Кіріспе

Бағдарламалық жасақтаманың түрі зерттеу саласы. Әлеуметтік бағдарламалық жасақтама, сондай-ақ әлеуметтік қосымшалар немесе әлеуметтік платформа деп аталады, ол көбінесе интернетке негізделген коммуникациялар мен өзара әрекеттесу құралдарын қамтиды. Коммуникация құралдары әдетте ақпаратты жазбаша түрде түсіру, сақтау және ұсынумен айналысады, бірақ аудио және бейне мазмұнын да қамтиды. Өзара әрекеттесу құралдары пайдаланушылар жұбы немесе тобы арасындағы делдалдық өзара әрекеттесуді басқарады. Олар пайдаланушылар арасында байланыс орнатуға және сақтауға, сондай-ақ әңгімелесу мен сөйлесудің механизмдерін жеңілдетуге бағытталған. Әлеуметтік бағдарламалық жасақтама, жалпы алғанда, адамдар үшін бірлесіп жұмыс істеуді, қауымдастықтарды ұйымдастыру мен қалыптастыруды, өзін-өзі таныстыруды, әлеуметтік өзара әрекеттесуді және кері байланыс алуды мүмкін ететін бағдарламалық қамтамасыз етуді білдіреді. Әлеуметтік бағдарламалық жасақтаманың қазіргі анықтамасының тағы бір маңызды аспектісі – ол орталықтандырылған немесе өзін-өзі реттейтін тәсілмен адамдар арасындағы пікір алмасуды құрылымды түрде жүзеге асыруға мүмкіндік береді. Әлеуметтік бағдарламалық жасақтаманың ең дамыған саласы – Web 2.0 қолданбалары адамдар арасындағы ынтымақтастықты және онлайн қауымдастықтар құруды бұрынғыдан да жақсырақ ынталандыра алады. Әлеуметтік бағдарламалық жасақтама ұсынатын мүмкіндіктер – жылдам байланыс және білім алу. Әлеуметтік бағдарламалық жасақтаманың тағы бір ерекшелігі – өзара әрекеттесу мен ынтымақтастықтан басқа, ол пайдаланушылардың ұжымдық мінез-құлқын жинақтап, көпшіліктің жеке тұлғадан, ал жеке тұлғалардың көпшіліктен үйренуіне мүмкіндік береді. Сондықтан, әлеуметтік бағдарламалық жасақтама арқылы бір-бірмен, бір-көппен немесе көп-көппен өзара әрекеттесуге болады.

Блогтар

Блогтар, веб-жұрналының қысқартылған түрі, белгілі бір адамның онлайн күнделігі сияқты. Иесі мерзімді түрде жазба жариялайды, соның арқасында басқалар пікір білдіре алады. Тақырыптар көбінесе иесінің күнделікті өмірі, саясатқа қатысты көзқарастары немесе олар үшін маңызды болған кез келген мәселе туралы болады. Блогтар әртүрлі адамдар үшін мағынасы әртүрлі – "онлайн күнделік" дейтіндер де бар, "оңай жаңартылатын жеке веб-сайт" деп түсінетіндер де жетерлік. Бұл анықтамалар техникалық тұрғыдан дұрыс болғанымен, блогтардың әлеуметтік құрал ретіндегі күшін толыққанды көрсетпейді. Блогтар тек қарапайым бас бет немесе онлайн күнделік ғана емес, сонымен қатар жазбаларға түсініктемелер қалдыруға мүмкіндік береді, осылайша пікір алмасу алаңын құрайды. Оларда блог тізімі (яғни, иесі оқитын немесе құрметтейтін басқа блогтарға сілтемелер) болады және XFN әлеуметтік қарым-қатынас стандартын пайдаланып, басқа блогерлермен байланыстарын көрсетеді. Pingback және trackback арқасында бір блог екінші блогқа хабарлама жіберіп, блогтар арасында әңгімелесуді бастауға болады. Блогтар оқырмандарды қызықтырады және белгілі бір адам немесе қызығушылық тақырыбына байланысты виртуалды қауымдастық құруға көмектеседі. Блог жазу, кәсіпорындардағы әлеуметтік бағдарламаларды қолданатын компаниялар үшін де танымал болды.

Бірлескен нақты уақыт редакторлары

Мәтін немесе медиа файлды бір уақытта әртүрлі қатысушылар желіде өңдеу алғаш рет 1970 жылдары ғылыми жүйелерде көрсетілді, бірақ қазір жаһандық желіде қолдануға болады. Бірлескен, нақты уақыт режимінде өңдеу, мысалы, фильмдерді өңдеуде және бұлтты кеңселік қосымшаларда қолданылады.

Болжамдық нарықтар

Болашақ оқиғаларды болжау және оларға тікелей тіке бастауды жеңілдететін көптеген болжам нарығы құралдары пайда болды (соның ішінде кейбір тегін бағдарламалық жасақтама). Бұл бағдарламалық қамтамасыз ету әлеуметтік өзара әрекеттесудің неғұрлым формалды түрін ұсынады, бірақ оны сенімді әлеуметтік бағдарламалық қамтамасыз ету түрі деп санауға болады.

