Кіріспе
Сербиялық саясаткер Никола Пашич (18 желтоқсан 1845 – 10 желтоқсан 1926) – Сербия және Югославияның саясаткері мен дипломаты. Оның саяси мансабы бес онжылдыққа жуық созылды. Ол Сербияның премьер-министрі болып бес рет, ал Югославияның премьер-министрі болып үш рет қызмет етті, барлығы 22 үкіметке жетекшілік етті. Пашич Югославияның құрылуында шешуші рөл атқарды және ХХ ғасырдағы сербия тарихындағы ең ықпалды тұлғалардың бірі саналады. 12 жыл премьер-министр болып қызмет еткен Пашич – Сербияның ең ұзақ қызмет еткен премьер-министрі. Сербияның шығысындағы Заечар қаласында туған Пашич Швейцарияда инженерлік мамандық алды және Цюрихтегі политехникалық мектептің студенті кезінде радикалды саясатқа бейімделді. Сербияға оралғаннан кейін 1878 жылы Ұлттық жиналысқа сайланды, ал үш жылдан кейін ресми түрде құрылған Халықтық радикалдық партияның мүшесі болды. Король Милан I-нің үкіметіне қарсы Тимок көтерілісі сәтсіз аяқталғаннан кейін, ол өлім жазасына кесілді, бірақ тұтқындалудан және жазалаудан қиындықпен құтылды. Келесі алты жылды Болгарияда жер аударылып өтті. 1889 жылы Миланның тақтан бас тарғаннан кейін Пашич Сербияға оралды және Ұлттық жиналыстың төрағасы болып сайланды. Бір жылдан кейін ол Белградтың мэрі де болды. 1891 жылы Пашич алғаш рет премьер-министр болды, бірақ келесі жылы отставкаға кетуге мәжбүр болды. Мамыр төңкерісі мен Александр I патшаның қазасынан кейін Пашич сербия саясатындағы жетекші тұлғаға айналды, ал Радикалдық партия өзінің үстемдігін орнатты. Ол 1904-1905 жылдары, 1906-1908 жылдары, 1909-1911 жылдары және соңында 1912-1918 жылдары Сербияның премьер-министрі болып қызмет етті, осы кезде ел экономикалық өсудің алтын ғасырын басып өтті және континенттік аренадағы ықпалы арта түсті. Пашич Сербияны Осман империясы мен Болгарияға қарсы Балқан соғыстарында жеңіске жеткізіп, сербия территориясын шамамен екі есеге ұлғайтты. Архиегерцог Франц Фердинандтың қазасы Сербияны Австро-Венгриямен соғысқа итермеледі, осылайша Бірінші дүниежүзілік соғыс басталды, нәтижесінде ел Орталық державалар тарапынан басып алынды. Пашич Грекиядағы Корфу аралындағы эмиграциядағы үкіметке жетекшілік етті, онда Корфу декларациясына қол қойылды және Оңтүстік славян мемлекетінің құрылуына жол ашылды. 1918 жылы Сербтер, хорваттар және словендер Корольдігі ресми түрде жарияланды, ал Пашич жаңа мемлекеттің де-факто премьер-министрі ретінде танылды. Бір айдан кейін ол отставкаға кетсе де, Париж бейбітшілік конференциясына сербиялық өкіл ретінде қатысты. Ол 1921 жылдан 1924 жылдың шілдесіне дейін және 1924 жылдың қарашасынан 1926 жылға дейін тағы екі рет премьер-министр болып қызмет етті. Соңғы мерзімінде ол корольдіктің алғашқы конституциясын жасауды қадағалады. 1926 жылдың соңында 80 жасында жүрек талмасынан қайтыс болды. Популизм, ұлтшылдық және саяси прагматизмді жақтаған Пашич мансабын социалист ретінде бастады, бірақ 1910 жылдары консерваторға айналды.
