Кіріспе

Нейродегенеративті бұзылу

Көп жүйелі атрофия (КЖА) – сирек кездесетін нейродегенеративті бұзылу, діріл, қозғалыстың баяулауы, бұлшықет қатаюы және дене тұрысының тұрақсыздығымен (жинақтап айтқанда паркинсонизм), сондай-ақ автономды дисфункция және атаксиямен сипатталады. Бұл мидың базальды ганглиялар, төменгі зәйтүн ядросы және мишақ сияқты бірнеше бөлігіндегі нейрондардың прогрессивті дегенерациясынан туындайды. КЖА-ға шалдыққан көптеген адамдарда автономды жүйке жүйесінің дисфункциясы байқалады, ол көбінесе ортостатикалық гипотензия, импотенция, тершеңдіктің жоғалуы, ауыздың құрғауы, несептің тоқтауы және сәуегейлік түрінде көрінеді. Дауыс бауларының сал болуы – бұл бұзылыстың маңызды және кейде бастапқы клиникалық белгісі. Зақымдалған нейрондардағы альфа-синуклеин ақуызының прионы КЖА-ны тудыруы мүмкін. КЖА көп жүйелі протеинопатиядан, жиі кездесетін бұлшықет жоғалу синдромынан ерекшеленеді. КЖА сондай-ақ көп мүшелі дисфункция синдромынан (кейде көп мүшелі жеткіліксіздік деп аталады) және септикалық шок пен басқа да ауыр сырқаттар немесе жарақаттардың салдарынан туындайтын, көбінесе өлімге әкелетін көп мүшелі жүйе жеткіліксіздігінен де өзгеше.

Бастапқы таныстырылым

МСА-ның ең көп кездесетін алғашқы белгісі – "акинетикалық қатаң синдромның" пайда болуы (яғни Паркинсон ауруына ұқсас қозғалысты бастаудың баяулауы), ол бірінші кездесуде 62% жағдайда кездеседі. Бастапқы кездегі тағы бір жиі кездесетін белгілер – 22% жағдайда алғаш рет байқалатын тепе-теңдік проблемалары (мишық атаксиясы), одан кейін жыныс-несеп жүйесінің бұзылыстары (9%): ерлер де, әйелдер де зәреурін пайда болуы, жиі зәр шығару, несепті толық босата алмау немесе зәр шығара алмау (жатақтау) сияқты жағдайларға тап болуы мүмкін. МСА-мен ауыратын 5 науқастың шамамен 1-і аурудың бірінші жылында құлап кетеді. Ерлерде алғашқы белгі – эректильді дисфункция болуы мүмкін. Әйелдер де жыныс мүшелерінің сезімталдығының төмендеуі туралы хабарлайды.

Генетика

Бір зерттеуде белгілі бір генетикалық аймақтағы гендердің жойылуы мен жапондық науқастар тобында MSA дамуы арасындағы байланыс анықталды. Бұл аймаққа мысықтар мен тышқандарда жүйке жүйесінде белгілі бір функция атқаратын SHC2 гені кіреді. Зерттеу авторлары SHC2 генінің жойылуы мен MSA дамуы арасында байланыс болуы мүмкін деген гипотеза ұсынды. Келесі зерттеуде бұл нәтиже американдық MSA науқастарында қайталанбады. Зерттеу авторлары: «Біздің нәтижелеріміз SHC2 генінің жойылуы АҚШ халқындағы жақсы сипатталған MSA жағдайларының азын қамтиды, тіпті болмаса да. Бұл Сасаки және авторлар баяндаған жапондық тәжірибемен салыстырғанда, әртүрлі генетикалық фонға байланысты аурудың әртүрлілігін көрсетеді», - деген қорытынды жасады. Тағы бір зерттеуде RFC1 интрондық қайталау кеңеюінің жиілігі зерттелді, бұл құбылыс CANVAS ауруымен байланысты; бұл ауру MSA диагностикасымен шатастырылуы мүмкін. Зерттеу нәтижесінде бұл қайталаулар патологиялық расталған MSA-да табылған жоқ, бұл аурудың балама генетикалық себебін көрсетеді. Папп Лантос денелерінің негізгі талшықты құрамы – глиальды және нейрондық цитоплазмалық инклюзиялар – альфа-синуклеин болып табылады. Бұл заттың мутациялары аурудың дамуында рөл атқаруы мүмкін. Альфа-синуклеиннің конформациясы Леви денелеріндегі альфа-синуклеиннен өзгеше. Ауру, басымен, олигодендроглиопатиядан басталады деп есептеледі. Олигодендроциттерде табылған α-синуклеин инклюзиялары аггрегацияланған α-синуклеин қамтитын, яғни Леви нейриттері бар, ауру аксоналдық сегменттерді кесу және жұту нәтижесінде пайда болады деп ұсынылған.

Тау ақуыздары кейбір глиальды цитоплазмалық инклюзиялық денелерде табылған.

Клиникалық

Клиникалық диагностикалық критерийлер 1998 жылы анықталды және 2007 жылы жаңартылды. МСА-ның белгілі бір белгілері мен көріністері Паркинсон ауруы сияқты басқа да ауруларда кездеседі, бұл диагноз қоюды қиындатады.

