Кіріспе

АҚШ Әскери-теңіз күштерінің соғыс кемесі

АҚШ Әскери-теңіз күштерінің алғашқы «Уайоминг» кемесі – Америка Азамат соғысы кезінде Одақ жағынан шайқасқан ағаш қабықталған бұрандалы соғыс кемесі. «CSS Alabama» кемесін іздеу үшін Тынық мұхитына жіберілген «Уайоминг» ақырында Жапония жағалауына жетіп, жапон құрлық және теңіз күштерімен қақтығысты. 1863 жылдың 16 шілдесінде «Уайоминг» Шимоносеки бұғазы шайқасында Жапонияны жеңіп, АҚШ-тың Жапонияға қарсы алғашқы теңіз жеңісін одіс етті.

Қызмет тарихы

Кеме 1858 жылдың шілдесінде Филадельфия әскери-теңіз кемежайында салынды, 1859 жылдың 19 қаңтарында Мэри Флорида Грис қолдауымен суға түсірілді және 1859 жылдың қазан айында командир Джон К. Митчелл басқаруымен комиссияға қабылданды. Ол әлі құрылмаған Вайоминг штатының есімімен емес, Пенсильваниядағы Вайоминг аңғарының атымен аталды.

Батыс жағалау, 18591862

Уайоминг теңіз кемесі 1860 жылдың сәуір айында Никарагуаға жетіп, Хорн мүйісі арқылы Тынық мұхитына қарай жүзіп кетті. Ол жерде "Левант" кемесін ауыстырып, 1861 жылдың көктеміне дейін АҚШ-тың Тынық мұхитының жағалауында және Орталық Америкадағы операцияларды жүргізді. Осы кезеңде 1860 жылдың күзінде жоғалып кеткен "Левант" кемесін іздеуге қатысты. Азамат соғысы басталғанда "Вайоминг" Калифорния штатының Сан-Франциско қаласында тағы бір саяхатқа дайындалып тұрды. Оған Калифорния жағалауындағы пошта кемелерін қорғау үшін "Алтын қақпа" аймағында қалу бұйрығы берілді, бірақ Оңтүстік штаттарынан шыққан және сол идеяны қолдайтын теңіз офицері CDR Митчелл бұйрыққа бағынбай, кемесін Панамаға алып кетті. Митчеллдің осы сөйкессіздігі оған командирлік лауазымынан айырылуына және қызметтен босатылуына әкелді. Осының салдарынан 1861 жылдың 4 шілдесінде "Вайоминг" кемесінің штаб офицері, лейтенант Фрэнсис К. Мюррейдің уақытша басқаруына өтті. Монтерейге (Калифорния) қайтып келе жатқанда "Вайоминг" бірнеше апатқа ұшырады. Біріншіден, кеменің түбі Ла-Паз (Баха-Калифорния-Сур) маңындағы коралл тасына соқтығып, үш күннен кейін ғана құтылды, соның салдарынан кемесінің жалған түбі жыртылды. Содан кейін көмір жетіспеді және "Вайоминг" Монтерейге бос бункерлермен келді. Кейін "Вайоминг" Сан-Францискоға ауыстырылды, онда 9 тамызда жаңа командир, командир Дэвид Макдугал тағайындалды. Содан кейін соғыс кемесі Төменгі Калифорния жағалауына американдық кит аулау мүдделерін Конфедерацияның крейсерлерінен қорғау үшін бағытталды. Осы қызметтен кейін 1862 жылға дейін Оңтүстік Америка суларында жұмыс істеді.

Қиыр Шығыста 1862-1863 жж.