Nikola Pašić (, ; 18 December 1845 – 10 December 1926) was a Serbian and Yugoslav politician and diplomat. During his political career, which spanned almost five decades, he served five times as prime minister of Serbia and three times as prime minister of Yugoslavia, leading 22 governments in total. He played an instrumental role in the founding of Yugoslavia and is considered one of the most influential figures in Serbian twentieth century history. With 12 years in office, Pašić was the longest serving prime minister of Serbia. Born in Zaječar, in eastern Serbia, Pašić studied engineering in Switzerland and embraced radical politics as a student at the Polytechnical School in Zürich. On his return to Serbia, he was elected to the National Assembly in 1878 as a member of the People's Radical Party, which was formally organised three years later. After the failed Timok Rebellion against the government of King Milan I, he was sentenced to death but narrowly avoided capture and execution. He spent the next six years exiled in Bulgaria. Following Milan's abdication in 1889, Pašić returned to Serbia and was elected president of the National Assembly. A year later he also became mayor of Belgrade. In 1891, Pašić became prime minister for the first time, but was forced to resign the following year. Following the May Coup and the murder of King Alexander I, Pašić emerged as a leading figure in Serbian politics while the Radical Party established its dominance. He served as prime minister from 1904 to 1905, 1906 to 1908, 1909 to 1911 and finally from 1912 to 1918, as Serbia entered a golden age of economic growth and growing influence on the continental stage. He led Serbia to victory in the Balkan Wars against the Ottomans and Bulgaria, almost doubling the size of Serbian territories. The assassination of Archduke Franz Ferdinand brought Serbia to war with Austria Hungary, sparking the First World War in which the country was overrun by the Central Powers. Pašić led the government in exile in the Greek island of Corfu, where the Corfu Declaration was signed and paved the way for a future state of South Slavs. In 1918, the Kingdom of Serbs, Croats, and Slovenes was officially proclaimed, and Pašić was recognised as the de facto prime minister of the new state. Despite his resignation just a month later, he took part in the Paris Peace Conference as the Serbian representative. He served as prime minister on two more occasions, from 1921 to July 1924 and from November 1924 to 1926. During his final tenure, he oversaw the creation of the kingdom's first constitution. He died of a heart attack in late 1926, at age 80. A proponent of populism, nationalism, and political pragmatism, Pašić began his career as a socialist but became a conservative in the 1910s.
Ерте өмір
Пашич Сербия Княздығының Заежар қаласында дүниеге келді. Словения этнологы Нико Жупаничтің сөзіне қарағанда, Пашичтің ата-бабалары 16-шы ғасырда Тетово аймағынан көшіп келіп, Заежар маңындағы Звездан ауылын құрған. Пашич өзінің ата-бабалары Тетоводағы Лешок монастырының аймағынан қоныс аударғанын айтқан. Болгария этнологы Стилиан Чилингриров Пашичтің түбі XVIII ғасырда қазіргі Болгарияның Тетевен аймағындағы Голям Извор османдық болгар ауылынан келген босқындар құрған Велики Извор ауылынан екенін мәлімдеді. Любомир Милетич де Пашичтің әкесі Тетевен аймағынан Велики Изворға қоныс аударғанын айтты, бірақ бұл серб авторлары тарапынан жоққа шығарылды. Карло Сфорца Пашичтің «басқа бір жағынан да бақытты болғанын, ол Шопи қауымына жататындығын» атап өтті. Пашичтің аромандық тегінен тарағаны туралы да мәлімдемелер бар. Пашич Заежарда бастауыш мектепті бітіріп, Неготин мен Крагуевацта гимназияны аяқтады. 1865 жылдың күзінде ол Белград жоғары мектебіне түсті, ал 1867 жылы Цюрихтегі политехникалық мектепте теміржол инженері мамандығын оқуға мемлекеттік стипендия алды. Тарихшы Гейл Стоукс Пашичті «жақсы оқыған» және «мамандығына қатысты пәндерден де асып түскен» студент деп сипаттады. Стоукске сәйкес, Пашичтің ерте социалистік идеалдары марксистік немесе орыс халықшылдығынан гөрі неміс тәжірибесімен қалыптасқан, себебі оның оқулары неміс тарихы мен заманауи оқиғаларға бағытталған, оларды немісшіл профессорлар оқытқан. Ол инженер мамандығын бітірген, бірақ Вена-Будапешт теміржолын салуға қысқа ғана уақыт қатысқаннан басқа, бұл салада ешқашан жұмыс істеген емес.
