Кіріспе

АҚШ Әскери-теңіз күштерінің линкоры
1898 жылы Гаванада батып кеткен кеме.

"Мэн" – 1898 жылдың 15 ақпанында Гавана портында батып кеткен АҚШ Әскери-теңіз күштерінің кемесі. Бұл оқиға сәуір айында Испан-Америка соғысының басталуына ықпал етті. АҚШ газеттері таралымын арттыру үшін сары журналистикаға жүгініп, кеменің қирауына испандықтар жауапты дегенді мәлімдеді. "Мэнды есімізде сақтайық! Испанияға қарсы!" – деген ұран соғысқа шақырушы күшке айналды. "Мэн" жарылысы соғыстың тікелей себебі болмаса да, соғысқа дейін болған оқиғаларды жеделдеткен катализатор болды. "Мэн" броньды крейсер немесе екінші сыныпты линкор ретінде сипатталады, бұл деректерге байланысты өзгереді. 1895 жылы қолданысқа берілген бұл кеме, Мэн штатының атымен аталатын АҚШ Әскери-теңіз күштерінің алғашқы кемесі болды. "Мэн" және оның замандасы "Техас" американдық соғыс кемелерінің дизайнындағы жаңалықты көрсетеді, соңғы еуропалық теңіз дамуларын бейнелейді. Екі кемеде де екі зеңбірек мұнарасы эшелонмен орналастырылған, ал бу қозғалтқыштарының сенімділігі артуына байланысты толық желкенді мачталар алынып тасталды. 9 жылдық созылған құрылыс кезеңінің нәтижесінде "Мэн" және "Техас" аяқталған кезде ескірген болатын. "Техас" дизайнының жеңімпазы британдық Уильям Джон болды, ол сол кезде Барроу кеме құрылыс компаниясында жұмыс істеді. Екі дизайн да бразилиялық "Риачуэло" жауынгерлік кемесіне ұқсас болды, негізгі зеңбірек мұнаралары кеменің бүйірлерінен шығып тұрып, эшелонмен орналастырылған. "Мэн" дизайны консервативті және басқа үміткерлерге қарағанда нашар болғанымен, екі жаңа кеменің бірі американдық болуы керек деген талапқа байланысты ерекше назар аударған болуы мүмкін. Конгресс 1886 жылдың 3 тамызында "Мэн" құрылысына рұқсат берді, ал келінің салынуы 1888 жылдың 17 қазанында Бруклин теңіз кемежайында басталды. Бұл сол кезге дейін АҚШ теңіз кемежайында салынған ең ірі кеме болды. Қозғалтқыштар жоғары қысымды цилиндр артқы жағында, ал төмен қысымды цилиндр алдында орналастырылған. Кеменің бас инженері А. В. Морлидің айтуынша, кеме төмен қуатпен жүргенде төмен қысымды цилиндрді ажырату үшін мұндай конструкция жасалған. Бұл жоғары және орташа қуатты цилиндрлерді тиімді жұмыс істеу үшін бірге қосып, күшті қозғалтқыш ретінде пайдалануға мүмкіндік берді. Сегіз бір жақты шотланд теңіз қазандықтары қозғалтқыштарға жұмыс қысымымен және температурамен буды жеткізді. Сынақтар кезінде кеме шарттық жылдамдығына жетпеді. Кемеде 20 бункерде, әр жағында 10-нан, көмірдің ең көп мөлшері сақталды. Әрбір отты сөндіру бөлімінің екі шетіндегі қанатты бункерлер қазандықтардың алдына дейін созылды. Бұл "Мэн" санатындағы кеме үшін өте төмен сыйымдылық болды, ол теңізде жүру уақытын және көмір тұтыну күрт өскен кезде жоғары жылдамдықпен жүру қабілетін шектеді. "Мэн" мұнараларының үстінен шығып тұруы теңізде көмір тиеуге кедерілді, тек тыныш суларда ғана мүмкін болды, әйтпесе көмір тиейтін кемеге, өзіне немесе екі кемеге де зақым келтіру қаупі жоғары болды. Сондай-ақ, "Мэн" кемесінде іздеу шамдарын қоректендіру және ішкі жарық беру үшін екі кішкентай динамо болды. "Мэн" бастапқыда қозғалтқыш істен шыққан жағдайда және ұзақ қашықтыққа саяхаттау үшін қосымша күш ретінде үш мастты барк-ригпен жобаланған. Бұл жүйе кеме тонажы мен көлденең қимасына байланысты толық желкен қуатының үштен екісіне дейін шектелген. Кеме суға түсірілгеннен кейін, бірақ аяқталмас бұрын, 1892 жылы мизенді мачта алынып тасталды. "Мэн" екі мастты әскери қондырғымен аяқталды және кеме ешқашан желкен жаймады.

