Кіріспе
Интернет арқылы өзара әрекеттесетін топ
Онлайн-қоғамдастық, сондай-ақ интернет-қоғамдастық немесе веб-қоғамдастық деп те аталатын қауымдастық – мүшелері бір-бірімен негізінен интернет арқылы өзара әрекеттесетін топ. Қоғамдастық мүшелері әдетте ортақ қызығушылықтарға ие болады. Көптеген адамдар үшін онлайн-қоғамдастық үйдей болып сезіледі, «көрінбейтін достары бар отбасы» сияқты. Бұл «достар» ойын қауымдастықтары мен ойын компаниялары арқылы да байланыса алады. Онлайн-қоғамдастыққа қосылғысы келетін адамдар әдетте белгілі бір сайтқа тіркеліп, мүше болады, соның арқасында нақты мазмұнға немесе сілтемелерге қол жеткізе алады. Онлайн-қоғамдастық мүшелері жариялайтын, талқылауларға пікір білдіретін, кеңес беретін немесе бірлесіп жұмыс істейтін ақпараттық жүйе ретінде әрекет ете алады, сонымен қатар медициналық кеңестер мен денсаулық сақтау саласындағы зерттеулер де орын алады. Әдетте адамдар әлеуметтік желілер, чат-бөлмелер, форумдар, электрондық пошта тізімдері және талқылау тақталары арқылы қарым-қатынас жасайды, сондай-ақ күнделікті әлеуметтік медиа платформаларына да қол жеткізеді. Бұл Facebook, Twitter, Instagram, Discord және т.б. кіреді. Адамдар видеоойындар, блогтар және виртуалды әлемдер арқылы онлайн-қоғамдастықтарға қосыла алады, ал танысу сайттарында немесе виртуалды танысу әлемдерінде жаңа маңызды адамдармен танысу мүмкіндігі де бар. Веб 2.0 сайттарының танымалдылығының артуы басқалармен нақты уақытта қарым-қатынас жасауды және байланыс орнатуды жеңілдетіп, ақпарат алмасудың жаңа тәсілдерін енгізуге көмектесті. Дегенмен, мұндай қарым-қатынастар әлеуметтік өзара әрекеттесудің төмендеуіне немесе басқалармен сөйлесудің жағымсыз және қорлаушылық түрлеріне әкелуі мүмкін. Расизм, қорлау, сексистік пікірлер сияқты жағымсыз көріністер де онлайн-қоғамдастықтармен байланысты болуы мүмкін және зерттелуі керек. Онлайн-қоғамдастықтың ғылыми анықтамасы былай делінеді: «Виртуалды қоғамдастық – ортақ мүдделерді бөлісетін жеке тұлғалар немесе бизнес-серіктестердің жиынтығы, олардың өзара әрекеттесуі технологиямен (немесе екеуімен де) толық немесе ішінара қолдалады және белгілі бір хаттамалар мен нормалармен басқарылады».
Мақсаты
Цифрлық қоғамдастықтар (веб-қоғамдастықтар, сондай-ақ, мысалы, Xbox және PlayStation арқылы құрылған қоғамдастықтар) пайдаланушыларға түрлі қызметтердің платформасын ұсынады. Олар Маслоудың қажеттіліктер иерархиясын қанағаттандыра алады деген пікір бар. Олар әлемнің түкпір-түкпіріндегі әртүрлі мәдениет өкілдерінің арасында әлеуметтік байланысқа мүмкіндік береді, ал офлайн кездесулер де жиілеп барады. Веб-қоғамдастықтардың тағы бір маңызды артықшылығы – ақпаратқа қол жеткізу және оны алмасу. Тіпті өте тар тақырыптар бойынша қоғамдастықтарда сол мәселеге қызығушылық танытқан адамдарды табуға болады, сондай-ақ, жақын маңайда мұндай мамандар болмаған жағдайда, ақпарат іздеуге және бөлісуге мүмкіндік туады. Осының нәтижесінде денсаулық сақтау, жұмыс, қаржы және білім беру салаларында көптеген танымал сайттар пайда болды. Онлайн-қоғамдастықтар компаниялар үшін маркетинг пен байланыс үшін өте құнды. Веб-қоғамдастықтардың күтпеген және инновациялық қолданылуы да орын алды, мысалы, әлеуметтік желілер қақтығыс кезінде азаматтарды алдағы шабуылдар туралы ескерту үшін пайдаланылды. БҰҰ интернетті, әсіресе әлеуметтік желілерді, қақтығыстар мен төтенше жағдайларда маңызды құрал деп санайды. Веб-қоғамдастықтардың танымалдылығы артып келеді; 2014 жылғы мәліметтер бойынша, ең көп трафик жинайтын 20 веб-сайттың 6-сы қоғамдастыққа негізделген сайттар еді. Әлем халқының интернетке қол жеткізе алатын бөлігі арта келе жатқандықтан, мұндай сайттарға трафик көлемі де артуы күтілуде.