Шығу тегі
Цюрихте оқып жүрген кезінде Пашич басқа серб студенттерімен бірге тұрып, бастапқыда ұйымдастырушы ретінде саяси қызметке қатысты. Осы студенттердің кейбірі кейін Сербиядағы социалистік және радикалдық қозғалыстың ядросына айналды. Олардың бірі – Сербияның маңызды социалистік идеологы болған Светозар Маркович. Марковичпен бірге Пера Велимирович, Йован Жуйович және басқалар Пашич "Радикалды партияның" алғашқы мүшелері болды. Сербияға оралғаннан кейін Пашич Осман империясына қарсы Невесинская пушка көтерілісін қолдау үшін Боснияға барды. Социалистер "Самуправа" басылымын шығара бастады, ол кейін Радикалдық партияның ресми хабарламалар жинағы болды. Маркович 1875 жылы қайтыс болғаннан кейін Пашич қозғалыстың жетекшісі болды және 1878 жылы партия құрылғанға дейін Сербияның Ұлттық жиналысына сайланды. 1880 жылы ол Сербия саясатында бұрын-соңды болмаған қадам жасап, жиналыста оппозициялық депутаттар клубын құрды. Соңында, 1881 жылдың қаңтарында партия бағдарламасы аяқталды және Радикалдық партия, Сербияның алғашқы жүйелі түрде ұйымдастырылған партиясы ресми түрде құрылды, ал Пашич оның алғашқы президенті болып сайланды.
Тимок көтерілісі
Партия мен Пашич тез танымал болды; Радикалдар 1883 жылдың қыркүйек айындағы сайлауда 54 пайыз дауыс алды, ал Патша Милан Обренович IV қолдаған Прогрессивті партия 30 пайыз ғана алды. Радикалдардың айқын жеңісіне қарамастан, Ресейге жақтас Пашичті және Радикалдық партияны ұнатпайтын австриялық патша, ескі, партиялық емес, қатал Никола Христичті үкімет құруға тағайындады. Парламент ынтымақтастық көрсетуден бас тартты және отырыс тоқтатылды. Христич тұрақты армия құру мақсатында шаруалардың қаруларын алып қоюға тырысқанда жағдай нашарлады. Бірнеше күннен кейін Сава Груичтің жаңа құрылған Радикалдық кабинеті Пашичті кешірді.
Ассамблея төрағасы және қала әкімі
1889 жылдың 13 қазанында Пашич Ұлттық жиналыстың төрағасы болып сайланды, бұл міндетті ол 1892 жылдың 9 қаңтарына дейін (де-юре, бірақ де-факто емес) атқарды. Сондай-ақ, ол 1890 жылдың 11 қаңтарынан 1891 жылдың 26 қаңтарына дейін Белград қаласының әкімі болып сайланды. Оның жиналыстың төрағасы болу кезеңінде серб парламентаризмінің тарихында ең көп заңдар қабылданып, ал Белград әкімі ретінде ол қаладағы лайлы көшелерді таспен қаптауға жауапты болды. Ол 1893 жылдың 13 маусымынан 1895 жылдың сәуіріне дейін екі рет Ұлттық жиналыстың төрағасы болып қайта сайланды (бірақ 1893 жылдың қыркүйегінен бастап тек атағы ғана болды; оның орынбасары Димитрие Катич оның орнына жұмыс істеді) және 1897 жылдың 12 шілдесінен 1898 жылдың 29 маусымына дейін, сондай-ақ 1897 жылдың 22 қаңтарынан 1897 жылдың 25 қарашасына дейін Белград қаласының әкімі болды. Шет елден оралғаннан кейін үкімет басшылығына бірден келіспегенінің артық-кемін білген Никола Пашич 1891 жылдың 23 ақпанында алғаш рет премьер-министр болды. Алайда, бұрынғы король Милан 1890 жылдың мамырында Сербияға оралды және Пашич пен Радикалдарға қарсы қайтадан науқан бастады. 