Кіріспе
Израиль Моисеевич Гельфанд, немесе Израиль М. Гельфанд (Изра́иль Моисе́евич Гельфа́нд, Ізраїль Мойсейович Гельфанд; 2 қыркүйек 1913 [ескі стиль бойынша 20 тамыз 1913] – 5 қазан 2009), көрнекті совет-американ математигі. Ол математиканың көптеген саласына, оның ішінде топтар теориясы, өкілдік теориясы және функционалдық анализ салаларына маңызды үлес қосты. Ленин ордені және алғашқы Вольф сыйлығы сияқты көптеген наградалардың иегері, ол Корольдік қоғамның шетелдік мүшесі және Мәскеу мемлекеттік университетінің профессоры болды. 76 жасқа толуына аз уақыт қалғанда АҚШ-қа көшіп келгеннен кейін ол Ратгерс университетінде де профессор болды. Гельфанд 1994 жылғы MacArthur Fellow сыйлығының да иегері. Оның студенттері, Эндре Шемереди, Александр Кириллов, Эдвард Френкель, Джозеф Бернштейн, Давид Каждан және оның ұлы Сергей Гельфанд арқылы оның мұрасы жалғасуда.
Israel Moiseevich Gelfand, also written Israïl Moyseyovich Gel'fand, or Izrail M. Gelfand (, Изра́иль Моисе́евич Гельфа́нд, Ізраїль Мойсейович Гельфанд; 2 September 1913 [O. S. 20 August 1913] – 5 October 2009) was a prominent Soviet American mathematician. He made significant contributions to many branches of mathematics, including group theory, representation theory and functional analysis. The recipient of many awards, including the Order of Lenin and the first Wolf Prize, he was a Foreign Fellow of the Royal Society and professor at Moscow State University and, after immigrating to the United States shortly before his 76th birthday, at Rutgers University. Gelfand is also a 1994 MacArthur Fellow. His legacy continues through his students, who include Endre Szemerédi, Alexandre Kirillov, Edward Frenkel, Joseph Bernstein, David Kazhdan, as well as his own son, Sergei Gelfand.
Алғашқы жылдар
Ресей империясының Херсон губерниясының (қазіргі Одесса облысы, Украина) тумасы Гельфанд Украинаның оңтүстігіндегі Окный деген шағын қалашықта еврей отбасында дүниеге келген. Өзінің айтуынша, Гельфандты кеңес үкіметі кезінде әкесі ұн тартатын шағын зауыттың иесі болғандықтан мектептен шығарып тастаған. Жоғары мектепті де, колледжді де айналып өтіп, 19 жасында Мәскеу мемлекеттік университетінде аспирантураға түсті, онда оның ғылыми жетекшісі көрнекті математик Андрей Колмогоров болды. 1935 жылы докторлық диссертациясын қорғады. Гельфанд 1989 жылы АҚШ-қа көшіп кетті.
Математикадан тыс әсері
Гельфанд-Цетлин (немесе Зетлин деп те жазылады) негізі – теориялық физикада кеңінен қолданылатын құрал және Гельфандтың бірлік топтары мен жалпы Лай топтарының өрнек теориясы жөніндегі еңбектерінің нәтижесі. Гельфанд биология және медицина салаларында да жарияланымдар жасаған. Ол ұзақ жылдар бойы жасуша биологиясына қызығушылық танытып, осы тақырып бойынша ғылыми семинар ұйымдастырды. Математикалық білім беруде, әсіресе хат арқылы білім беруде көп жұмыс істеді. 1994 жылы ол осы еңбегі үшін МакАртур стипендиясына ие болды.
Жеке өмір
Гельфанд Зоря Шапироға үйленген, олардың екі ұлы Сергей мен Владимир АҚШ-та тұрады. Үшінші ұлы Александр лейкемиядан қайтыс болды. Бірінші әйелінен ажырасқаннан кейін Гельфанд екінші әйелі Татьянаға үйленді; олардың бір қызы Татьяна болды. Отбасында төрт немере және үш шөбере бар. И. Гельфанд туралы естеліктер оның отбасы басқаратын арнайы веб-сайтта жинақталған. Гельфанд жануарлар құқығын қолдаушы болды. 1994 жылы вегетариан болып, 2000 жылы веганға көшті.
Құрмет пен марапаттар
Гельфанд бірнеше құрметті дәрежеге ие болды және зерттеулері үшін үш рет Ленин орденімен марапатталды. 1977 жылы ол Корольдік қоғамның шетелдік мүшесі болып сайланды. Ол 1978 жылы Вольф сыйлығын, 1989 жылы Киото сыйлығын және 1994 жылы МакАртур қорының стипендиясын жеңіп алды. 1968-1970 жылдары ол Мәскеу математикалық қоғамының президенті болды, сондай-ақ АҚШ Ұлттық ғылым академиясының, Америка өнер және ғылым академиясының, Корольдік Ирландия академиясының, Америка математикалық қоғамының және Лондон математикалық қоғамының шетелдік мүшесі болып сайланды. 2003 жылдың қазан айында «The New York Times» газетінде оның 90 жылдығына арналған мақалада Гельфанд «20 ғасырдың ең ұлы математиктерінің бірі» деп есептелетін ғалым ретінде сипатталды, ол өзінің еңбектерімен де, шәкірттерінің еңбектерімен де салаға зор әсер еткен.
Өлім
Гельфанд Нью-Джерси штатының Хайленд Парк қаласының жанындағы Роберт Вуд Джонсон университетінің ауруханасында қайтыс болды. Ол 96 жасқа толуына бес аптадай уақыт қалғанда көз жұмды. Оның өлімі туралы алғаш рет бұрынғы әріптесі Андрей Зелевинскийдің блогында жазылды, ал бірнеше сағаттан кейін ресейлік Polit.ru онлайн газетінің некрологы растады.