Әлеуметтік желілер қызметі

Әлеуметтік желілер адамдарға ортақ қызығушылықтар, хоббилер немесе мақсаттар бойынша онлайн жиналуға мүмкіндік береді. Мысалы, кейбір сайттар бірдей спорт түрлерімен айналысатын адамдар үшін кездесулер ұйымдастыруға жағдай жасайды. Басқа қызметтер бизнес байланыстар құруға және әлеуметтік іс-шараларға қатысуға көмектеседі. Кейбір ірі викилер пайдаланушы беттері мен порталдарды дамыту арқылы әлеуметтік желі қызметтеріне ұқсас болып кеткен.

Әлеуметтік желілердегі іздеу жүйелері

Әлеуметтік желілердегі іздеу жүйелері – іздеу нәтижелерін ұйымдастыру, басымдық беру немесе сүзгілеу үшін әлеуметтік желілерді пайдаланатын іздеу жүйелерінің класы. Әлеуметтік желілердегі іздеу жүйелерінің екі кіші класы бар: нақты әлеуметтік желілерді пайдаланатындар және жасырын әлеуметтік желілерді пайдаланатындар. Нақты әлеуметтік желілердегі іздеу жүйелері адамдарға нақты айқындалған әлеуметтік қарым-қатынастар бойынша бір-бірін табуға мүмкіндік береді. XHTML Friends Network адамдарға өздерінің қарым-қатынастарын өз сайттарында бөлісуге мүмкіндік береді, осылайша бұрынғы бөлімде сипатталған орталықтандырылған әлеуметтік желі қызметтерінен өзгеше, таратылған/децентрализацияланған онлайн әлеуметтік желі құрайды. Жасырын әлеуметтік желілердегі іздеу жүйелері адамдарға олар сенетін әлеуметтік желілер кластарына сүйене отырып, іздеу нәтижелерін сүзгілеуге мүмкіндік береді, мысалы, ортақ саяси көзқарас. Бұл 1993 жылғы Біріккен Ұлттар Ұйымы Университетінің Америкалық комитетінің "Болашақтың жағдайы туралы есебінде" эпистемиялық сүзгі деп аталды және бұл көптеген пайдаланушылар үшін іздеудің басты құралына айналады деп болжанды. Мұндай көзқарастар туралы сенімді нақты ақпараттың болмауына байланысты, әлеуметтік желілерді іздеудің осы түрі онлайн әлеуметтік желілердің топологиясын анықтау үшін интернеттен мәліметтер жинау арқылы анықтайды. Мысалы, NewsTrove іздеу жүйесі контент сайттары, блогтар, подкасттар және ағындардан мәліметтерді, сондай-ақ тақырыптарды, сілтемелерді және грамматикалық ерекшеліктерді қарастыра отырып, әлеуметтік желілерді анықтайды.

Кеңесшіл әлеуметтік желілер

Делеберативті әлеуметтік желілер – шешім қабылдау үшін пікір алмасу мен талқылауға арналған желілер. Олар азаматтар мен билік арасындағы тұрақты қарым-қатынас құру мақсатында жасалады. Олар хабардар пікірлерге және нақты нәтижелер күтіліп берілген кеңестерге негізделген.

Коммерциялық әлеуметтік желілер

Коммерциялық әлеуметтік желілер бизнес-мәмілелерді қолдау және жеке тұлға мен бренд арасындағы сенімді нығайту үшін құрылған. Олар өнім туралы пікірлерге, өнімді жақсартуға бағытталған ұсыныстарға негізделеді, сондай-ақ клиенттерге брендтермен бірлесіп дамуға, қызмет көрсетуді жетілдіруге және тұтынушыға жақсырақ тәжірибе сыйлауға мүмкіндік береді.

Әлеуметтік нұсқаулықтар

Әлеуметтік нұсқаулық – нақты әлемдегі кафелер, мейрамханалар, Wi-Fi нүктелері сияқты қызықты орындарды ұсынатын немесе олар туралы ақпарат беретін бағытталғыш.

Әлеуметтік кітапшалар

Кейбір веб-сайттар пайдаланушыларға өзінің закладкалар тізімін немесе сүйікті веб-сайттарын басқалар іздеп көру үшін жариялауға мүмкіндік береді. Бұл сайттар ортақ қызығушылықтар арқылы басқа адамдармен танысуға да пайдалы. Сонымен қатар, көптеген әлеуметтік закладка сайттары пайдаланушыларға басқа пайдаланушылармен бөліскен веб-сайттар мен мазмұнды танымалдылығы немесе санаттары бойынша қарауға мүмкіндік береді. Осылайша, әлеуметтік закладка сайттарын пайдалану веб-мастерлер үшін іздеу жүйесін және әлеуметтік желілерді оңтайландырудың тиімді құралы болып табылады. Кәсіпорындық закладка – бұл деректер туралы білімді жинақтау үшін кеңейтілген тегтер жиынтығын қолдана отырып, кез келген ақпаратты белгілеу және байланыстыру әдісі. Ол осы тегтерді файрволдың артында орналасқан веб-инфрақұрылым серверінде жинап, индекстейді. Пайдаланушылар білімдік тегтерді белгілі бір адамдармен немесе топтармен, әдетте ұйым ішінде ғана бөлісетін, нақты желілерде бөлісе алады.