Даму
Онлайн қоғамдастықтар өсіп дамығанда, әдетте netiquette немесе Интернет этикеті деп аталатын құндылықтар жиынтығын қалыптастырады. Бұл құндылықтар мүмкіндік, білім, мәдениет, демократия, әлеуметтік қызметтер, экономикадағы теңдік, ақпарат, тұрақтылық және коммуникацияны қамти алады. Онлайн қоғамдастықтың мақсаты – ортақ қызығушылықтары бар адамдар үшін ортақ платформа болып табылу. Fandom – онлайн қоғамдастықтардың қалай дамуы мүмкін екенінің бір мысалы. Нэнси К. Баймның зерттеулеріне сәйкес, онлайн қоғамдастықтардың ықпалы «олар ұйымдасқан құбылыстарды қалыптастыруда» артты. Twitter, Instagram және Reddit сияқты платформалардағы спорт, актерлер мен музыканттардың жанкүйерлер қауымдастықтары мәдени және саяси тұрғыдан күшті қоғамдастықтарға айналды. Онлайн қоғамдастықтың дамуы үшін мүшелерінің пікір білдіре алатын талқылаулар маңызды. Онлайн қоғамдастықтар адамдарды білім алмасуға және бір-бірінен үйренуге ынталандыруы мүмкін. Олар білім алушыларды нақты әлемдегі проблемалар мен жағдайларды талқылауға және олар туралы білуге, сондай-ақ командалық жұмыс, бірлескен ойлау және жеке тәжірибе сияқты мәселелерге назар аударуға шақыруы мүмкін.
Блогтар
Блогтар – онлайн-қоғамдастықтардың қалыптасуына ықпал ететін маңызды платформалардың бірі. Блогтау тәсілдеріне ақпарат көлемі бір жазбада аз болатын микроблогтау және ағымдағы оқиғалар туралы нақты уақытта жазылатын тікелей блогтау кіреді. Блогтаудың қарапайымдылығы мен қолайлылығы оның кеңінен таралуына себеп болды. Басты блог платформаларының қатарында әлеуметтік желілер мен блогтарды біріктіретін Twitter және Tumblr, сондай-ақ контентті өз серверлерінде орналастыруға, сонымен қатар пайдаланушыларға бағдарламалық қамтамасты жүктеуге, орнатуға және өзгертуге мүмкіндік беретін WordPress сияқты платформалар бар. 2014 жылғы қазан айының мәліметтері бойынша, ең ірі 10 миллион веб-сайттың 23,1%-ы WordPress платформасында хостингтелген немесе осы платформада жұмыс істейді.
Форумдар
Интернет-форумдар, кейде хабарландыру тақталары деп аталады, пайдаланушыларға басқа пайдаланушылармен талқылау үшін тақырыптарды – немесе тізбектерді – жариялауға мүмкіндік беретін веб-сайттар. Форумдар санаттардың иерархиялық құрылымын ұстанады, көптеген танымал форумдық бағдарламалық платформалар мақсатына қарай форумдарды жіктейді және форум әкімшілеріне өз платформаларында қосалқы форумдар құруға мүмкіндік береді. Уақыт өте келе форумдарға қосымша мүмкіндіктер енгізілді; файлдарды тіркеу, YouTube бейнелерін орналастыру және жеке хабарламалар жіберу енді кең таралған. 2014 жылғы мәліметтер бойынша, ең ірі Gaia Online форумында 2 миллиардтан астам жазба тіркелген. Мүшелер көбінесе қол жеткізу құқықтары мен рұқсаттарын анықтайтын пайдаланушылар тобына бөлінеді. Көбінесе қолжетімділік деңгейлері келесідей болады:
Пайдаланушы: Тақырыптар құру және жауап беру мүмкіндігі бар стандартты тіркелгі. Модератор: Модераторларға әдетте күнделікті әкімшілік міндеттер жүктеледі, мысалы пайдаланушылардың сұрақтарына жауап беру, ереже бұзушылықтармен айналысу және тақырыптарды немесе жазбаларды жылжыту, өңдеу немесе жою. Әкімші: Әкімшілер форум стратегиясымен айналысады, жаңа мүмкіндіктерді енгізумен қатар серверді күтіп ұстау сияқты техникалық міндеттерді де атқарады.
