Кіріспе

Психология және социология салаларындағы термин, "Numb3rs" эпизоды. Психология мен социологияда сенім метрикасы – бір әлеуметтік қатысушының (жеке тұлға немесе топ) екінші әлеуметтік қатысушыға деген сенімінің дәрежесін өлшеу немесе бағалау. Сенім метрикаларын компьютерде іске асыруға болатындай етіп абстракциялауға болады, бұл оларды Friendster және LiveJournal сияқты виртуалды қауымдастықтарды зерттеу және құру үшін маңызды етеді. Сенімді қарапайым өлшеуге келтіру қиын, себебі оның мағынасы жалпыға қолданылатын сенімді өлшемдер үшін тым субъективті, сондай-ақ ол ақыл-ой процесі болғандықтан, құралдарға қол жетімсіз. Процестің күрделілігі және сенімнің "біріктірілгендігі" салдарынан, сенімді өлшеу үшін қарапайым метрикаларды қолдануға қарсы күшті аргументтер бар, бұл сенімді байланысты факторлардан оқшаулауды мүмкінсіз етеді. Әр метриканың әртүрлі мақсаттарға қызмет етуіне байланысты, белгілі бір сенім метрикасын басқаларынан жақсы ететін қасиеттердің жалпыға келісілген жиынтығы жоқ, мысалы, сенім метрикалары үшін белгілі бір жіктеу жүйесін ұсыну. Сенім метрикаларының екі тобын бөліп қарастыруға болады: эмпирикалық метрикалар, сенімнің нақты және стандартталған мәндерін анықтауға бағытталған; формалды метрикалар, манипуляциялауды, өңдеуді және сенім туралы ой-пікір қалыптастыруды жеңілдетуге бағытталған. Формалды метрикаларды олардың қасиеттеріне сәйкес тағы да жіктеуге болады. Сенім метрикалары сенімді модельдеуге және сенім туралы ойлауға мүмкіндік береді. Олар бедел жүйелерімен тығыз байланысты. Бір-біріне қарсы сенімнің қарапайым формаларын, мысалы, PGP-де кездестіруге болады. Компьютерлік бағдарламалық қамтамасыздағы сенім метрикаларының алғашқы коммерциялық түрлері eBay-дің пікір рейтингісі сияқты қолданбаларда қолданылды. Slashdot топтың тиімділігін арттыруға бағытталған іс-әрекеттер үшін жүйеленген "карма" ұғымын енгізді, бұл тәсіл кейінгі виртуалды қауымдастықтарға зор әсер етті.

Эмпирикалық өлшемдер

Эмпирикалық өлшемдер адамдардың мінез-құлқын немесе ішкі сезімін зерттеу арқылы сенімнің құндылығын бағалайды, сенімнің қабылданатын немесе білдірілетін деңгейін анықтау үшін. Бұл әдістер теориялық негізді (не өлшенетінін анықтау) белгілі бір сұрақтар жиынтығымен және нәтижелерді статистикалық өңдеумен үйлестіреді. Ынтымақтастыққа дайындық, сондай-ақ нақты ынтымақтастық, сенімді көрсету және өлшеу үшін жиі қолданылады. Нақты құндылық (сенім және/немесе сенімділік деңгейі) байқалған және гипотетикалық мінез-құлық арасындағы айырмашылықтан бағаланады, яғни ынтымақтастық болмағанда күтілетін мінез-құлық.

Сауалнамалар

Сауалнамалар сенім деңгейін байқау немесе ішкі түйсік арқылы анықтайды, бірақ ешқандай тәжірибе жүргізбей. Жауап берушілер әдетте сұрақтар немесе тұжырымдар жиынтығына жауап береді, ал жауаптар, мысалы, Ликерт шкаласы бойынша құрылымдалады. Айырмашылық тудыратын факторлар – теориялық негіз және контексттік маңыздылығы. Ең ерте сауалнамалардың бірі – Маккроски шкаласы, ол спикерлердің құзыреттілігін (біліктілігін) және мінез-құлқын (сенімділігін) анықтау үшін қолданылған. Ремпельдің сенім шкаласы және Роттер шкаласы әртүрлі жағдайларда жеке адамдар арасындағы сенім деңгейін анықтау үшін кеңінен танымал. Ұйымдық сенімділікті бағалау тізімі (OTI) – ұйым ішіндегі сенім деңгейін анықтауға қолданылатын толыққанды, теориялық негізделген сауалнаманың мысалы. Нақты зерттеу саласы үшін арнайы сауалнама әзірленуі мүмкін. Мысалы, сенімнің салааралық моделі сауалнама арқылы тексерілді, сондай-ақ веб-сайттың дизайн элементтері мен оның қабылданатын сенімділігі арасындағы байланысты анықтау үшін сауалнама пайдаланылды.