Әлеуметтік көру

Әлеуметтік көру бірнеше пайдаланушыға түрлі көздерден ақпарат жинақтап, онлайн видеоларды синхронды түрде бірге тамашалауға мүмкіндік береді.

Әлеуметтік каталогтау

Әлеуметтік каталогтастыру, әлеуметтік кітап белгілеріне ұқсас, бұл бағдарламалық қамтамасыз ету ғалымдарға арналған. Ол пайдаланушыға интернетте немесе веб-сайтта, Academic Search Premier немесе LexisNexis Academic University сияқты онлайн дерекқорда, кітапхана каталогында табылған мақалаға немесе кітапқа сілтеме жасауға мүмкіндік береді. Бұл сілтемелерді алдын ала анықталған санаттарға немесе пайдаланушы таңбаларды (тегтерді) қолдану арқылы құрған жаңа санаттарға жіктеуге болады. Бұл тәсіл ұқсас салаларды зерттейтін немесе қызығушылық танытатын ғалымдарға байланысуға және ресурстармен бөлісуге көмектеседі.

Әлеуметтік кітапханалар

Бұл қосымша келушілерге жинаған заттарын, кітаптарын, пластинкаларын және DVD-дискілерін тізімдеуге мүмкіндік береді. Пайдаланушылар өз жинақтарымен бөлісе алады. Статистикалық есептеулер мен желі теориясын қолдана отырып, пайдаланушылар бағалауларына сүйене отырып ұсыныстар жасалуы мүмкін. Кейбір сайттар достар арасында бір-біріне нәрселерді уақытша беруге арналған виртуалды "тексеру" жүйесімен қатар, достар арасында қарыз алу мүмкіндігін ұсынады. Көптеген сайттарда халықтық таксономия немесе тегтеу жүйесі қолданылады.

Әлеуметтік онлайн-сақтау

Әлеуметтік онлайн сақтау қолданбалары пайдаланушыларға кез келген типтегі файлдарды қамтитын файлдық архивтерді бірлесіп жасауға мүмкіндік береді. Файлдарды онлайн режимінде немесе сақтау жүйесіне қол жеткізе алатын жергілікті компьютерден өңдеуге болады. Мұндай жүйелер қазіргі серверлік инфрақұрылымды пайдалануы немесе P2P технологиясын қолданып, бос ресурстарды қолдануы мүмкін. Бұл жүйелер әлеуметтік, себебі олар файлдарды жалпыға таратуға және файлдарды достармен тікелей бөлісуге мүмкіндік береді.

Әлеуметтік желілерді талдау

Әлеуметтік желілерді талдау құралдары әлеуметтік желілердегі дерек байланысы графиктерін және осы желілердегі ақпарат ағынын топтарды (мысалы, топтамалар немесе маңызды ықпал етушілер) және трендтерді анықтау үшін талдайды. Олар екі санатқа бөлінеді: әлеуметтік ғалымдар мен статистиктер қолданатын Mathematica сияқты кәсіби зерттеу құралдары, және қолданудың қарапайымдылығына баса назар аударатын Wolfram Alpha сияқты тұтынушыларға арналған құралдар.

Виртуалды әлемдер

Виртуалды әлемдер – нақты әлемді еске түсіретін виртуалды ортада басқа адамдармен кездесіп, әрекеттесуге мүмкіндік беретін қызметтер. Сондықтан бұл терминге «виртуалды шындық» деп аталады. Әдетте, пайдаланушы аватар арқылы әлемде жүріп, жазбаша немесе дауыстық байланыс арқылы басқалармен өзара әрекеттеседі.

Көп ойыншықты онлайн ойындар

MMOG – бұл виртуалды әлемдер (виртуалды орта деп те аталады), олар виртуалды әлемдік симуляцияға түрлі ұпайлық жүйелерді, деңгейлерді, бәсекелестікті, жеңімпаздар мен жеңілгендерді енгізеді. Көп ойыншылы онлайн-рольдік ойындар (MMORPG) – рольдік бейнеойындар мен көп ойыншылы онлайн-ойындардың бірігіп кеткен түрі.

Ойыннан тыс әлемдер

Тағы бір даму – ойынға ұқсамайтын немесе тіпті ойын емес әлемдердің пайда болуы. Ойындарда ұпайлар, жеңімпаздар мен жеңілгендер болады. Ал кейбір виртуалды әлемдер MySpace және Facebook сияқты әлеуметтік желілерге ұқсас, бірақ 3D симуляция мүмкіндіктерімен жабдықталған.

Экономика

Көп жағдайда осы әлемдерде нақты экономика қалыптасады, бұл әлем ішіндегі материалдық емес қызметтер экономикасын нақты әлемдегі қызмет көрсетушілерге дейін кеңейтеді. Сарапшылар кейіпкерлерге киімдер мен шаштарды жобалай алады, олар үшін күнделікті тапсырмаларды орындайды және т.б., ал осының өтесіне ойын ішіндегі валютамен төленеді. Мұндай құбылыс әлеуметтік мүмкіндіктерді арттырумен қатар, алдауға деген ынтаны да күшейтеді. Кейбір ойындарда әлемдік экономика – әлемнің басты ерекшеліктерінің бірі болып табылады. Кейбір MMOG компаниялары тіпті ойын ішіндегі экономикалық жүйелерін қадағалау үшін экономистерді толық жұмыс күніне жұмысқа тартады.