User: A standard account with the ability to create topics and reply. Moderator: Moderators are typically tasked with the daily administration tasks such as answering user queries, dealing with rule breaking posts, and the moving, editing or deletion of topics or posts. Administrator: Administrators deal with the forum strategy including the implementation of new features alongside more technical tasks such as server maintenance.
Әлеуметтік желілер
Әлеуметтік желілер – пайдаланушыларға жеке профильдерін құруға және өзара әрекеттесу арқылы ұқсас қызығушылықтарға ие адамдармен байланыс орнатуға мүмкіндік беретін платформалар. Мұндай сайттың алғашқы мысалы 1997 жылы құрылған SixDegrees.com, ол достар тізімін, достарыңызбен байланысты мүшелерге хабарламалар жіберу және басқа пайдаланушылардың байланыстарын көру мүмкіндігін қамтыды. 21-ші ғасырдың көп бөлігінде мұндай желілердің танымалдылығы артып келеді. Friendster бұқаралық ақпарат құралдарының назарын аударған алғашқы әлеуметтік желі болды; алайда, 2004 жылы оны танымалдылығы жағынан MySpace, ал кейіннен Facebook басып озды. 2013 жылы Facebook-тың ай сайынғы пайдаланушыларының саны 1,23 миллиардқа жетті, бұл 2008 жылғы 145 миллионнан асып түсті. Facebook 1 миллиард тіркелген аккаунттан асып түскен алғашқы әлеуметтік желі болды және 2020 жылға қарай 2,7 миллиардтан астам белсенді пайдаланушыға ие болды. Facebook-тың иесі Meta Platforms сонымен қатар онлайн-қоғамдастықтар үшін тағы үш жетекші платформаға ие: Instagram, WhatsApp және Facebook Messenger. Көптеген жоғары рейтингтегі әлеуметтік желілер АҚШ-та пайда болған, бірақ VK, LINE (жапондық платформа) немесе WeChat, QQ (қытайлық әлеуметтік желілер) және Douyin (халықаралық деңгейде TikTok деп белгілі) сияқты еуропалық сервистер де өз аймақтарында танымал болды. Қазіргі трендтер әлеуметтік желілерді пайдалану кезінде мобильді құрылғылардың қолданылуын арттыруға бағытталған. Statista статистикасы бойынша, 2013 жылы АҚШ-та 97,9 миллион пайдаланушы мобильді құрылғы арқылы әлеуметтік желілерге кірген.
Қоғамдық құрылымдар
Дорин С. Эндрюс "Тақырыпқа сай онлайн-қауымдастықтарды құру" мақаласында онлайн-қауымдастық құрудың үш кезеңі бар екенін айтады: онлайн-қауымдастықты іске қосу, ерте онлайн-өзара әрекеттесуді қолдау және өзін-өзі қамтамасыз ететін, өзара байланысты ортаға көшу. Онлайн-қауымдастық құрғанда, нақты қызығушылықтарға арналған веб-беттер жасау тиімді болуы мүмкін. Нақты тақырыбы бар және оңай қолжетімді онлайн-қауымдастықтар ең тиімді болып табылады. Мүшелердің ерте қатысуын қамтамасыз ету үшін, жеке құпиялылықты сақтау және мазмұнды талқылау өте маңызды. Жалпы алғанда, виртуалды қауымдастыққа қатысуға қатысушылардың қоғамдағы өз бейнесі, сондай-ақ қоғам мен онлайн-қауымдастықтың нормалары әсер етеді. Сондай-ақ, қатысушылар достық және қолдау алу үшін онлайн-қауымдастықтарға қосылады. Бір қырынан қарағанда, виртуалды қауымдастықтар қатысушылардың нақты өміріндегі әлеуметтік жетіспеушілікті толтыруы мүмкін. Әлеуметтанушы Барри Веллман "глобализация" тұжырымын ұсынады – Интернеттің қатысушылардың әлеуметтік байланыстарын бүкіл әлемге тарату қабілеті, сонымен қатар олардың жергілікті қауымдастықтармен байланысын нығайтуға көмектесуі.