Радиологиялық

МРТ және КТ сканерлеуі мишық және көпірдің көлемінің азаюын мишық белгілері бар (MSA C) адамдарда көрсетуі мүмкін. Путамен T2 салмақты МРТ-де гипоинтенсивті болып көрінеді және Паркинсонизм (MSA P) түрінде темірдің жинақталуының жоғарылауын көрсетуі мүмкін. MSA C жағдайында кейде "ыстық бауырсақ" белгісі табылады; ол атрофиялық көпірде T2 гиперсигналы беретін көпір-мишық жолдарының атрофиясын көрсетеді. Ауруды диагностикалау үшін МРТ өзгерістері міндетті емес, себебі бұл белгілер көбінесе болмайды, әсіресе аурудың бастапқы кезеңдерінде. Бұған қоса, өзгерістер өте нәзік болуы мүмкін және МСА-мен тәжірибесі жоқ мамандар оларды көбінесе байқамайды.

Патологиялық

Патологиялық диагнозды тек аутопсия кезінде орталық жүйке жүйесінің гистологиялық үлгілерінде көптеген ГКИ (глиялық цитоплазмалық инклюзиялар) табу арқылы қоюға болады. Көптеген басқа синуклеинопатиялар, негізінен нейрондық жасушалар популяциясында α-синуклеин инклюзиясын дамытатын болса, MSA олигодендроциттердің цитозолында кең ауқымды патологиялық α-синуклеин инклюзияларын (глиялық цитоплазмалық инклюзиялар) көрсетеді, ал нейрондардағы патология шектеулі. MSA басқа синуклеинопатиялардан аймақтық патологиялық көрінісімен де ерекшеленеді, α-синуклеин оң инклюзиялар көбінесе стриатумда, мидың орта бөлігінде, көпірде, мидың ұзынша бөлігінде және мишаңда анықталады, ал Леви денешіктері ауруларында әсер ететін ми сабасы, лимбикалық және қыртыстық аймақтарға қарағанда сирек кездеседі. Бір топ зерттеушілер MSA науқастарының неврологиялық тіндерін гистологиялық талдау кезінде көпір ядроларында және мидың ұзынша бөлігіндегі төменгі зәйтүн ядросында күшті α-синуклеин патологиясын анықтады. 2020 жылы Хьюстон қаласындағы Техас университетінің денсаулық сақтау ғылымдары орталығының ғалымдары протеиннің қате бүгілуінің циклдік күшеюі Паркинсон ауруы және көп жүйелік атрофия сияқты екі прогрессивті нейродегенеративті ауруды ажырату үшін қолданылуы мүмкін деген қорытындыға келді, бұл көп жүйелік атрофияның объективті диагнозын беруге мүмкіндік беретін алғашқы әдіс, бұрын тек дифференциалдық диагноз қоюға болып келген.

Жіктеу

МСА – синоклеинопатиялар деп аталатын бірнеше нейродегенеративті аурулардың бірі. Олардың ортақ белгісі – мидың түрлі бөліктерінде альфа-синуклеин ақуызының қалыптан тыс жиналуы. Басқа синоклеинопатияларға Паркинсон ауруы, Леви денешіктері деменциясы және одан да сирек кездесетін аурулар жатады.

Қадағалау

Қозғалыс бұзылыстарында мамандық алған неврологтың үздіксіз күтімі ұсынылады, себебі МСА-ның күрделі симптомдары маманданбаған неврологтарға көбінесе белгісіз болады. Мүгедектік күшейген сайын хоспис/үйде күтім көрсету қызметтері өте пайдалы болуы мүмкін.

Дәрілік терапия

Паркинсон ауруын емдеуде қолданылатын леводопа (L Dopa) дәрісі МСА-мен ауыратын науқастардың шағын бөлігінде паркинсондық белгілерді жақсартады. Жақында өткізілген зерттеуде леводопа қабылдаған МСА науқастардың тек 1,5%-ы ғана жақсаруды сезінген, олардың жақсаруы 50%-дан кем болған, тіпті осы жақсару да бір жылдан аз созылған уақытша әсер болған. Леводопаға нашар жауап беру, МСА-ны Паркинсон ауруынан ажыратуға көмектесетін мүмкін элемент ретінде қарастырылады. Рилузол дәрісі МСА немесе ПСП ауруларын емдеуде тиімсіз. Науқастарды қадам жасай білуге үйрету, олардың қимыл-қозғалысын жақсартуға және құлау қаупін азайтуға көмектеседі. Физиотерапевт науқастың қауіпсіздігін арттыру үшін таяқ немесе жүргіш сияқты көмекші құралдарды тағайындауы мүмкін. Тағы бір жиі қолданылатын дәрілік ем – альфа-агонист мидодрин. Дәрі-дәрмексіз емдеуге «басты көтеру» (төсектің басын шамамен 10 градусқа көтеру), тұз таблеткалары немесе тамаққа тұз қосу, жеткілікті мөлшерде сұйықтық ішу және қысымды (эластикалық) шұлықтар кию кіреді. Қан қысымын төмендетуге әкелетін ыстық ауа-райы, алкоголь және дегидратация сияқты факторлардан сақтану өте маңызды.

Эпидемиология

Көп жүйелі атрофия шамамен 100 000 адамның 5-еуіне әсер етеді деп есептеледі. Дененің қаза болған кезде, өмір бойы Паркинсон ауруымен диагноз қойылған көптеген науқастарда МСА анықталады, бұл МСА-ның нақты көрінісі осы көрсеткіштен жоғары екенін көрсетеді. Кейбір мамандар МСА ерлерге әйелдерге қарағанда сәл көбірек әсер етеді дейді (1.3:1), ал басқалары екі жынысқа да бірдей ықтималдықпен әсер етеді деп санайды.