1892 жылдың 16 маусымында Александр I-нің кәмелетке толмаған кезеңіндегі үш регенттің бірі Коста Протич қайтыс болды. Конституцияға сәйкес, Ұлттық жиналыс жаңа регентті сайлауға тиіс болды, бірақ жиналыс бірнеше ай демалыста болғандықтан, Пашич шұғыл сессия шақыруға мәжбүр болды. Ең ықпалды регент Йован Ристич Пашичтің қосымша регент болып сайлануы мүмкін екенінен қорқып, оның беделін түсіруден сақтану үшін қосымша сессияға рұқсат бермеді, соның салдарынан Пашич 1892 жылдың 22 тамызында премьер-министр лауазымынан кетті. Ол сонымен қатар 1892 жылдың 2 сәуірінен бастап сыртқы істер министрі және 1891 жылдың 3 қарашасынан бастап қаржы министрінің міндетін атқарды. Радикалдардың немесе Пашичтің қастандыққа қатысы бар деген айыптамалар негіссіз болды. Дегенмен Милан Никола Пашич пен Коста Таушановичқа өлім жазасын беруді талап етті. Австрия-Мажарстан Ресейге жақын Пашичтің өлім жазасы Ресейді 1897 жылғы Сербияның мәртебесін өзгеріссіз қалдыру туралы келісімнен бас тартып, араласуға итермелейтінінен қорқытты. Венадан Миланға арнайы елші жіберілді, егер Пашич өлім жазасына кесілсе, Австрия-Мажарстан Обреновичтер әулетін бойкоттайтыны туралы ескертті. Белгілі серб тарихшысы Слободан Йованович кейіннен бүкіл қастандық Миланның Радикалдық партиядан құтылуы үшін жасалғанын мәлімдеді. Түрмеде отырған және Австрия-Мажарстанның араласуын білмейтін Пашич Радикалдық партияның династияға адал болмағанын мойындады, бұл көптеген адамдарды түрмеден құтқаруға мүмкіндік берді. Ішкі істер министрі Дьорджы Генчичпен жасалған келісімге сәйкес, үкімет мәлімдемеден өз рөлін ресми түрде алып тастады, соның нәтижесінде Пашичтің әлсіздік танытқандығы және қысымға бойысқандығы көрінді. Пашич бес жылға сотталды, бірақ дереу босатылды. Бұл Радикалдық партияның жас мүшелері Пашичтің қорқақ және сатқын екенін ойлағандықтан, партиядан бөлінуіне себеп болды. Александрдың билігінің қалған кезеңінде Пашич саясаттан шеттеді. Жас монарх Пашичті ұнатпаса да, оны жиі кеңес алу үшін шақырып, бірақ кеңес беруден бас тартып, саясатқа енді қатыспайтынын талап етті.
Патшалық қастандық
Никола Пашич Александр патшаны өлтіруді жоспарлаған қастандықшылардың қатарында болған жоқ. Қазалау 1903 жылғы 10-11 маусым түнінде [О. С. 28-29 мамыр 1903 ж.] болды, соның салдарынан король мен королева Драга Машин, сондай-ақ премьер-министр Димитрие Цинкар Маркович және қорғаныс министрі Милован С. Павлович қаза тапты. Радикалдық партия төңкерістен кейін бірінші кабинет құра алмады, бірақ 1903 жылғы 4 қазанда өткен сайлауда жеңіске жеткеннен кейін келесі 15 жыл бойы үзіліссіз билікте болды. Басында радикалдар жаңа патша Петр I Караджорджевичтің тағайындалуына қарсы шығып, оның тағайындалуын заңсыз деп санады. Бірақ Пашич кейіннен халықтың жаңа монархты ынталы түрде қабылдағанын көрген соң пікірін өзгертті. Батыс Еуропада білім алған Петр I патша, соңғы екі деспотиялық және тұрақсыз Обренович патшаларынан өзгеше, демократиялық және жұмсақ билеуші болды. Келесі екі онжылдықта патша мен премьер-министр арасындағы негізгі қақтығыс Пашичтің патшалық атаққа көтерілуден бас тартуы болды. Никола Пашич 1904 жылғы 8 ақпанда Сава Груич кабинетінде сыртқы істер министрі болды және 1904 жылғы 10 желтоқсаннан 1905 жылғы 28 мамырға дейін өзінің төрағалығымен үкімет басқарды, сондай-ақ сыртқы істер министрі қызметін жалғастырды. Келесі онжылдықта Пашич пен Радикалдық партияның басшылығымен Сербия тым өркендеп, көптеген тарихшылар бұл кезеңді Сербияның қазіргі заманғы алтын ғасыры деп атайды. Ел еуропалық демократияға айналды, қаржылық және экономикалық өсіммен қатар саяси ықпал да артты, бұл Сербияның ең ірі көршісі – Австро-Мажарстанмен үнемі проблемалар тудырды, олар тіпті Сербияны өзінің провинцияларының біріне айналдыру жоспарларын жасады (әрі кетіп, 1879 жылы Германия канцлері Отто фон Бисмарк Сербия Австро-Мажарстанның дамуына кедергі келтіретінін айтқан).