Онлайн қоғамдастықтағы рөлдер
Онлайн қоғамдар мазмұны жағынан нақты қоғамнан өзгеше болғанымен, адамдардың онлайн қоғамдастықтағы атқаратын рөлдері өте ұқсас. Эллиот Волкман әлеуметтік желілер циклындағы рөлдерді ойнайтын адамдардың бірнеше санатын атап көрсетеді, мысалы:
Community architect – Creates the online community, sets goals and decides the purpose of the site. Community manager – Oversees the progress of the society. Enforces rules, encourages social norms, assists new members, and spreads awareness about the community. Professional member – This is a member who is paid to contribute to the site. The purpose of this role is to keep the community active. Free members – These members visit sites most often and represent the majority of the contributors. Their contributions are crucial to the sites' progress. Passive lurker – These people do not contribute to the site but rather absorb the content, discussion, and advice. Active lurker – Consumes the content and shares that content with personal networks and other communities. Power users – These people push for new discussion, provide positive feedback to community managers, and sometimes even act as community managers themselves. They have a major influence on the site and make up only a small percentage of the users.
Қоғамдық архитектор – Онлайн қоғамдастықты құрады, мақсаттарды белгілейді және сайттың мақсатын анықтайды.
Community architect – Creates the online community, sets goals and decides the purpose of the site. Community manager – Oversees the progress of the society. Enforces rules, encourages social norms, assists new members, and spreads awareness about the community. Professional member – This is a member who is paid to contribute to the site. The purpose of this role is to keep the community active. Free members – These members visit sites most often and represent the majority of the contributors. Their contributions are crucial to the sites' progress. Passive lurker – These people do not contribute to the site but rather absorb the content, discussion, and advice. Active lurker – Consumes the content and shares that content with personal networks and other communities. Power users – These people push for new discussion, provide positive feedback to community managers, and sometimes even act as community managers themselves. They have a major influence on the site and make up only a small percentage of the users.
Қоғамдық менеджер – Қоғамның дамуын қадағалайды. Ережелерді сақтайды, әлеуметтік нормаларды қолдайды, жаңа мүшелерге көмектеседі және қоғамдастық туралы ақпарат таратады.
Community architect – Creates the online community, sets goals and decides the purpose of the site. Community manager – Oversees the progress of the society. Enforces rules, encourages social norms, assists new members, and spreads awareness about the community. Professional member – This is a member who is paid to contribute to the site. The purpose of this role is to keep the community active. Free members – These members visit sites most often and represent the majority of the contributors. Their contributions are crucial to the sites' progress. Passive lurker – These people do not contribute to the site but rather absorb the content, discussion, and advice. Active lurker – Consumes the content and shares that content with personal networks and other communities. Power users – These people push for new discussion, provide positive feedback to community managers, and sometimes even act as community managers themselves. They have a major influence on the site and make up only a small percentage of the users.
Кәсіби мүше – Сайтқа үлес қосу үшін жалақы алатын мүше. Бұл рөлдің мақсаты – қоғамдастықты белсенді ұстау.
Community architect – Creates the online community, sets goals and decides the purpose of the site. Community manager – Oversees the progress of the society. Enforces rules, encourages social norms, assists new members, and spreads awareness about the community. Professional member – This is a member who is paid to contribute to the site. The purpose of this role is to keep the community active. Free members – These members visit sites most often and represent the majority of the contributors. Their contributions are crucial to the sites' progress. Passive lurker – These people do not contribute to the site but rather absorb the content, discussion, and advice. Active lurker – Consumes the content and shares that content with personal networks and other communities. Power users – These people push for new discussion, provide positive feedback to community managers, and sometimes even act as community managers themselves. They have a major influence on the site and make up only a small percentage of the users.
Тегін мүшелер – Бұл мүшелер сайтқа ең көп кіреді және үлес қосушылардың басым бөлігін құрайды. Олардың үлесі сайттың дамуы үшін маңызды.
Community architect – Creates the online community, sets goals and decides the purpose of the site. Community manager – Oversees the progress of the society. Enforces rules, encourages social norms, assists new members, and spreads awareness about the community. Professional member – This is a member who is paid to contribute to the site. The purpose of this role is to keep the community active. Free members – These members visit sites most often and represent the majority of the contributors. Their contributions are crucial to the sites' progress. Passive lurker – These people do not contribute to the site but rather absorb the content, discussion, and advice. Active lurker – Consumes the content and shares that content with personal networks and other communities. Power users – These people push for new discussion, provide positive feedback to community managers, and sometimes even act as community managers themselves. They have a major influence on the site and make up only a small percentage of the users.
Пассивті бақылаушы – Бұл адамдар сайтқа үлес қоспай, мазмұнды, талқылауларды және кеңестерді қабылдайды.
