Кіріспе

Белемноидтар – қазіргі кездегі кальмарға көп жағынан ұқсас, жойылып кеткен теңіз баспаяқтылар тобы. Кальмар сияқты, белемноидтардың да сиялы қалтасы болған, бірақ кальмардан айырмашылығы, оларда шамамен бірдей ұзындықтағы он қол және ешқандай сезімтал шоғырлары болмаған. "Белемноид" атауы грек сөзі βέλεμνον, belemnon, яғни "дәу немесе жебе", және грек сөзі είδος, eidos, яғни "түр" немесе "форма" деген сөздерден шыққан. Белемноидтарға белемиттер (Белеминиттер орны), аулакоцеридтер (Aulacocerida орны), фрагмотеутидтер (Phragmoteuthida орны) және диплобелидтер (Diplobelida орны) кіреді. Кейбір авторлар Белемноидтарды парафилетикалық топ деп санайды.

Пайда болуы

Белеминоидтар Юра және Креда кезеңдерінде көптеп кездесті, олардың қазбалары мезозой теңіз шөгінділерінде көптеп табылады, көбінесе аммониттермен бірге кездеседі. Белеминоидтар аммониттермен бірге Креда кезеңінің соңында жойылып кетті. Белеминоидтардың тегі девон кезеңінен бастау алатын бактеритоидты наутилоидтарға дейін жетеді; Миссисип (немесе ерте карбон) кезеңінен бастап, Креда кезеңіне дейінгі шөгінділерде жақсы сақталған белеминоид қаңқаларын табуға болады. Басқа қазба жұмсақ денелілерге бакулиттер, наутилоидтар және гониатиттер жатады.

Анатомия

Белеминоидтар арагониттен жасалған және теріс көтергіштігі бар орталық ростр/қорғанышқа ие болды. Жанның артқы жағында ауыр кальцит қорғанышы болды, оның басты рөлі организмнің алдыңғы жағын (басына қарай) тепе-теңдеуге келтіру болып көрінеді; ол масса орталығын жүзу орталығының астына орналастырады, бұл жүзуші организмнің тұрақтылығын арттырады. Сәулеленген кальцит кристалдары жұқа немесе өте үлкен, пішіні күшті өзгеріске ұшыраған. Басқа үлгілерде арагонит-кальцит шекарасы өсу сызықтарына тәуелді емес. Белгілі бір қазба орындарында кейбір үлгілер кальциттен, ал басқалары арагониттен тұрады. Қорғаныш, фрагмокон және проостракум тірі жанның ішкі бөлігінде орналасып, толығымен жұмсақ бұлшықетті тіндермен қоршалған қаңқа құрады. Алғашқы тірі жан қабықшадан гөрі ірі, ұзын, ағымдық денесі мен жарқын көздерімен ерекшеленген. Қорғаныш жанның артқы жағында, фрагмоконы басынан кейін, ал қорғаныштың сүйір ұшы артқа қарай бағытталған. Еуропа мен Азияда табылған Megateuthis gigantea белеминоидінің қорғанышының ұзындығы шамамен 700 мм-ге жетеді, бұл тірі жануардың ұзындығының шамамен 600 мм екенін көрсетеді. Өте сирек белеминоид үлгілері жануардың жұмсақ бөліктері сақталған күйде табылды. Басқа қазба орындарында оқ пішіндес белемнит қорғаныштары жергілікті жерлерде осыншалықты көптеп кездеседі, мұндай кен орындары жартылай ресми түрде «белемнит шайқас алаңы» деп аталады (салыстырыңыз: «ортокондық тойлар»). Бұл шөгінділер қазіргі баспаяқтылар мен басқа да семепароидты жануарларда кең таралған жұптасудан кейінгі жаппай өлім оқиғаларын көрсете ме, әлі белгісіз.

Күн күркірі

"Жарқал" немесе "жұлдыз тасы" атаулары бұрынғы кезде белемноидтардың қазбаланған тұмсықтарын (ростраларын) атау үшін де қолданылып келген. Осы оқ тәрізді тастардың пайда болуы түсініксіз болғандықтан, найзағай шағылған жерде пайда болатын тастар туралы мифологиялық түсініктер туған.

Қолданылуы

Пиди формациясынан (Креда дәуірі, АҚШ-тың оңтүстік-шығысы) алынған белемноид мұңын тұрақты изотоптық құрамы ұзақ жылдар бойы басқа изотоптық геохимиялық сынамалардың өлшенуіне арналған әлемдік стандарт (Пиди Белемниті, "PDB") ретінде қолданылып келеді, бұл көміртегі және оттегі изотоптарына қатысты. Кейбір белемноидтар (мысалы, Белемниттердің Белемниталары) индекстік қазбалар рөлін атқарады, әсіресе Еуропаның кредалық бор формациясында, геологтарға олар табылған тау жыныстарының жасын анықтауға көмектеседі.