Басқа да арнаулы әлеуметтік бағдарламалар

Әлеуметтік бағдарламалық сипаттамалары бар көптеген басқа да қосымшалар адамдардың байланысын және белгілі бір жағдайларда ынтымақтастығын жеңілдетеді. Соның ішінде әлеуметтік жобаларды басқару және электрондық оқыту қосымшалары бар.

Жеткізушілер тізімі

Әртүрлі талдау фирмалары нарықтағы маңызды әлеуметтік бағдарламалық қамтамасыз етушілерді тізімдеуге және жіктеуге тырысты. Forrester Research компаниясының Джеремия Оуянг елу "қоғамдық бағдарламалық қамтамасыз ету" платформасын тізімдеді. Real Story Group тәуелсіз талдау фирмасы 23 әлеуметтік бағдарламалық қамтамасыз етушіні жіктеді, оларды салыстырып бағалайды. Ашық саясат ашық үкімет принципін қамтиды, соның ішінде IdeaScale, Google Moderator, Semantic MediaWiki, GitHub және басқа да бағдарламалық жасақтаманы пайдалану арқылы халықтың қатысуы мен өзара әрекеттесуі. Онлайн журналистиканың ұжымдық түрлері шамалы айырмашылықпен бірдей кезеңде пайда болды, әсіресе саяси манипуляцияларды тексеру мақсатында.

Байланыс және интерактивті құралдарды салыстыру

Байланыс құралдары көбінесе асинхронды болады. Ал интерактивті құралдар, керісінше, синхронды болып келеді, пайдаланушыларға нақты уақытта (телефон, желілік телефон, бейне байланыс) немесе дерлік синхронды (жедел хабарлама, мәтіндік чат) қарым-қатынас жасауға мүмкіндік береді. Байланыс – сөйлеу, айту немесе жазудың мазмұнымен байланысты, ал өзара әрекеттесу – пайдаланушылардың бір-біріне жеке тұлға ретінде қызығушылық танытуымен байланысты. Яғни, байланыс құралы мәтінді іздеу мен қол жеткізуді оңай да, тиімді де етуге ұмтылуы мүмкін. Интерактивті құрал пайдаланушының өрнегін, мінез-құлқын және қатысуын барынша толық көрсетуге тырысады. Мәтіндерді ұйымдастыру және сақталған жазбаларға қол жеткізуді қамтамасыз ету, үлескерлер арасындағы жеке қарым-қатынасты жеңілдетуден айқын ерекшеленеді, осылайша бұл екі құралдың аражігін ажырату қажеттігі туындайды.

Жаңа технологиялар

Кейбір жағдайларда хостингті кеңінен таратуға және дереу уақытта өте жоғары өткізу қабілетін қолдауға мүмкіндік беретін жаңа технологиялар орталық контент арбитрлерін айналып өтуде.

Виртуалды қатысу

Кеңінен қарастырылғанда, виртуалды қатысу немесе телеқатысу – бұл радио, телефон, теледидар немесе интернет сияқты делдалдық технологиялар арқылы қатысуды білдіреді. Бұған қоса, ол дауыс, бет-әлпет және дене тілі сияқты көзге көрінетін физикалық белгілерді де білдіруі мүмкін. Тарынырақ мағынада, виртуалды қатысу термині URL мекенжайларымен анықталатын World Wide Web-тегі орналасқан жерді білдіреді. Веб-сайтты қарап шығушы адамдар веб-орналасқан жерде виртуалды түрде қатысып отырған болып есептеледі. Виртуалды қатысу – адамдардың веб-сайтта кездейсоқ немесе мақсатты түрде кездесетін әлеуметтік құрал. Веб кеңістігінде кең таралған байланыс, мінез-құлық үлгілерін нақты әлемнен және виртуалды әлемдерден вебке көшіреді. Зерттеулер онлайн индикаторлардың әсерін көрсеткен.