Австрия-Мажарстан кедендік соғысы
Сербияның Босния мен Герцеговинада тұратын сербтерге қатысты Австрия-Мажарстанның жасырын науқастауы, ресми түрде әлі де Осман империясының бөлігі болғанымен, 1878 жылдан бері Австрия-Мажарстан тарапынан оккупацияланған және Сербия экспортіне, негізінен Австрия-Мажарстан арқылы жүзеге асылатын (Сербия теңізге шығу мүмкіндігі болмағандықтан) кедеріс келтіргені нәтиже бермеді. Сондықтан, 1906 жылы Австрия-Мажарстан кедендік соғыс бастады. Пашич 1906 жылдың 30 сәуірінен 1908 жылдың 20 шілдесіне дейін тағы бір үкімет құрды. Австрия-Мажарстан үкіметінің Сербиядан тұз бен зеңбіректерге дейін барлық тауарды австриялық компаниялардан сатып алуды талап етуіне байланысты, ол Австрия үкіметіне жеке өзі осы талапты орындайтынын, бірақ парламент оған қарсы екенін және демократиялық елдерде осының маңызды екенін мәлімдеді. Австрия-Мажарстан шекараларын жапқаннан кейін, Сербия экономикасы бастапқыда ауыр соққыға ұшырады, бірақ Пашичтің Батыс Еуропа елдеріне бағытталған шапшаң саясатының арқасында бұрынғыдан да дамып, жаңарып қайта жаңғырды. Ол 1903 жылғы төңкерістің ұйымдастырушыларын зейнетке шығарды, бұл Ұлыбританиямен дипломатиялық қатынастарды жаңартпаудың шарты болды, сондай-ақ Франциядан зеңбіректер сатып алды және т.б. Кедендік соғыс кезінде Австрия-Мажарстан 1908 жылы Босния мен Герцеговинаны ресми түрде аннексиялады, бұл Сербияда жаппай наразылықтар мен саяси тұрақсыздыққа әкелді, бірақ Пашич жағдайды бақылауға алуға қол жеткізді. Осы кезеңде Пашичтің басты одақтасы Императорлық Ресей, Ресей-жапон соғысындағы жеңілісі мен ішкі саяси тұрақсыздыққа байланысты көп көмек көрсете алмады.
Балқан соғыстары
Пашич тағы екі үкімет құрды (1909 жылдың 24 қазанынан 1911 жылдың 4 шілдесіне дейін және 1912 жылдың 12 қыркүйегінен бастап). Ол Балқан одағының құрылуындағы маңызды тұлғалардың бірі болды, оның нәтижесінде Бірінші Балқан соғысы (1912–1913) және Екінші Балқан соғысы (1913) болды, бұл Сербияның аумағын шамамен екі есеге ұлғайтты. Бұл кездегі «Ескі Сербия» деп есептелген аймақтар (Косово, Метохия және Вардар Македониясы) бес ғасырдан кейін Осман империясынан қайтарылып алынды. Пашич жаңадан алынған аймақтарды басқару мәселесінде кейбір әскери құрылымдармен келіспеушілікке түсті. Пашич бұл аймақты демократиялық сайлаулар арқылы Сербияның саяси және әкімшілік жүйесіне енгізу қажет деп санды, ал Корольдік Сербия армиясы аймақтарды әскери бақылауда ұстауды көздеді. Бір жылдық шиеленіс салдарынан Пашич Ескі Сербияның әскери әкімшісін қызметтен босатып, 1914 жылға жаңа сайлаулар белгіледі, бірақ Бірінші дүниежүзілік соғыс осыған мүмкіндік бермеді.