Ойындар

Сенімді өлшеудің тағы бір эмпирикалық әдісі – қатысушыларды тәжірибелерге тарту және мұндай тәжірибелердің нәтижелерін сенімнің шамасы ретінде қарастыру. Әртүрлі ойындар мен ойынға ұқсас сценарийлер сынақтан өтті, олардың кейбіреулері сенімді немесе сенімділікті ақшалай өлшемдермен бағалайды (құрамына шолу үшін қараңыз). Сенімге негізделген ойындар Нэш тепе-теңдігі Парето оптималдығынан өзгешеленетіндей етіп құрастырылған, сондықтан ешбір ойыншы өз пайдасын арттыру үшін өзімшіл стратегиясын өзгерте алмайды, ал ынтымақтастыққа келген жағдайда серіктестер пайда көреді. Сондықтан сенімді ынтымақтастық арқылы алынған ақшалай пайданың негізінде бағалауға болады. Алғашқы "сенім ойыны" инвестор мен брокер арасындағы абстрактілі инвестициялық ойын ретінде сипатталған. Ойын бір немесе бірнеше рет, кездейсоқ таңдалған ойыншылардың арасында немесе бір-бірін танитын жұптар арасында ойнатылуы мүмкін, нәтижелері әртүрлі болады. Ойынның бірнеше түрі бар, олар сенімнің әртүрлі аспектілеріне назар аударады. Мысалы, ойын ережелері "сенімсіздік ойыны" деп аталатын жағдайға өзгертілуі мүмкін, хабарлама беру кезеңі қосылуы мүмкін немесе ережелер қатысушылардың түсінігін өзгертетін түрлі форматта ұсынылуы мүмкін. Басқа қызықты ойындарға екі таңдаулы сенім ойындары, сыйлық алмасу ойыны, ынтымақтастыққа негізделген сенім ойындары және әртүрлі әлеуметтік ойындар жатады. Атап айтқанда, "Тұтқындар дилеммасы" сенім мен экономикалық пайданы байланыстырып, өзаралық қарым-қатынастың рационалдығын көрсету үшін жиі қолданылады. Көп ойыншылы ойындар үшін нарықтың әртүрлі симуляциялық түрлері бар.

Ресми өлшемдер

Ресми өлшемдер сенімді модельдеуді жеңілдетуге бағытталған, әсіресе сенімді абстрактілі жүйе ретінде бейнелейтін үлкен масштабтағы модельдер үшін (мысалы, әлеуметтік желі немесе сенім желісі). Осының салдарынан, олар сенімнің психологиясына немесе эмпирикалық деректерді жинау ерекшеліктеріне толыққанды түсінік бермеуі мүмкін. Формальдық метрикалар алгебра, ықтималдық немесе логика негізінде құрылады.

Өкілдік

Сенім деңгейіне құндылық тағайындаудың жалпы қабылданған әдісі жоқ, "сенім құндылығының" әрбір ұсынылымы белгілі бір артықшылықтары мен кемшіліктері бар екенін алға тартады. Тек екілік мәндерді қабылдайтын, белгілі бір масштабты қолданатын жүйелер бар, онда сенімділік 100-ден +100-ға дейін (нөлді қоспағанда), 0-дан 1-ге дейін немесе [-1-ден +1-ге дейін] аралығында болады; сенімділік дискретті немесе үздіксіз, бір өлшемді немесе көп өлшемді болуы мүмкін. Кейбір өлшемдер оларды нақты сандық диапазонға ауыстыруға тырыспай, реттелген мәндер жиынтығын пайдаланады (мысалы, толық шолу үшін қараңыз). Сондай-ақ, кейбір мәндердің мағынасы туралы да пікірталас бар. Сенім деңгейлеріне құндылықтарды тағайындау туралы келіспеушіліктер әсіресе нөлдің және теріс мәндердің мағынасына келгенде байқалады. Мысалы, нөл сенімсіздікті (бірақ наразылықты емес), ақпараттың жетіспеуін немесе терең наразылықты білдіруі мүмкін. Егер рұқсат етілсе, теріс мәндер әдетте наразылықты көрсетеді, бірақ наразылықтың теріс белгісі бар сенім ғана екені немесе жеке құбылыс екені күмәнді.