Пікірталастар немесе жобалау таңдаулары

Әлеуметтік бағдарламалық қамтамасыз етуді құралдардың нақты тізімі емес, пікір-талқылар немесе дизайн таңдаулары жиынтығы ретінде түсіну оңтайлы. Жалпы алғанда, пошта тізімдері мен Usenet форумдары сияқты, «әлеуметтік» деп есептелетін көптеген бұрынғы медиа бар. Дегенмен, осы терминнің көптеген қолданушылары оның мағынасын блогтар мен викилер сияқты соңғы бағдарламалық жасақтама түрлерімен шектейді. Басқалары әлеуметтік бағдарламалық қамтамасыз ету терминін бағдарламалық қамтамасыз етудің бір түріне емес, екі немесе одан көп компьютерлік делдалдық коммуникация түрлерін пайдалану арқылы «қоғам құруға» алып келетін жағдай ретінде қолдануды ұсынады. Осы көзқарас бойынша, адамдар онлайн-қоғамдастықтарды бір-бірмен (мысалы, электрондық пошта және жылдам хабар алмасу), бір-көппен (веб-беттер мен блогтар) және көп-көппен (викилер) байланыс түрлерін біріктіру арқылы құрайды. Кейбір топтар нақты кездесулер ұйымдастырып, осылайша физикалық өмірді бөлісетін «нағыз» қауымдастыққа айналады. Әлеуметтік бағдарламалық қамтамасыз етуді анықтаушылардың көпшілігі олардың «төменнен жоғарыға» қарай қоғамдық дамуды жеңілдететініне келіседі. Бұл жүйе теңсіздіксіз және қабілеттерімен ерекшеленетін адамдарды көтеріп шығарады. Мүшелік ерікті болып табылады, мүшелердің сенімін қондырып, беделге ие болады, ал қауымдастықтың миссиясы мен басқаруын мүшелер өздері анықтайды. «Төменнен жоғарыға» процестер арқылы құрылған қауымдастықтар, пайдаланушылардың рөлі сыртқы билікпен анықталатын және қатаң бағдарламалық жасақтама механизмдерімен (мысалы, қол жеткізу құқықтары) шектелетін «жоғарыдан төменге» бағдарламалық қамтамасыз ету арқылы құрылған, азырақ сергекті коллективтерден өзгеше. Саясаттағы шағын айырмашылықтарды ескере отырып, бағдарламалық қамтамасыз етудің бір түрі түбірінен өзгеше әлеуметтік нәтижелерге әкелуі мүмкін. Мысалы, Tiki Wiki CMS Groupware-де егжей-тегжейлі кіруді бақылаудың ұсақ түйірлі рұқсаттар жүйесі бар, сондықтан сайт әкімшісі әрбір бет бойынша қай топтар көруге, өңдеуге немесе тарихты көруге болатынын анықтай алады. Керісінше, MediaWiki пайдаланушы бақылауын болдырмайды, көптеген беттерді көптеген пайдаланушылар өңдей алады және соңғы өзгерістер беттерінде қазіргі уақытта өңдеп жатқан пайдаланушылар туралы көбірек ақпарат ұсынады. Нәтижесінде, Tiki-ді MediaWiki-дің әлеуметтік парадигмасын қабылдайтын қауымдастық топтары да, мазмұнды көбірек бақылауды қалайтын топтар да пайдалана алады. Әлеуметтік бағдарламалық қамтамасыз ету әлеуметтік желілердің ерекшеліктерін көрсетеді және әлеуметтік желілерді талдаумен үйлесімді деректер базасын жасау үшін арнайы жобаланған. Барлық әлеуметтік бағдарламалық жүйелер пайдаланушылар арасындағы байланыстарды жасайды, олар пайдаланушылар таңдайтын сәйкестендіру сияқты тұрақты болады. Осы тұрақты байланыстар арқылы бұрынғы эпистемиялық қауымдастықтан тұрақты қауымдастық құрылуы мүмкін. Бұл сілтемелердің иесі және басқаруы – кім байланысты және кім байланысты емес – пайдаланушының қолында. Осылайша, бұл сілтемелер асимметриялық: біреуі екіншісіне сілтеме берсе, екіншісі біріншісіне сілтеме бермеуі мүмкін. Сонымен қатар, бұл сілтемелер функционалды, сәндік емес: мысалы, сіз байланысы жоқ адамдардан ешқандай мазмұн алмауға таңдауыңыз мүмкін. Wikipedia пайдаланушы беттері өте жақсы мысал болып табылады және көбінесе оларды құрастырған адам туралы өте егжей-тегжейлі ақпаратты, оның ішінде ана тілінен бастап моральдық сатып алу қалауларына дейін қамтиды. 2008 жылдың соңында CMS Watch аналитикалық компаниясы әлеуметтік бағдарламалық қамтамасыз етуді зерттеуге сценарийге негізделген (пайдалану жағдайы) тәсіл құралдарды бағалау және бизнес пен технологиялық қажеттіліктерді үйлестіру үшін пайдалы әдіс беретінін мәлімдеді. Әлеуметтік бағдарламалық қамтамасыз етуді әзірлеу әдістері мен құралдары кейде әлеуметтік бағдарламалық жасақтама инженериясы терминімен жинақталады. Дегенмен, бұл термин жеңіл және қауымдастыққа бағытталған даму практикасын сипаттау үшін де қолданылады.

Теория

Виготский, Лейднер және Джарвенпаа сияқты конструктивистік оқыту теорияларының өкілдері білімді айқындау процесі оның құрылуына көмектеседі, ал әңгімелер білімді жетілдіруге септігін тигізеді деп тұжырымдады. Әңгімелерді басқару жүйесі осы мақсатқа қызмет етеді, себебі әңгімелер, мысалы сұрақтар мен жауаптар, ұйымдағы маңызды білімнің көзіне айналады. Әңгімелесу технологиялары жеке білім жұмыскерлері мен жұмыс топтарын қолдау құралы ретінде де қарастырылады. Әлеуметтік бағдарламалық қамтамасының көптеген жақтастары пайдаланушылар нақты қауымдастықтар құрайды деп есептейді және тіпті оны белсенді түрде дәлелдейді. Олар пайда болған әлеуметтік құрылымдарды сипаттау үшін "онлайн қауымдастықтар" терминін қолданады.