Маре аралында жөндеу жұмыстарынан кейін Вайоминг 1862 жылғы 16 маусымда "қорғандықтармен жабдықталған қарулы қарақшылық крейсерлерді" іздеу үшін бірден Қиыр Шығысқа баруға бұйрық алды және көп ұзамай шығысқа қарай бет алды. Одақ кемесінің Қиыр Шығыс суларында пайда болғаны туралы хабар жылдам тарады. Явадан алшақ емес, Сунда бұғазында Конфедерация крейсері "Алабаманың" командирі капитан Рафаэль Семмес ағылшын бригінен Вайомингтің Шығыс Үндістанға келгенін білді, ал кейін голланд саудагері бұл ақпаратты растады. 26 қазанда Семмес күнделігіне сеніммен жазды: "Вайоминг осы кемеге лайықты қарсылас", және "Мен оған шайқас беруге шешім қабылдадым. Ол желкенмен жүзіп, ықтимал, отты жаққанда, әрине, әр түнде Кракатауда тоқтаса керек, ай толуға жақын кезінде оны тосыннан шабуылға аламын деп үміттенемін". Вайоминг пен Алабама бір-бірін іздеу кезінде жақынға келгенімен, ешқашан кездеспеді; ал конфедерацияның қашқын жауынгерін жою міндеті басқа одақтық соғыс кемесі, "Кирсардж" шлюпіне жүктелді. Дегенмен, конфедерациялық крейсерлерді іздеуде сәттілікке жете алмаса да, Вайоминг келесі жылы, 1863 жылы, Қиыр Шығыста американдық тудың абыройын сақтауда маңызды рөл атқарды. Сол көктемде Филадельфияға бұйрықталған, көбінесе нәтижесіз болған теңіз саяқатынан кейін, Вайоминг Шығыс Үндістаннан кетуге дайындалып жатқанда, оның жоспарларын өзгерткен оқиға орын алды.