Субъективті ықтималдық

Субъективті ықтималдық – сенім білдірушінің сенімгерге деген сенімін өзі бағалауына назар аударады. Мұндай бағалауды сенімгердің болашақ әрекеттеріне қатысты күту ретінде қарастыруға болады және оны ықтималдық арқылы білдіруге болады. Бұл ықтималдық субъективті, себебі ол нақты сенім білдірушіге, оның жағдайды бағалауына, оған қолжетімді ақпаратқа және басқа да факторларға байланысты. Осыған ұқсас жағдайда басқа сенім білдірушілердің субъективті ықтималдығы әртүрлі болуы мүмкін. Субъективті ықтималдық формалдау мен эмпирикалық зерттеулер арасында маңызды байланыс құрады. Формальды тұрғыдан алғанда, субъективті ықтималдық ықтималдық және статистика салаларындағы қолданылатын құралдардан пайда көре алады. Эмпирикалық тұрғыдан алғанда, субъективті ықтималдықты бір жақты тікелей тікелей сынақтар арқылы өлшеуге болады. Егер күтілетін пайда белгілі болса, адамның тікелей сынаққа салған сомасын оның мәміленің субъективті ықтималдығын бағалау үшін пайдалануға болады.

Белгісіз ықтималдықтар (субъективті логика)

Белгісіз ықтималдықтар логикасы (субъективті логика) Жосангпен енгізілді, онда белгісіз ықтималдықтар субъективті пікірлер деп аталады. Бұл тұжырымдама ықтималдық таралуын белгісіздікпен үйлестіреді, сондықтан сенім туралы әрбір пікірді, әр таралуға сәйкес белгісіздікпен сипатталатын ықтималдық таралуларының таралуы ретінде қарастыруға болады. Сенімді ұсынудың негізі – сенім туралы пікірді (дәлел немесе сенімділік) төрттік түрінде көрсету мүмкіндігі: (сенім, сенімсіздік, белгісіздік, бастапқы деңгей), мұнда сенім, сенімсіздік және белгісіздік бірге қосылғанда бірге алынады, демек, қосылу арқылы байланысты. Субъективті логика – есептеу сенімділігінің бір мысалы, онда белгісіздік есептеу процесіне енгізілген және нәтижеде көрінеді. Бұл жалғыз тәсіл емес, мысалы, сенімділік мәнін көрсету үшін ұқсас төрттік (сенім, сенімсіздік, белгісіз, білмеушілік) қолдануға болады, тиісті операциялар анықталған жағдайда. Субъективті пікірді ұсынудың күрделілігіне қарамастан, сенімге қатысты төрттік мәнінің нақты құндылығын белгілі бір актер немесе оқиға туралы екілік пікірлер тізбегінен оңай алуға болады, осылайша бұл формалды метрика мен эмпирикалық байқалатын мінез-құлық арасындағы берік байланысты қамтамасыз етеді. Соңында, CertainTrust және CertainLogic бар. Екеуі де ортақ ұсынысқа ие, ол субъективті пікірлерге баламалы, бірақ "орташа баға", "сенімділік" және "бастапқы күту" деп аталатын үш тәуелсіз параметрге негізделген. Сондықтан, CertainTrust үштігі мен субъективті пікірлердің төрттігі арасында биективті сәйкестік бар.

Ұялы логика

Бұлқыңдаған жүйелер сенім көрсеткіштері арқылы табиғи тілдегі сөздерді мағыналы сандық талдаумен байланыстыра алады. Сенімге бұлқыңдаған логиканы қолдану, өзара желілердегі рейтингтерді жақсарту мақсатында зерттелді. Сонымен қатар, торлы есептеулерде бұлқыңдаған логика қауіпсіздік мәселелерін сенімді және тиімді шешуге мүмкіндік беретіні көрсетілді.