Тарих

Кристофер Аллен бұл анықтаманы қолдады және тұжырымдаманың негізгі идеяларын 1990-шы жылдардағы Компьютерлік қолдаумен кооперативтік немесе ынтымақтастық жұмысы (CSCW), 1970 және 1980-шы жылдардағы топтық құралдар арқылы, Энглебарттың "көбейтуі" (1960-шы жылдар) және Буштың "Мемекс" (1940-шы жылдар) арқылы іздестірді. Ол осы терминологияға әр онжылдықта әртүрлі нысанда қайта пайда болатын "өмір циклін" анықтаса да, бұл әлеуметтік бағдарламалық қамтамасыз ету жаңа бөтелкедегі ескі шарап дегенді білдірмейді. Әлеуметтік бағдарламалық жасақтаманың мүмкіндіктерін кеңейту электрондық пошта, жаңалықтар топтары, топтық бағдарламалық жасақтама, виртуалды қауымдастықтар және т.б. сияқты қарым-қатынас құралдарының алғашқы интернет-қосымшаларында көрсетілді. Алленнің өмір циклінің қазіргі кезеңінде бұл бірлесіп жұмыс жасайтын құралдар "желідегі пайдаланушылардың әрекеттерін біріктіретін" қабілетті қосады. Бұл даму әлеуметтік бағдарламалық жасақтаманы басқа топтық ынтымақтастық құралдарынан және Web 2.0 технологиясының құрамдас бөлігі ретінде ерекшелендіретін күшті динамиканы көрсетеді. Мазмұн мен мінез-құлықты жинақтау және қайта тарату мүмкіндіктері осы медианың маңызды әлеуеттерінің бірін ұсынады. Келесі кезеңде академиялық тәжірибелер, әлеуметтік конструктивизм және ашық кодты бағдарламалық қамтамасыз ету қозғалысы елеулі әсер етеді деп күтілуде. Клей Ширки "әлеуметтік бағдарламалық қамтамасыз ету" терминінің шығу тегін 1987 жылы Эрик Дрекслердің "гипермәтіндік жариялау жүйелері" талқылауымен байланыстырады, одан кейін пайда болған Дүниежүзілік Желі сияқты жүйелер, мұндай жүйелер қалай қоғамдық сын-талқылау, бірлесіп әзірлеу, топтық міндеттемелер және дауыс беру мен рейтинг негізінде мазмұнды бірлесіп сүзуге арналған бағдарламалық қамтамасыз етуді қолдауға болатынын көрсетті. Әлеуметтік технологиялар (немесе әңгімелесу технологиялары) – ұйымдар (әсіресе желілік орталықталған ұйымдар) қолданатын термин. Ол бірлесіп жазу арқылы білімді сақтау және құруға мүмкіндік беретін технологияны сипаттайды.