Шимоносеки тұйық жолы шайқасы, 1863 жыл

1863 жылғы 10 мамырда, «Вайоминг» Йокогама, Жапонияда. Кемені қайтадан суға шығаруға жасалған әрекеттер сәтсіз аяқталды, себебі толқын төмендеп жатқан еді. Келесі күні ол қайтадан суға шығарылып, Йокогамаға жеткізілді. «Вайоминг» сол жерде күш көрсету үшін орналастырылды, Жапонияда шетелдіктерге қарсы агитация басталған кезде американдықтардың өмірі мен мүлкін қорғауға дайын тұрды. Дегенмен, бұл агитация жаздың басына дейін жалғасты, себебі сонно джой қозғалысы күшейіп, жапондықтар батыс державаларымен жасалған соңғы тең емес шарттарға наразылық білдірді. Император Комей 1863 жылғы 25 маусымды барлық шетелдіктерді Жапониядан қуу күні деп белгілеген жарлық шығарды. Токугава шогунаты бұл директиваны орындауға мәжбүрлеуге күшті болмаса да, Чошю доменінің күшті сонно джой даймиосы Мори Такачика жарлықты сөзбе-сөз қабылдап, домен өзінің аумағының бөлігі санайтын Шимоносеки бұғазынан өтетін шетелдік кемелерге шабуыл жасауға шешім қабылдады. 26 маусым күні таңғы сағат бірде Чошю доменінің екі қарулы кемесі американдық сауда кемесі «Пемброкке» шабуыл жасады. «Пемброк» зардап шекпеді, жолға шықты, қауіптен құтылып, Бунго бұғазы арқылы Шанхайға саяхатын жалғастырды, Нагасакидегі жоспарланған тоқтауын жасамай. Жапондықтар оқиға туралы 10 шілдеге дейін Йокогамаға хабарлай алмады. Сол күні кешке Шанхайдан келген пошта жапондық хабарды растайтын «нақты ақпаратты» әкелді. Жапониядағы АҚШ министрі Роберт Х. Пруин Жапония үкіметінің Сыртқы істер министріне хабар жіберіп, комд. Макдугалдың қатысуында, жағдайдың ауырлығын атап өтті, американдық туға жасалған құрметсіздік – өте маңызды мәселе екенін жеткізді. Пруин АҚШ үкіметі қанағаттандыру талап ететінін және жапондықтардан оқиғаға қатысты мәлімдеме күтетінін айтқаннан кейін, жапон дипломаты американдықтардың Эдодағы үкіметі әрекет жасамайынша ештеңе жасамауын өтінді. Жапондықтар кеткеннен кейін Макдугал Пруинге Шимоносеки бұғазына дереу барып, қақтығысқан кемелерді басып алуға және қажет болса, жоюға шешім қабылдағанын айтты. Екеуі де жазалау шараларының болмауы шетелдіктерге қарсы жаңа оқиғаларға түрткі болатынына келісті. Осыған байланысты «Вайоминг» теңізге шығуға дайындалды. 13 шілде күні таңғы сағат 4:45-те CDR Макдугал барлық экипажды шақырды, ал 15 минуттан кейін шлюп теңізге шықты, бұғазға қарай бағытталды. Екі күндік сапардан кейін «Вайоминг» 15 шілде күні кешке Химесима аралына жетіп, сол аралдың оңтүстік жағына зәкір тастады. Келесі күні таңғы сағат бесте «Вайоминг» зәкірін көтеріп, Шимоносеки бұғазына қарай жүзіп кетті. Сағат тоғызда бас бөлмеге барып, пішіндік қаруларын снарядтармен толтырып, әрекетке дайын болды. Соғыс кемесі 10:45-те бұғазға кірді және жауынгерлік дайындыққа келді. Көп ұзамай құрлықтан үш сигналдық оқ атылып, Чошю жағалауындағы артиллерия батареяларын және «Вайомингтің» келуі туралы ескертті. Сағат 11:15-те жағалау батареясынан оқ атылғаннан кейін «Вайоминг» флагтарын көтеріп, 11 дюймдік півоттық пуляларымен жауап берді. Бір сәтте батареяларды елемеген Макдугал «Вайомингке» Шимоносеки қаласының жанында якорда тұрған кемеге, пароходқа және бригке қарай жүзуді бұйырды. Осы уақытта төрт жағалау батареясы соғыс кемесін отқа түсірді. «Вайоминг» жапондықтардың қаруына «оқ атуға мүмкіндігі барша» жауап берді, ал жағалау қаруларынан атылған снарядтар кемесінің тіреуіш арқылы өтті. «Вайоминг» содан кейін бриг пен кеме арасынан оң жақта және пароходтан сол жақта өтіп, пистолетпен ату қашықтығында жүзіп өтті. Бір оқ кемеден немесе бригтен «Вайомингтің» алдыңғы жақтағы пулеметінің жанына тиіп, екі адамды өлтіріп, төрт адамды жарақаттады. Кемедегі басқа бір жерде жауынгер шрапнелдің жарылысынан қаза тапты. «Вайоминг», жау аумағында, содан кейін қорғандардың жанынан бір рет өткеннен кейін, картаға түсірілмеген суларға тоқтады. Жапондық пароход сол арада кабелін тастап, тікелей «Вайомингке» қарай бет алды, мүмкін, оны жағадан түсіруге тырысу үшін. Алайда америкалық әскери кеме саздан құтылып, жау кемесіне 11 дюймдік Дальгрен пулеметімен шабуыл жасап, оны қатты зақымдады. Екі рет ату оның қазандықтарын жарылды, ал суға бата бастағанда экипаж кемені тастап кетті. «Вайоминг» содан кейін кемеге және бригке қарай атып, оларға тұрақты және әдепті түрде атқылады. Кейбір снарядтар «артық» болып, қалаға жағаға түсіп, оны өртеп жіберді. Командир ретінде. Макдугал 23 шілдеде Гидеон Уэллске берген баяндамасында «(даймёға) төленген және оған дайындалған жаза, менің ойымша, оған тез ұмытылмайтын сабақ береді» деп жазды. «Вайоминг» шайқастан кейін Йокогамаға оралды. Ол 11 рет тесілген, түтін шығаратын құбыры мен тіреуішіне елеулі зақым келген. Оның қазасы салыстырмалы түрде аз болды: төрт адам қаза тапты және жеті адам жарақат алды, соның бірі кейін қайтыс болды. Маңыздысы, «Вайоминг» Жапонияда шарттық құқықтарды қорғау үшін шабуылға шыққан алғашқы шетелдік соғыс кемесі болды.