Сенім өлшегіштерінің қасиеттері

Сенім метрикасының қанағаттандыруы тиіс қасиеттері жиынтығы қолданылатын салаға қарай өзгереді. Ең көп кездесетін қасиеттер тізімі төменде келтірілген.

Транзитивтілік

Транзитивтілік – сенімділік метрикасының аса қажетті қасиеті. Егер А, B-ге, ал B, C-ге сенім артса, онда транзитивтілік А-ның C-ге сену деңгейіне қатысты. Транзитивтілік болмаса, сенім метрикаларын күрделі қарым-қатынастардағы сенімді түсіну үшін пайдалану қиын. Транзитивтілікке негіз болатын түсінік – әлеуметтік желілердің негізі саналатын «достың достары» (FOAF) тәжірибесі. Дегенмен, транзитивтілікке нақты формальды мағына беруге тырысылғанда сенім ауқымы немесе контексіне байланысты мәселелер туындайды. Мысалы, сенімнің шектеулі транзитивтілігіне шарттарды анықтайды, сондай-ақ тікелей сенім мен ұсыныс арқылы келген сенімді ажыратады. Сондай-ақ, Advogato моделіне сүйенген зерттеулер қарапайым сенім транзитивтілігінің әрқашан орынды болмайтынын көрсетіп, жаңа сенім метрикаларын ұсынды. Транзитивтілікке қарапайым, толыққанды көзқарас әлеуметтік желілерге (FOAF, Advogato) тән. Ол күнделікті түсінікке сәйкес келеді және сенім мен сенімділік адамның тұтас тұлғасына қатысты екенін, нақты сенім ауқымына немесе контекстіне қарамастан, болжайды. Егер біреуге дос ретінде сенім артса, онда оған басқа досын ұсынуға немесе қолдауға да болады. Сондықтан, транзитивтілік семантикалық тұрғыдан ешқандай шектеусіз жарамды және осы көзқарастың табиғи салдары болып табылады. Көбірек зерде салынған көзқарас сенімнің әртүрлі ауқымдарын/контекстерін ажыратады және семантикалық тұрғыдан үйлесімсіз немесе тиімсіз контексттер арасында транзитивтілікке жол бермейді. Контексттік көзқарас, мысалы, белгілі бір білікке, адалдыққа, дұрыс пікір білдіру қабілетіне немесе басқа ақпарат көздері туралы сенімді кеңес беру қабілетіне сенуді ажырата алады. Контексттік көзқарас көбінесе сенімге негізделген қызметтерді құруда қолданылады. Сенімнің контексттік екендігі (ауқымы бар екендігі) – бірлесіп сүзгілеудің негізі.

Өлшегіштігі

Сенім желілерінің кеңеюі масштабталуды қажетті қасиетке айналдырады, яғни үлкен желілер үшін метриканы есептеу мүмкін болуы керек. Масштабталу әдетте метрикаға екі талап қояды:

Элементарлық операция (мысалы, біріктіру немесе жеңілдету) есептеу тұрғысынан орындалуы тиіс, мысалы, сенім контексі арасындағы байланыстарды жылдам орнатуға болады. Элементарлық операциялардың саны желінің өсуімен бірге баяу өсуі керек.

Шабуылға қарсылық

Шабуылға төзімділік – сенім көрсеткіштерінің маңызды функционалдық емес қасиеті, ол көрсеткіштерді манипуляциялауға тырысатын және жаман ниетпен әрекет ететін (яғни, сенімге қатысты болжамдарды теріс пайдалануға ұмтылатын) агенттердің ықпалына берілмей қалу қабілетін көрсетеді. Advogato ашық кодты бағдарламалық жасақтаманы әзірлеушілерге арналған ресурс, ол Раф Левиеннің шабуылға төзімді сенім көрсеткіштеріне қатысты жаңа тәсіліне негізделген. Левиен Google-дің PageRank алгоритмін Advogato-ның негізіндегідей шабуылға төзімді сенім метрикасы ретінде қарастыруға болатынын атап өтті.