Ұлы соғыстың басталуы
Сараевода 1914 жылғы 28 маусымда серб революциялық ұйымы «Жас Босния» мүшелері Австрия-Мажарстан тағының мұрагері Франц Фердинандты өлтіргеннен кейін, Австрия-Мажарстан үкіметі серб үкіметін қастандыққа қатысқан деп айыптады. Бүгінгі күні басым пікір, үкімет оны ұйымдастырмады дегенге келгенімен, Пашич бұл туралы қанша білгені әлі де даулы мәселе. Көріп тұрғандай, әр тарихшының осы мәселеге өз пікірі бар: Пашич ештеңе білмеді (Ćorović); Пашич бірдеңе боларын білген және Ресейге Австрия Сербияға қастандық жасамас бұрын шабуыл жасайтынын хабарлаған (Dragnić); Пашич білген, бірақ қастандық жасағандар серб барлау қызметінің ықпалды тұлғаларымен байланысты болғандықтан, жеке өзі ештеңе жасай алмады, сондықтан Венаны (Балфурды) ескерткен. Австрия-Мажарстан оған шілде айындағы ультиматумды ұсынды, ол неміс елшілерімен бірлесіп жазылғандықтан, серб үкіметінің қабылдауы екіталай болды. Ел ішінде кеңінен кеңескеннен кейін және сырттан оны қабылдау үшін үлкен қысым көрсетілгеннен кейін, Пашич Австрия елшісі В. Гизль фон Гизлингенге (бұрын-соңды заттарын жинаған) Сербия ультиматумның барлық талаптарын қабылдағанын айтты, бірақ австриялық полиция Сербия аумағында тәуелсіз түрде жүріп, өз тергеуін жүргізе алмайды. Австрия-Мажарстан 1914 жылғы 28 шілдеде Сербияға соғыс жариялады.
Даңқ, жеңіліс және Оңтүстік славян мемлекеті
Сербияның жеңілісі, кем дегенде сыртқы бақылаушылардың пікірінше, Австрия-Мажарстанның күшіне қарағанда, жақын арада болатын сияқты көрінеді. Алайда, Сербия 1914-1915 жылдары бірқатар шайқастарға (Цер шайқасы, Колубара шайқасы) жақсы дайындалған еді, Белградты жоғалтып, қайта басып алды, сондай-ақ Сирмия мен Шығыс Босниядағы бірқатар австриялық аумақтарды басып алып, қарсы шабуыл жасады. Осыдан кейін Австро-Венгрия армиясы шегінді. 1914 жылдың 5 шілдесінде жағдай өзгерді: ескі патша Петр I өзінің міндеттерін мұрагер Александрға жүктеді және оны регент етіп тағайындады. 1914 жылдың 17 қыркүйегінде Пашич пен албандық көшбасшы Эсад-паша Топтани Ниште Серб-Албан одағы туралы құпия шартына қол қойды. Шарты 15 тармақтан тұрады, олар серб-албандық бірлескен саяси және әскери институттар құруға, Албания мен Сербия Корольдігінің әскери одағын құруға бағытталған. Сондай-ақ, шартта Дурреске теміржол салу, Сербия Корольдігінің Эсад-пашаның Албания билеушісі лауазымын қаржылық және әскери тұрғысынан қолдауы, сондай-ақ арнайы серб-албан комиссиясы арқылы шекараны белгілеу көзделген. 1914 жылдың қазан айында Эсад-паша Албанияға оралды. Италия мен Сербияның қаржылық қолдауымен ол Дибрда қарулы күштер құрып, Албанияның ішкі аймақтары мен Дурресті басып алды. Пашич оның жақтастарына ақша және қару-жарақ беруге бұйрық берді. Петрден айырмашылығы, Александр демократиялық емес, диктаторлық қағидаларды ұстанды және Пашичті де, демократия туралы әңгімені де ұнатпады. Сербияға Лондон шарты ұсырылған кезде ашық қақтығыс басталды. Бұл шарт бойынша Сербия батысқа қарай этникалық сербтер