Негізгі қарулар

Негізгі қару-жарақ төрт /30 калибрлі Mark II зеңбірегінен тұрды, олардың максималды көтерілу бұрышы 15° және төмендеу бұрышы −3° болатын. Әр зеңбірекке 90 оқ тиді. Бұл зеңбіректер екі гидравликалық Mark 3 мұнарасына орнатылған, алдыңғы мұнара оң жаққа, артқы мұнара сол жаққа бұрылған. 10 дюймдік зеңбіректер бастапқыда ашық орналасқан жерлерге (C & R ұсынысының жобасында осылай көрсетілген) орнатылуы тиіс болған. «Мейн» кемесінің ұзақ салынылу барысында, жарылғыш оқтарды атуға қабілетті жылдам ату аралық калибрлі зеңбіректердің дамуы маңызды қауіп тудырды, сондықтан әскери-теңіз күштері «Мейн» кемесін жабық мұнаралармен қайта жобалады. Салмақтың артуына байланысты мұнаралар бастапқы жоспарланғаннан бір палуба төмен орнатылды. Осы өзгеріске қарамастан, негізгі зеңбіректер бір жағынан 180° және екінші жағынан 64° бұрылыссыз оқ атуға мүмкіндік берді. Оларды пойыздың кез келген бұрышында зарядтауға болады; салыстыру үшін, бастапқыда «Техас» штатының негізгі зеңбіректерін, сыртқы итергіштермен, тек орталық сызықта немесе тікелей жақтан жаттықтырылған кезде ғана зарядтауға болады, бұл 1890 жылға дейін салынған соғыс кемелерінде кең таралған ерекшелік еді. 1897 жылы «Техас» штатының мұнаралары ішкі итергіштермен жаңартылды, бұл оқтарды тезірек зарядтауға мүмкіндік берді. Эшелонды орналасу қиындықтар тудырды. «Мейн» штатының мұнаралары теңгерілмегендіктен, егер екеуі де бір бағытта бағытталса, кеме қисайды, бұл зеңбіректердің қашықтығын азайтады. Сонымен қатар, палуба арқылы ату кеме палубасы мен үстін зақымдады, себебі оқтардың қозғалысынан вакуум пайда болды. Торпедаға қарсы қару-жараққа жеті Driggs Schroeder алты фунттық зеңбірек кірді, олар кеме үстіне орнатылған. Жеңіл қару-жараққа төрт данадан Hotchkiss және Driggs Schroeder бір фунттық зеңбірек кірді. Олардың төртеуі кеме үстіне орнатылды, екеуі кеменің артқы бөлігіндегі кішкентай казематтарда, ал біреуі әрбір шайқас мұнарасында орналасқан. Олар шамамен 30 оқ/мин жылдамдықпен оқ атты. «Мейн» кемесінде су астындағы төрт торпеда түтігі болды, әр жағында екі түтік. Сонымен қатар, ол екі бумен жұмыс істейтін торпедалық қайықтарды тасымалдауға арналған, әрқайсысы бір торпеда түтігімен және бір фунттық зеңбірекпен жабдықталған. Біреуі ғана салынды, бірақ оның максималды жылдамдығы шамалы болды, сондықтан ол оқу кемесі ретінде Род-Айленд штатының Ньюпорт қаласындағы Әскери-теңіз торпеда станциясына жіберілді.