Қарушылардың аңшылықтары, 18631864

Дегенмен, кеме Филадельфияға қайта оралуы күтілмеді, себебі Алабама алыс Шығыс суларында болған деген хабар тарады. Ол зақымдарын жөндеп, іздеуді жалғастырып, Голландтың Шығыс Индиясына бет бұрды. Сосын Рождество аралына сапар шегіп, оны "қарсыластардың крейсерлеріне" жабдықтау базасы ретінде пайдаланған-пайдаланбағанын анықтау үшін зерттеді. Аралдың адамсыз екенін және оны жабдықтау базасы ретінде пайдаланғаны туралы мәліметтің негізсіз екенін анықтағаннан кейін, Вайоминг Явадағы Анжерге қайтып келді. Макдугал таңғалып, Алабаманың 10 қарашада Сунда бұғазынан өткенін білді – Вайоминг Рождество аралына аттанғаннан бір күн өткен соң. Сол күні түскі уақытта Алабама мен Вайоминг арасы шамамен 40 шақырымдай болған. 22 қарашада Батавиядан хат жазған Макдугал Вайоминг Шығыс Индия суларын мұқият қарап шығып, "ол (Алабама) осы аймақта қалуды ниеттенсе, осы маңайдағы барлық мүмкін жерлерді тексергенін" хабарлады. Вайомингтің қазандықтарының жағдайы күшті бу қысымын жасауға мүмкіндік бермейтінін мойындағанмен, Макдугал Алабаманы табу және қолға түсіру үшін бар күшін салатынын уәделеді. Вайоминг содан кейін Конфедерацияның шабуылдаушы кемесін іздеу үшін Сингапурға барып, ештеңе таппады, сосын Сунда бұғазының жанындағы Голландтың Рио елді мекеніне жол тартты. Одан кейін солтүстіске қарай жүзіп, Рождество қарсаңында Филиппин аралдарындағы Кавитеге (Лусон) кірді. Мұнда Испан Әскери-теңіз күштерінің көмегімен Вайоминг қажетті қазандық жөндеулерін жасап, отынмен толықты. Сосын Гонконг пен Хуанпуға (Қытай) сапарлады. Вайоминг 1864 жылдың ақпан айына дейін Алабаманы іздеуді жалғастырды. Америка мүдделерін қорғау үшін Қытайдың Фучжоу қаласына барып, одан Гонконг арқылы Шығыс Индияға бет бұрды. Бірақ соғыс кемесі Батавияға жеткенде, CDR Макдугал кеменің қазандықтарының жағдайы нашар болғандықтан, жөндеу үшін АҚШ-қа қайтудан басқа амалы қалмағанын түсінді. Сөйтіп Вайоминг Анжер, Жақсы Үміт мүйісі, Сент-Елена және Сент-Томас арқылы АҚШ-қа ұзақ күткен сапарын бастады. Шамамен үш айлық сапардан кейін 13 шілдеде Филадельфия Әскери-теңіз кемежайына жетті – сол порттан шыққаннан кейін басталған әлемді аралап шығуын аяқтады. Алайда, Шығыс жағалауда CSS Флориданың болуы Вайомингтің жоспарларын тағы өзгертіп жіберді. Филадельфия Әскери-теңіз кемежайының командирі, коммодор Корнелиус Стриблинг, жаңадан келген винтті кемені Флориданы іздеу үшін теңізге шығуға бұйрық берді. "Сізді осы қызметке жібергеніме өкінемін", - деп жазды Стриблинг Макдугалға, "Осылайша ұзақ сапардан кейін және сіздің, офицерлеріңіздің және экипаждың қызметіңіздің маңыздылығын ескеретін болсақ, сіздер белсенді қызметтен демалуға лайық едіңіздер; бірақ бүлікші жекешелендірушіні қолға түсірудің маңыздылығы, менің ойымша, сіздің командаңыздың барлық мүшелерін осы қызметті ынтамен орындауға шақырады". Вайомингке кең ауқымды жөндеулер қажет болғанымен, ол теңізге шықты. Бірақ оқиғалар көрсеткендей, Вайомингтің машиналары – АҚШ Әскери-теңіз кемесінің зауытында ұзақ уақыт жөндеуден кейін – қиындыққа шыдамады. Бес күн бойы кеме жаңа солтүстік-шығыс желдерімен және толқындармен күресіп, берілген бұйрықтарды орындауға тырысты, бірақ 19 шілдеде қазандықтың ақаулығынан Филадельфияға қайтып келді. 23 шілдеде толық жөндеу үшін қызметтен босатылды.