Уақыт шкаласы

1945 жылы Ванневар Буш өзінің «Атлантик айлық» мақаласында «Біз ойлай алатындай» деп аталатын гипертекст сияқты құрылғыны сипаттады. 1962 жылы Дуглас Энгельбарт «Адам интеллектін күшейту: тұжырымдамалық негіз» атты маңызды еңбегін жариялады. Бұл мақалада ол компьютерлерді оқытуды күшейту үшін пайдалануды ұсынды. Стэнфорд зерттеу институтындағы әріптестерімен бірге Энгельбарт адамның қабілеттерін, соның ішінде оқу қабілетін арттыратын компьютерлік жүйе жасауды бастады. 1968 жылы пайда болған жүйе жай ғана oNLine System (NLS) деп аталды. Сол жылы Дейл МакКвейг 1962 жылдың тамызында жазылған «On Line Man Computer Communication» атты меморандумдар сериясында жаһандық ақпараттық желі туралы бастапқы тұжырымдаманы ұсынды. Дегенмен, интернеттің нақты дамуы Л.Г. Робертс пен МТИ-нің Леонард Клейнрок, Роберт Кан және Винтон Серф есімдерімен байланысты. 1971 жылы Дженна Имри Вирджиния штатының Рестон қаласында кабельді теледидар абоненттері арасында TICCIT жүйесінің бір жылдық демонстрациясын бастады. Интерактивті теледидар қызметтері сенсорлық телефон арқылы ақпараттық және білім беру демонстрацияларын қамтыды. Ұлттық ғылым қоры PLATO жобасын қайта қаржыландырды және MITRE ұсынған TICCIT технологиясын компьютерлік оқыту (CAI) жүйесі ретінде өзгертуге арналған ұсынысты қаржыландырды. MITRE Остиндегі Техас университеті мен Бригам Янг университетіне оқу бағдарламаларын жобалау және курстық материалдарды жасау бойынша тапсырыс берді. Осы жылы Иван Ильич өзінің «Deschooling Society» атты кітабында компьютерлік «оқу желілері» туралы айтты. 1980 жылы MIT-де Сеймур Паперт «Ақыл-ойының дауылдары: балалар, компьютерлер және күшті идеялар» (Нью-Йорк: Basic Books) кітабын жариялады. Бұл кітап «микродүниелер» және олардың білімге әсері туралы көптеген кітаптар мен зерттеулерге түрткі болды. BITNET-ті АҚШ және Канада университеттерінің консорциумы құрды. Ол университеттерге білім беру коммуникациясы және электрондық пошта арқылы бір-бірімен байланысуға мүмкіндік берді. 1991 жылы, өркендеген кезеңінде, оның 500-ден астам ұйымы мен 3000-нан астам түйіні болды. World Wide Web өскен сайын оның қолданылуы азайды. 1986 жылы Тони Бейтс «Қашықтықтан білім беруде технологияның рөлі» атты еңбегін жариялады, ол электрондық оқытудың болашағы туралы ойлармен толы болды. Ол бұл жұмысын 15 жыл бойы Ашық университетінде компьютерлік желілерді пайдалану және тоғыз жыл бойы CAL, viewdata/videotex, аудио-графикалық телеконференциялар және компьютерлік конференциялар бойынша жүйелі ғылыми-зерттеу жұмысына негіздеді. Кейінірек талқыланатын жүйелік сипаттамалардың көптеген мәселелері осы жерде көрініс тапты. 1983 жылы прототипі жасалғанмен, Компьютерлік қолдаумен қасақана оқыту ортасының (CSILE) алғашқы нұсқасы 1986 жылы Канаданың Торонто қаласындағы бастауыш мектепте Cemcorp ICON компьютерлерінің шағын желісіне орнатылды. CSILE құрамына әр түрлі пайдаланушы деңгейі (оқушылар, мұғалімдер, басқалар) жазған мәтіндік және графикалық жазбалар кірді, сондай-ақ жазба авторының ойлау процесін көрсететін пікірлер және ойлау түрлері сияқты атрибуттар да болды. Ойлау түрлеріне «Менің теориям», «жаңа ақпарат» және «Мен түсінуім керек» кірді. CSILE кейін Білім форумына айналды. 1989 жылы Швейцариядағы CERN-де жұмыс істейтін жас британдық инженер Тим Бернерс Ли «байланыстар бар жазбалар желісі» деп сипаттаған ішкі онлайн құжат алмасу жүйесін ұсынды. Ұсыныс жоғары лауазымдағы адамдардың қарсылығына қарамастан мақұлданғаннан кейін, ол жаңа жүйені World Wide Web деп атады. 1992 жылы Мичиган мемлекеттік университетінде CAPA (Computer Assisted Personalized Approach) жүйесі жасалды. Бұл әдіс алғаш рет 1992 жылдың күзінде 92 студенттің физика сабағында қолданылды. Студенттер Telnet арқылы кездейсоқ жеке тапсырмаларды орындады. 2001 жылы Адриан Скотт Ryze-ді құрды, бұл бизнес мамандарын, әсіресе жаңа кәсіпкерлерді байланыстыруға арналған тегін әлеуметтік желі веб-сайты. 2002 жылдың ақпан айында suvi.org «Адрес кітапшасы» қызметі басталды. Бұл адамдарды біріктірген алғашқы қызмет болды. Мақсаты – адрестік кітапшаңызды жаңартып, достарыңызбен байланысыңызды үзбеу. Әлемдегі басқа да адамдар осы идеяға келді. Friendster, Facebook және басқа көптеген қызметтер осылардың жалғастырушылары болды. 2002 жылдың сәуірінде Джонатан Абрамс Friendster-де өзінің профилін құрды. 2003 жылы Hi5, LinkedIn, MySpace және XING іске қосылды. 2004 жылдың ақпанында Facebook іске қосылды. 2004 жылы Левин (Allen 2004, sec. 2000 ж.) әлеуметтік бағдарламалық жасақтаманың көптеген сипаттамалары (гиперсілтемелер, веб-блог әңгімелерін табу және стандарттарға негізделген агрегация) «ескі формаларға негізделгенін» мойындады. Дегенмен, «кең ауқым, стандарттау, қарапайымдылық және әлеуметтік ынталандырудың айырмашылығы дәрежедегі айырмашылықты түрліше айырмашылыққа айналдырады». Бұл айырмашылықтың негізгі технологиялық факторлары компьютер, желі және ақпараттық технологиялар болып табылады: сүзгіленген гипертекст, кең таралған веб/есептеу, үздіксіз интернет байланысы, арзан, тиімді және кішкентай электроника, контент тарату стратегиялары (RSS) және басқалары. Сонымен қатар, дауыс, дерек және бейне үшін бір жүйеге біріккен бірнеше маңызды ақпараттық технологиялық жүйелердің конвергенциясы кең ауқымды есептеу ортасын құрады, оның әсері зор. 2005 жылдың қазанында Марк Андрессен (Netscape және Opsware-ден кейін) және Джина Бьянкини Ning-ті құрды, бұл пайдаланушылар өздерінің әлеуметтік веб-сайттары мен желілерін құруға мүмкіндік беретін онлайн платформа. Қазіргі таңдағы Ning 275 000-нан астам желіні басқарады және Kickapps, Brightcove, rSitez және Flux сияқты «ақ таңбалы әлеуметтік желі провайдерлерімен» салыстырылады. StudiVZ 2005 жылдың қарашасында іске қосылды. 2009 жылы Армияның Бас директоры – Тактикалық басқару, бақылау және коммуникациялар кеңсесі (PEO C3T) Wiki, YouTube, блог және DOD мүшелерімен қауіпсіз қоршауда байланысу концепцияларын қамтитын milSuite-ті құрды. Бұл платформа әлеуметтік желінің қағидаларын қолданады және JIVE-ті сатып алу арқылы ашық кодты бағдарламалық жасақтаманы жеңілдетеді.