Қару-жарақ

Никельді болаттан жасалған негізгі су желісі белдеуінің максималды қалыңдығы және төменгі жиегінде қалыңдығы азайтылған. Оның ұзындығы 180 фут (55 м) болды және машиналық бөлімдерді және 10 дюймдік оқ-дәрі қоймаларын қамтыды. Оның биіктігі 7 фут (2 м) құрады, оның 3 футы (1 м) жобаланған су сызығының жоғарысында болды. Әр шетінде 17 фут (5 м) ішке қарай бұрылып, қалыңдығы азайтылды, бұл қисайған оқтан қорғануға мүмкіндік берді. 6 дюймдік көлденең бөлектеу алдыңғы жағын жапты. Қорғаныш палубасының алдыңғы бөлігі бөлектеуден басталып, кеменің мұртына дейін созылып, тарауды нығайтуға қызмет етті. Палуба қабырғаларына қарай төмен еңкейді, бірақ қалыңдығы артты. Қорғаныш палубасының артқы бөлігі корпуска қарай төмен еңкейді, су сызығының астына түсіп, винт біліктерін және рульдік механизмді қорғады. Дөңгелек мұнаралардың қабырғалары 8 дюйм қалыңдықпен жасалған. Барбеттердің қалыңдығы 12 дюйм болды, ал төменгі бөліктері 10 дюймға дейін азайтылды. Басқару мұнарасының қабырғалары 10 дюйм қалыңдықпен жасалған. Кемедегі дауыс құбырлары мен электр сымдары қалыңдығы бар броньды құбырмен қорғалған. "Мэйн" кемесінің қорғанысында екі кемшілік анықталды, екеуі де кеме салынғаннан бастап аяқталғанға дейін болған технологиялық дамуларға байланысты. Біріншісі – жылдам атуға қабілетті орташа калибрлі зеңбіректер мен жарылғыш оқтардың әсеріне қарсы тұру үшін жеткілікті жоғары жақтағы броньтың болмауы. Бұл кемшілік "Техас" кемесімен де ортақ болды. Екіншісі – никельді болаттан жасалған бронь. 1889 жылы енгізілген никельді болат – алғашқы заманауи болат қорытпалы бронь болды және 0,67 көрсеткішімен, сол кезге дейін қолданылған жұмсақ болаттың 0,6 көрсеткішінен жақсырақ болды. Харви болаттары мен Крупп бронялары, екеуі де 1893 жылы пайда болды, 0,9 мен 1,2 аралығындағы көрсеткіштерге ие болды, бұл оларды никельді болаттан шамамен екі есе берік етті. Үш броньтың да тығыздығы бірдей болса да (бір дюйм қалыңдықтағы бір шаршы футқа шамамен 40 фунт), алты дюймдік Крупп немесе Харви болаттары 10 дюймдік никель болаттан да жақсы қорғады. Осылайша үнемделген салмақты қосымша корпус құрылымы мен механизмдерге немесе жоғары жылдамдыққа жұмсауға болады. Әскери-теңіз күштері "Мэйн" кемесінен кейін жобаланған, бірақ шамамен сол уақытта қолданысқа енгізілген Харви броняларын пайдаланды.

