның «Цирк» басшысы лауазымынан кетіп қалғанын қамтамасыз ету үшін жасалған болуы мүмкін.
Бейімделулер
Джонатан Пауэлл, «Тинкер, портной, солдат, шпион» (1979) фильмінің продюсері, BBC «Құрметті мектеп оқушысы» романын өндіруді қарастырғанын, бірақ Оңтүстік-Шығыс Азияда түсіру тым қымбат деп есептелгендігін айтты, сондықтан BBC Карла трилогиясының үшінші романы – «Смайли халық» (1979) романын бейімдеді, ол 1982 жылы көрсетілді. 1983 жылы BBC «Құрметті оқушыны» радиоға бейімдеді; Мартин Джарвис Джерри Вестерби рөлін, ал Питер Вон Джордж Смайли рөлін ойнады. Кейіннен BBC радиода жасалған бейімдеу, алғаш рет 2010 жылы «Classic Serial» арнасында көрсетілді, онда Симон Расселл Бил Джордж Смайли рөлін, ал Хью Бонневилл Джерри Вестерби рөлін сомдады, бұл Радио 4-тің сегіз Смайли романын бейімдеуге арналған бір жылдық жобасының бір бөлігі болды.