Шығыс Үндістан станциясы, 18651868

1865 жылдың 11 сәуірінде қайта қызметке кірісті, командалық құрамында Джон П. Банкхед болды. «Вайоминг» мыс түлкісі арқылы Шығыс Үндістан станциясына жол тартты және 1865 жылдың 25 қыркүйегінде Сингапурға жетті, Азамат соғысы аяқталғаннан кейін бір ай бойы теңізде болған Конфедерацияның «CSS Shenandoah» рейдерін іздеуге уақтылы қатысуға үлкерді. 1866 жылға дейін Шығыс Үндістан станциясында қызметтен кейін, 1867 жылы құрылған Азия эскадрильясының құрамына енді. 1867 жылдың 28 сәуірінде Йокогамадан шығып, «Вайоминг» Формоза (Тайвань) аралына бағыт алды. 13 маусымда Формоза жағалауында жақында құлаған американдық «Rover» сауда кемесінің экипажына шабуыл жасаған Формозаның жергілікті тұрғындарына қарсы жазалау экспедициясына қатысты. Осы оқиға кезінде «Хартфорд» кемесімен бірге жағаға десант тобын жіберді. Соңынан, АҚШ-қа оралғаннан кейін, Қиыр Шығыстағы соңғы қызметін аяқтаған «Вайоминг» 1868 жылдың 10 ақпанында қызметтен босатылды және Бостон, Массачусетс штатында «қалыпты жағдайға» қойылды. 1870 және 1871 жылдары Портсмут теңіз базасында кең ауқымды жөндеу жұмыстарынан кейін, «Вайоминг» 1871 жылдың 14 қарашасында қайтадан қызметке кірісті, командалық құрамында Джон Л. Дэвис болды.

Солтүстік Атлантика станциясы, 18721878

1872-1874 жылдары «Вайоминг» Солтүстік Атлантика станциясында қызмет етті. Оның тоқтаған порттарына Гавана, Куба; Ки-Уэст, Флорида; Аспинволл, Панама; Сантьяго, Куба; Кингстон, Ямайка; Сан-Хуан, Пуэрто-Рико; Ки-Уэст; Хэмптон-Роудс, Вирджиния; және Нью-Бедфорд, Массачусетс кірді. Батыс Индияда және Мексика шығанағында «туды көрсеткеннен» кейін, «Вайоминг» 1874 жылғы 30 сәуірде Вашингтон әскери-теңіз базасында демобилизацияланды және келесі екі жыл бойы сол жерде тұрды. 1876 жылы «Вайоминг» Потомак өзеніне, Редфорд Б. Хейс пен Сэмюэл Дж. Тильден арасындағы даулы сайлаудан кейін оңтүстік сепаратистердің шабуылдары туралы қауесеттерге байланысты Вашингтонды қорғау үшін жөнелтілді. Бұл соғыс кемесі 1877 жылы Вашингтонда кемелерді қабылдау кемесіне айналды және келесі жылдың басына дейін осы қызметте болды. 1877 жылғы 20 қарашада қайтадан қызметке кіріскен «Вайоминг» Вашингтондан Париж көрмесіне арналған жүктерді тиеп алып, 1878 жылғы 6 сәуірде АҚШ-тың шығыс жағалауынан Францияға аттанды. Францияның Ле-Хавр қаласында жүктерін түсіргеннен кейін, кеме Руан (Франция) және Саутгемптон (Англия) қалаларын аралады. Ол 22 тамызда Норфолкке жетіп, қыркүйектің ортасында Вашингтонға, ал қарашаның басында Нью-Йоркке ауысты, содан кейін 26 қарашада Еуропа станциясына жол тартты.

Еуропалық станция, 18781881

Вайоминг 1878 жылы Рождество қарсаңында Ницца портына жақын Франциядағы Вильфранш қаласына жетіп, 1879 жылдың 24 қаңтарында Смирнаға қарай жолға шыққанға дейін сол жерде болды. Вайоминг 1880 жылдың қараша айына дейін Жерорта теңізінде болды, 1880 жылдың соңында үйге қайтудан бұрын осы тарихи су алабындағы және Қара теңіздегі көптеген танымал порттарға тоқтады. Вайоминг 1881 жылдың басында АҚШ-қа оралды, 21 мамырда Хэмптон Роудсқа келді. 15 маусымда Солтүстік Каролина штатындағы Бофорт қаласына, содан кейін Мэриленд штатындағы Аннаполис қаласына бағыт алды.

Теңіз академиясы, 18821892

1882 жылғы 30 қазанда қызметтен босатылып, Теңіз академиясының бастығына берілді. «Вайоминг» келесі он жылды курсанттарға оқу кемесі ретінде пайдаланды. Кейін Вирджиния штатының Норфолк қаласына ауыстырылып, 1892 жылғы 9 мамырда портта Массачусетс штатының Арлингтон қаласынан Е. Дж. Батлерге сатылды.