Сары журналистика

Уильям Рэндольф Херст пен Джозеф Пулитцердің иелігіндегі «Нью-Йорк Журнал» және «Нью-Йорк Ворлд» газеттері Мэйн оқиғасын қызу баспасөз арқылы жариялап, кейін «сары журналистика» деп аталатын тактиканы қолданды. Екі газет те алған ақпараттың көп бөлігін асыра көрсетіп, бұрмалады, кейде тіпті өздерінің мақсаттарына сай келетін жаңалықтарды өңдеп шығарды. Кеме шөнгеннен кейін бір апта бойы «Журнал» күнделікті орташа сегіз жарым бетке жаңалықтар, редакциялық мақалалар мен суреттерді арнады. Оның редакторлары Хаванаға Фредерик Ремингтонды қоса алғанда, толық репортерлер мен суретшілер тобын жіберді, ал Херст «258 американдық теңізшіні өлімге жіберген қылмыскерлерді соттау үшін» 50 000 доллар сыйақы жариялады. «Дүние» газеті, жалпы алғанда, «Журнал» сияқты қорқынышты немесе өткір емес болғанымен, соған қарамастан, ұқсас театрлық қимылдар жасады, Мэйн бомбаланған немесе миналанған деп үнемі мәлімдеді. Жеке өмірде Пулитцердің пікірінше, «ақыл санасы дұрыс емес адамдардан басқа ешкім» Испанияның Мэйннің жойылуына рұқсат бергеніне сенбеді. Алайда, оның «Нью-Йорк Ворлд» газеті Испанияның кеме мен адам өмірін жоғалтқаны үшін АҚШ-қа ұсына алатын жалғыз «өтеу» – Кубаның толық тәуелсіздігін беру екенін мәлімдеді. Газет Испанияны Гавана портының қауіпсіздігін қамтамасыз ете алмағаны үшін «ұстамсыздыққа, ынтаға немесе салғырттыққа» айыптады. Кубада испандықтардың жасаған зұлымдықтары туралы хабарларға ашуланған американдықтардың көп бөлігі гистерияға ұшырады. Херсттің Мэйн оқиғасы туралы хабарлауы Кубадағы испандарға қарсы әскери әрекеттерге қолдау көрсетті, олардың кеме шөгуге қатысы бар-жоқ екеніне қарамастан. Ол жиі әскери-теңіз офицерлерінің жарылыстың кемеде болған апат емес екенін айтқан сөздерін келтірді. Ол «жоғары лауазымды офицердің» сөзін келтіріп: «Апаттың себебі ішкі оқиға болды деген ой абсурд. Біріншіден, мен естігенге дейін британдық немесе біздің флотта мұндай жағдай ешқашан болған емес».

Испан-Америкалық соғыс

Мейнс кемесінің қирауы Испанияға қарсы соғысты дереу жариялауға себеп болмады, бірақ бұл оқиға бейбіт шешімге қауіп төндіретін жағдай жасады. Испанияның жүргізген тергеуі жарылыстың себебін көмір сақтау бункерлеріндегі өздігінен тұтану деп тапты, бірақ Сампсон комиссиясы жарылыстың сырттан, торпедадан болған жарылыс салдарынан туындағанын мәлімдеді. Осы оқиға ұлттық назарды Кубадағы дағдарысқа шоғырландырды. Маккинли әкімшілігі жарылысты соғысқа себеп болатын фактор (casus belli) деп атамады, бірақ басқалары Кубадағы зұлсалылықтар мен бақылаудың жоғалтылуына байланысты Испаниямен соғыс бастауға дайын еді. Испан-американ соғысы 1898 жылдың 21 сәуірінде, кеме батып кеткеннен кейін екі ай өткен соң басталды.

Тергеулер

Испан үкіметі теңіз офицерлері Дель Перал мен Де Саласқа тапсырыс берген тергеуге қоса, екі теңіз тергеу соты құрылды: 1898 жылғы Сампсон комиссиясы және 1911 жылғы Вриленд комиссиясы. 1976 жылы адмирал Хайман Г. Риковер жеке тергеу жүргізуді тапсырды, ал 1998 жылы Ұлттық географиялық қоғам компьютерлік модельдеулерді пайдаланып тергеу жасады. Барлық тергеулер кеменің қирауына алдыңғы бөлімдегі жарылғыш заттардың жарылуы себеп болғанымен келісті, бірақ жарылыстың нақты себебі туралы әртүрлі пікірлер қалыптасты.