Жұмыс ортасындағы әлеуметтік желілер

Билл ACME компаниясында жұмыс істейді және 20 әріптесіне электрондық хат немесе желілік хабарлама жібереді. Кейбіреулер хабарламаны міндетті түрде оқуы керек (мысалы, егер Билл олардың бастығы немесе ұйымдық ішіндегі жоғары лауазымды адам болса), ал енді біреулері қызығушылық танытпаса да, оны беткей қарап шығарады. Кейбіреулер оған пікір білдіріп, жауабын бірнеше адаммен бөлісе алады, ал басқалары оны тағы басқаларға жібереді. Кейбіреулер хабарламаны оқығысы келмесе де, оны оқып, жауап беруге міндетті деп ойлайды. Мұндай хабарды тарату немесе жіберу процесі аз уақыт алады, бірақ басқалар үшін уақыт талаптары экспоненциалды түрде өсуі мүмкін. Уақыт өте келе, қызметкерлер жұмыс уақытының көбісін әлеуметтік желіге жұмсай бастайды – хабарламаларды қарап шығуға, оқуға, пікір білдіруге, жіберуге және жауап беруге. Мұндай әлеуметтік жұмыс міндеттері өнімдірек жұмысты ығыстырып, нәтижесінде жұмыс уақыты ұзарады, ал тиімділік төмендейді. Жұмыс орнындағы әлеуметтік желілермен байланыс үлкен топтың жиналысына ұқсайды. Кейде тамаша нәтижелерге қол жеткізіледі, бірақ кейде көп уақыт босқа кетеді. Кейде нәтиже барлық кісінің пікірлерінен және үнемі кеңесуден жақсарады, ал кейде тұрақты тексеру мен келісімге қол жеткізу міндеті жоқ жеке жұмыс тиімдірек болуы мүмкін. "Комитет" нәтижесі кейде жеке адамның немесе шағын топтың нәтижесінен нашар болады.

Ақпараттық жүктеме және байланыс кездейсоқ сүзілуі

Ақпарат көлемінің артуымен, жеке мазмұнды бағалауға жұмсалатын орташа уақыт азаюға мәжбүр. Соңында, көптеген хабарламалар өте еріксіз және жылдам эвристикалық тәсілдерге негізделген түрде толығымен назардан тыс қалады, бұл ақпаратты мысалы, санаттары бойынша сүзіп тастайды. Нақты емес ақпарат, пайдалы ақпаратты ығыстырып шығарады, дәл SPAM көбінесе пайдалы болуы мүмкін қажетсіз хабарламаларды ығыстырып шығаратын сияқты.

Кибербуллинг

Киберқорлау, дәстүрлі қорлаудан өзгеше. Кибербуллинг – интернет және электрондық құрылғыларды пайдалану арқылы құрбанға қауіп төндіру немесе зәбір көрсету. Кибербуллингтің құрбандары әлеуметтік желілер, электрондық пошта немесе мәтіндік хабарламалар арқылы мазақталуы мүмкін. Мұндай шабуылдар көбінесе агрессивті және қайта-қайта болатын сипатта болады. Интернеттегі зәбір көрсетушілер бірнеше электрондық пошта, әлеуметтік желілер және т.б. шоттар арқылы құрбанға шабуыл жасауы мүмкін. Пайдаланушыларға қолжетімді тегін электрондық пошта тіркелгіштері зәбір көрсетушіні құрбанмен байланыс жасау үшін түрлі жеке тұлғаларды пайдалануға итермелейді. Жастар арасында технологияны қолданудың артуына байланысты кибербуллинг көрсеткіштері экспоненциалды түрде өсті. 2014 жылы жарияланған кибербуллинг статистикасына сәйкес, жасөспірімдердің 25 пайызы ұялы телефон немесе интернет арқылы қайта-қайта зәбір көргенін хабарлайды. Жастардың 52 пайызы кибербуллингке ұшырағанын айтады. Жасөспірімдер мен жасөспірімдердің 11 пайызы олардың білместен немесе келісімсіз түсірілген ұятты немесе зиян келтіретін фотосуреттері жарияланғанын мәлімдеді. Кибербуллингке ұшыраған жастардың 33 пайызы зәбір көрсетушілердің онлайн қауіп төндіргенін хабарлады. Көбінесе, зәбір көрсетушілер де, кибербуллинг жасаушылар да өздерінің мақсатына қол жеткізу үшін жек көруге толы сөздерді қолданады. Орта және жоғары сынып оқушыларының оннан бірі өздеріне қарсы айтылған "назарсыздан айтылған сөздерге" ұшыраған. Әлеуметтік желілерді пайдаланатын жасөспірімдердің 55 пайызы осы ортада тікелей зәбір көргенін айтады. Әлеуметтік желіде зәбір көрген жасөспірімдердің 95 пайызы басқалардың да осындай әрекеттерге бейжай қарағанын хабарлайды.