қоныстанған аумақтарды, Адриатика теңізінің жағалауының бір бөлігін және Солтүстік Албаниядағы албан аумақтарын қоса кеңейтуі керек еді. Қарсылығында, Сербия Вардар Македониясының бір бөлігін Болгарияға беруге тиіс еді, осылайша Болгария Антанта тарапынан соғысқа қатысатын еді. Пашич пен регент Александр екеуі де бұл шартқа қарсы болды, олардың пікірінше, бұл Балқан соғыстарында хорваттардың, словендердің және сербтердің құрбандықтарын сатқандық еді, өйткені болашақ Оңтүстік славян мемлекетін құру туралы келіссөздер басталған болатын. Алайда, Пашич пен Петр патша, регенттен айырмашылығы, Югославия идеясын жеке қолдамады, олар мүмкіндігінше үлкен мемлекет құру мәселесін алға тартты. Сербия шарттан бас тартты, содан кейін Австрия-Мажарстан, Германия және Болгария оған шабуыл жасады. Үкімет пен армия Грекия бағытында оңтүстікке шегінді, бірақ олар болгар әскерлерімен тоқтатылды және Албания арқылы, содан кейін 1917 жылы Корфу аралына өтуге мәжбүр болды, онда Корфу декларациясына қол қойылды, бұл болашақ Оңтүстік славян мемлекеті – Югославия құруға негіз салды.
Сербтер, хорваттар және словендер патшалығының құрылуы
Сербтер, хорваттар және словендер Корольдігі (СХК) 1918 жылдың 1 желтоқсанында ресми түрде жарияланды. Сол кезде Сербияның премьер-министрі болған Пашич, жаңа Оңтүстік славян мемлекетінің де-факто премьер-министрі болып есептелді. Жаңа мемлекеттің алғашқы үкіметі құрылғанда Пашич премьер-министр қызметін сақтап қалатыны туралы саяси келісімге қол жеткізілді, бірақ регент Александр патша, Пашичке ұзақ жылдар бойы болған жек көруінің нәтижесінде, үкімет құруға Стоян Протичті тағайындады. Осының салдарынан Пашич 1918 жылдың 20 желтоқсанында қызметтен кетті. Үкіметтен шеттетілгеніне қарамастан, ең тәжірибелі саясаткер ретінде Никола Пашич 1919 жылғы Париж бейбіт келісімдерінде жаңа мемлекеттің негізгі келіссөзшісі болды. Регенттің максималды бағдарламасын қамтамасыз ету мақсатында, ол Чехия дәлізі, Тимишоара және Сегед мәселелерін көтермеді, Албания және Болгариямен шекараны анықтауға қол жеткізді, бірақ Фьюме (тәуелсіз мемлекетке айналды) және Каринтияның көп бөлігін (Австрия құрамында қалды) аннексиялай алмады. Бенито Муссолини Сербтер, хорваттар және словендер Корольдігінде тұратын словендердің үштен екі бөлігінен словендердің төрттен бірін бөліп алған Рапалло келісімін өзгертуге дайын болғанда, Фиуме еркін мемлекетін Италияға қосу үшін Пашичтің Постойна және Идриядағы шекараларды түзету әрекеттері регент Александрдың Италиямен «жақсы қарым-қатынас» орнатуға басымдық беруінен нәтижесіз болды. 1920 жылдың 28 қарашасында өткен сайлаулар Радикалдық партияның елдегі екінші күшті партия екенін көрсетті, ол Демократиялық партиядан бір орынға кем болды (419 орынның 91-і және 92-сі тиісінше). Алайда Пашич коалиция құрып, 1921 жылдың 1 қаңтарында қайтадан премьер-министр болды. Пашич Косово және басқа да аймақтардағы албандық жерлерді тартып алғаннан кейін елдегі ірі жер иеленушілердің біріне айналды.