1898 Сампсон алқасының тергеу соты

Оқиғадан кейін көп ұзамай АҚШ-тың капитаны Уильям Т. Сэмпсон басқарған теңіз тергеуіне бұйрық берілді. Оның орнына Кубаның испан губернаторы Рамон Бланко и Эренас бірлескен испан-американ тергеуін ұсынды. Капитан Зигсби «көптеген испан офицерлері, оның ішінде генерал Бланконың өкілдері, бізге көңіл айту үшін келді» деп жазған болатын. Испанияның колониялар министрі Сегисмундо Морет Бланкоға «Мейн апаты бізге байланысты емес екенін дәлелдеу үшін барлық деректерді жинауға» кеңес берді. 1974 жылы Риковермен бірге кеменің батып кетуін тергеумен айналысқан Дана Вегнердің сөзіне сәйкес, Әскери-теңіз күштері министрі жеке тергеу комиссиясын таңдауға құқылы болған. Бірақ ол рәсімге жүгініп, Солтүстік Атлантика эскадрильясының бас қолбасшысына бұл міндетті тапсырды. Бас қолбасшы комиссия құрамына кіретін кіші офицерлердің тізімін ұсынды. Вегнердің айтуынша, сот төрағасы болуға ұсынылған офицердің «Мейн» кемесінің капитанынан төмен деңгейде болуы «теңіз күштері ережелерін білмеуді немесе комиссияның бастапқыда кеменің апаттан және капитанның немқұрайлылығынан зардап шеккенін тексеруге ниеттенбегенін көрсетеді». Ақырында, комиссия басшылығында теңіз ережелері басым болды, капитан Сэмпсон капитан Сигсбиден жоғары тұрды. Комиссия 21 ақпанда келді және аман қалғандардың, куәгерлердің және су астындағы қираған кемені зерттеген дайверлердің жауаптарын тыңдады. Сэмпсон комиссиясы екі бөлімнен тұратын қорытындысын жариялады: негізінен жауаптардан тұратын іс жүргізу және сот анықтаған фактілерді қамтитын қорытынды. Вегнер атап өткендей, іс жүргізу мен қорытынды арасында «үлкен алшақтық» болды, онда сот «көптеген сәйкес келмейтін куәгерлерден оның [қорытындысына] қалай келгенінің себептерін жазбада қалдырмады». Вегнердің сөзіне сәйкес, тағы бір сәйкессіздік - комиссия тек бір техникалық куәгерді, Ньюпорт, Род-Айленд штатындағы Торпедо стансасының командирі Джордж Конверсті шақырды. Капитан Сэмпсон командир Конверске көмір шахтасындағы өрттің алты дюймдік оқ-дәрі қоймасын тұтандырып, кемені батыратын гипотетикалық жағдайды оқыды. Содан кейін ол командир Конверстен мұндай сценарийдің мүмкіндігі туралы сұрады. Командир Конверс «мұндай оқиғаның болуын түсіндірмей, мүмкін емес екенін айтты». Комиссия «Мейн» кемесі минаның салдарынан қирады, бұл алдыңғы жарылысқа әкелді деген қорытындыға келді. Олар бұл тұжырымға көптеген куәгерлер екі жарылыс естігенін және кеменің бір бөлігі ішке қарай иілгенін айтқандықтан келді.

1974 жылғы Риковер тергеуі

Риковер апатқа қызығып, 1974 жылы екі ресми тергеудің, газеттердің, жеке құжаттардың және «Мэннің» құрылысы мен оқ-дәрілері туралы ақпаратты пайдалана отырып, жеке тергеуді бастады. Ол жарылыстың минадан туындамағанын және бункердегі көмірдің өздігінен жануы салдарынан болғанын болжады. 1976 жылы ол ««Мэн» соғыс кемесі қалай қирады» атты кітап жариялады. 2001 жылы жарық көрген «Теодор Рузвельт, АҚШ Әскери-теңіз күштері және испан-американ соғысы» кітабында Вегнер Риковердің тергеуін қайта қарастырып, қосымша мәліметтер ұсынады. Вегнердің сөзіне қарағанда, Риковер Джон М. Тейлордың «Вашингтон Стар Ньюс» газетінде жарияланған мақаласын оқығаннан кейін Энергияны зерттеу және дамыту агенттігінің теңіз тарихшыларымен сұхбаттасқан. Автор АҚШ Әскери-теңіз күштерінің «трагедияны тергеу кезінде техникалық білімі бар офицерлерін тиісінше пайдаланбағанын» айтқан. Тарихшылар Риковермен бірге Әскери-теңіз күштерінің ядролық қуатты қозғалту бағдарламасын зерттеуде жұмыс істеді, бірақ «Мэннің» суға батуының егжей-тегжейін білмейтіндерін айтты. Риковер олардан бұл мәселені тергеуге рұқсат беруді сұрады, олар келісті. Вегнердің айтуынша, барлық қажетті құжаттар, соның ішінде кеменің жоспарлары және 1912 жылы «Мэннің» сусыздануы туралы апталық есептер (коффердамның дамуы) жобаның бас инженері Уильям Фургесон жазған. Бұл есептерде Фургесон салған суреттерде апаттың тиісті бөліктерінің кадрлары мен нөмірлері көрсетілген. Теңіздегі жарылыстар мен кемелердің жарылуын талдау үшін екі сарапшы шақырылды. Олар фотосуреттерде «сырттан енудің сенімді дәлелі жоқ» деген қорытындыға келді және жарылыс кеменің ішінде болды деп сенді. Вегнер теңіз кемелерінің дизайны мен теңіз кемелерін отынмен қамтамасыз ету үшін қолданылатын көмірдің түрінің өзгеруі Риковер зерттеуінде болжалған жарылысты жеңілдеткен болуы мүмкін деп болжайды. Ол былай түсіндіреді: «Мэн» құрылысына дейін көмір бункерлерін оқ-дәрі қоймаларынан бөлек қалқалар бөліп тұрған, ал американдық әскери кемелерде түтінсіз антрацит көмірі жағылған. Болат кемелер санының артуымен Әскери-теңіз күштері битум көміріне көшті, ол антрацит көмірінен гөрі жоғары температурада жанып, кемелердің жылдамдығын арттырды. Вегнердің сөзіне қарағанда, антрацит көмірі өздігінен жануға жатпайды, бірақ битум көмірі әлдеқайда тұрақсыз және көп мөлшерде өрт газын – қауіпті және жарылғыш газдар қоспасын (негізінен метан) бөліп шығарады. Өрт газы 4%-тен 16%-ға дейінгі концентрацияда жарылғыш, ең қауіптісі 10% шамасында. Сонымен қатар, битум көмірінде тағы бір әсер ететін фактор болды: темір сульфиді, сонымен қатар пирит. Пириттің болуы екі қосымша қауіп факторын тудырады, біріншісі – тотығу. Пириттің тотығуы жеткілікті экзотермиялық, сондықтан күкіртті көмірдің жоғары мөлшері бар жер асты көмір шахталарында шахтаның қазылған бөліктерінде өздігінен жану оқиғалары кездеседі. Бұл процесс кен орнынан көмір қазу кезінде сульфидтердің ауа мен суға ұшырауынан туындауы мүмкін. Екінші қауіп факторы пириттің белгілі бір жағдайларда өртке тұтандыру қабілетімен байланысты. Пириттер өз атауын грек тіліндегі «пир» сөзінен алған, яғни от, өйткені олар болатқа немесе басқа қатты беттерге соққанда ұшқын шығарады. Мысалы, пириттер дөңгелекті мылтықтарда оқ-дәріні тұтандыру үшін ұшқын шығаруға қолданылды. Пирит жарылыс жасауға қажетті тұтандыру қабілетін қамтамасыз еткен болуы мүмкін. «Мэн» жарылысынан бұрын соғыс кемелерінде осы типтегі бункерлерде бірнеше өрт оқиғалары тіркелді, кейбір жағдайларда кемелердің суға батуына дейін барды. Вегнер сондай-ақ 1997 жылғы жылу беру зерттеуіне сілтеме жасайды, онда көмір бункерінде өрт шығып, кеменің оқ-дәрілері тұтана қоюы мүмкін деген қорытынды жасалған.

1998 жылғы National Geographic зерттеуі

1998 жылы National Geographic журналы Advanced Marine Enterprises (AME) компаниясына талдау жүргізуді тапсырды. АҚШ кемесі "Мейн" суға батқанның 100 жылдығын еске алу мақсатында жасалған бұл зерттеу компьютерлік модельдеуге негізделген, бұл әдіс бұрынғы зерттеулерде қолданылмаған. Алынған нәтижелер нақты емес болды. National Geographic журналында былай делінген: "Көмір бункеріндегі өрт, жанындағы оқ-дәрі қоймасында жарылыс тудыруға жеткілікті жылу шығарған болуы мүмкін, бірақ компьютерлік талдау көрсеткендей, тіпті кішкентай, қолмен жасалған мина да кеменің қабырғасын тесіп, ішінде жарылыс тудыруы мүмкін". AME зерттеуінде "Мейн" кемесінің астындағы топырақ шөгіндісінің мөлшері мен орналасуы, оқ-дәрі қоймасының жарылысымен ғана емес, минаның жарылысымен де жақсы түсіндіріледі" деп көрсетілген.