Видовдан Конституциясы
Жаңа мемлекеттің конституциясы туралы сөздер басталғаннан кейін, екі түбегейлі қарама-қарсы топ – сербтер мен хорваттар қалыптасты. Пашич пен тәж мұрагері Александр екеуі де біртұтас мемлекет құруды қалаған, бірақ себептері әртүрлі болды. Пашич сербтердің мұндай мемлекетте дауысқа түсірілмей қалуы мүмкін екенін және егер федерация құрылса, бірікпеген және әртүрлі құрылымның ыдырайтынын ойлады, ал тәж мұрагері болса, билікті бөлісуді ұнатпады, бұл 8 жылдан кейін төңкеріс жасағанда айқын болды. Хорватияның тәуелсіздігіне қадамдық жолда уақытша шешім боларлық серб-хорват мемлекетінің көрнекті саясаткері Стьепан Радич федеративтік республиканы сұрады. Пашичтің ассамблеяда көпшілігі болғандықтан, 1921 жылғы 28 маусымда Видовдан күні (Изге Витус күні) жаңа конституция жарияланды. Ол Сербтер, хорваттар және словендер патшалығын парламенттік (бірақ өте біртұтас) монархия ретінде ұйымдастырды, тіпті Словения, Хорватия, Далмация, Черногория, Босния және Герцеговина, сондай-ақ Воеводинаның (облыстық үкіметтер) қалған автономиялық құқықтарын да жойды. 1920-ші жылдардың басында премьер-министр Пашичтің Югославия үкіметі сайлаушылар мен этникалық азшылықтарға полициялық қысым көрсету, оппозициялық жарияламаларды тәркілеу және сайлауды бұрмалау сияқты шаралар арқылы оппозицияны, негізінен автономияны жақтаған хорваттарды, Югославия парламентінде азшылықта ұстауға тырысты. Пашич 1926 жылғы 8 сәуірге дейін премьер-министр қызметін атқарды, 1924 жылғы 27 шілдеден 1924 жылғы 6 қарашаға дейін қысқа үзіліс жасады, ол кезде үкіметке Люба Давидович басшылық етті. Партиялық әріптесі Никола Узуновичке уақытша қызметтен бас тартқаннан кейін, Пашич 1926 жылы қызметін қайтаруға тырысты. Енді патша болған Александр Пашичтің ұлы Раденің жанжалдарына сілтеме жасап, Пашичті қайта тағайындаудан бас тартты. Келесі күні, 1926 жылғы 10 желтоқсанда Никола Пашич жүрек талмасынан қайтыс болды. Ол Белградтағы Жаңа зиратқа жерленді. Миленко Веснич Пашичтің қабірінің оң жағына, ал Янко Вукотич қабірдің сол жағына жерленді.
Жеке өмір
Никола Пашич Триест қаласынан бай серб астық саудагерінің қызы Дюрдина Дуковичке үйленді. Триесттегі көптеген серб қауымының жиналуын болдырмау үшін олар Флоренциядағы орыс шіркеуінде неке қиды және үш балаға ие болды: ұлы Радомир Раде және қыздары Дара мен Пава. Радомир Раденің екі ұлы болды: архитектор Владислав (1978 жылы қайтыс болды) және Николас Пашич (1918–2015), Оксфорд университетін заң бойынша бітірген, ол Канаданың Торонто қаласында тұрып, онда Серб Ұлттық академиясын құрды.
Мұра
Белградтағы орталық алаң оның атымен аталады, Никола Пашич алаңы (серб. Трг Николе Пашића/Trg Nikole Pašića). Коммунистік режим кезінде алаң Карл Маркс пен Фридрих Энгельс атымен аталған. Алаңда 4,2 метрлік қоладан жасалған Пашичтің мүсіні орналасқан, ол мәжіліс ғимаратына қарайды. Ол "Сербияның ең көрнекті 100 адамы" тізіміне енген. Пашич Ресейдің бриллианттармен әшекейленген "Ақ құбылан" орденімен, Румынияның I Кароль орденімен және Караджордж жұлдызы орденімен марапатталған.
БАҚ-тағы бейнелеулер
1995 жылы "Обренович әулетінің соңы" телесериалында Никола Пашич рөлін актер Петар Кральж сомдады. 2008 жылы Сербияның RTS телеканалы Никола Пашичтің өмірбаянына негізделген және Джордж Кадиевичтің режиссерлік еткен "Соңғы тыңдау" телесериалын шығарды.