Community architect – Creates the online community, sets goals and decides the purpose of the site. Community manager – Oversees the progress of the society. Enforces rules, encourages social norms, assists new members, and spreads awareness about the community. Professional member – This is a member who is paid to contribute to the site. The purpose of this role is to keep the community active. Free members – These members visit sites most often and represent the majority of the contributors. Their contributions are crucial to the sites' progress. Passive lurker – These people do not contribute to the site but rather absorb the content, discussion, and advice. Active lurker – Consumes the content and shares that content with personal networks and other communities. Power users – These people push for new discussion, provide positive feedback to community managers, and sometimes even act as community managers themselves. They have a major influence on the site and make up only a small percentage of the users.
Белсенді бақылаушы – Мазмұнды пайдаланады және оны жеке желілермен және басқа қоғамдастықтармен бөліседі.
Community architect – Creates the online community, sets goals and decides the purpose of the site. Community manager – Oversees the progress of the society. Enforces rules, encourages social norms, assists new members, and spreads awareness about the community. Professional member – This is a member who is paid to contribute to the site. The purpose of this role is to keep the community active. Free members – These members visit sites most often and represent the majority of the contributors. Their contributions are crucial to the sites' progress. Passive lurker – These people do not contribute to the site but rather absorb the content, discussion, and advice. Active lurker – Consumes the content and shares that content with personal networks and other communities. Power users – These people push for new discussion, provide positive feedback to community managers, and sometimes even act as community managers themselves. They have a major influence on the site and make up only a small percentage of the users.
Күшті пайдаланушылар – Жаңа талқылауларды көтеріп, қоғамдық менеджерлерге жағымды пікір береді, кейде тіпті қоғамдық менеджерлердің өзі болып әрекет етеді. Олар сайтқа зор ықпал етеді және пайдаланушылардың аз бөлігін құрайды.
Community architect – Creates the online community, sets goals and decides the purpose of the site. Community manager – Oversees the progress of the society. Enforces rules, encourages social norms, assists new members, and spreads awareness about the community. Professional member – This is a member who is paid to contribute to the site. The purpose of this role is to keep the community active. Free members – These members visit sites most often and represent the majority of the contributors. Their contributions are crucial to the sites' progress. Passive lurker – These people do not contribute to the site but rather absorb the content, discussion, and advice. Active lurker – Consumes the content and shares that content with personal networks and other communities. Power users – These people push for new discussion, provide positive feedback to community managers, and sometimes even act as community managers themselves. They have a major influence on the site and make up only a small percentage of the users.
Жетістікке жететін онлайн-қоғамдастықтардың аспектілері
Гарвард Бизнес Ревью журналында А. Армстронг пен Джон Хейгел жазған «Интернеттегі қауымдастықтардың нақты құндылығы» атты мақала онлайн қауымдастықтың өсуіне және мүшелерді тартуына қажетті бірнеше маңызды факторларды қарастырады. Бұл мысалда мақала бизнеске қатысты онлайн қауымдастықтарға назар аударады, бірақ оның ойлары кез келген онлайн қауымдастыққа қолданылуы мүмкін. Мақалада бизнеске негізделген онлайн қауымдастықтардың төрт негізгі түрі қарастырылады, бірақ шынымен табысты қауымдастық олардың әрқайсысының ерекшеліктерін біріктіреді: транзакциялар қауымдастығы, қызығушылықтар қауымдастығы, қиял қауымдастығы және қарым-қатынас қауымдастығы. Анубхав Чоудхури осы қауымдастықтардың төрт түрін былай сипаттайды:
Транзакциялық қауымдастықтар әлеуметтік онлайн ортада тауарларды сатып алу және сатудың маңыздылығын басады, онда транзакцияны аяқтау үшін адамдардың өзара әрекеттесуі қажет. Қызығушылықтар қауымдастығы белгілі бір тақырып бойынша білімі бар адамдардың онлайн әрекеттесуін қамтиды. Қиял қауымдастықтары адамдарды онлайн ойындар сияқты, баламалы шындыққа қатысуға ынталандырады, онда олар аватарлармен бейнеленеді. Қарым-қатынас қауымдастықтары көбінесе адамның жеке басын ашады немесе кем дегенде жартылай қорғайды, сонымен қатар басқалармен байланысуға мүмкіндік береді, мысалы, онлайн танысу сервистерінде.
Мүшелік өмір сүру циклі
Эми Жо Кимнің қатысушылық өмірлік циклі теориясы бойынша онлайн қоғамдастықтардың мүшелері қоғамда көрермендер немесе тыңшылар ретінде өмірін бастайды. Кедергілерді еңсергеннен кейін адамдар жаңадан бастаушыларға айналып, қоғамдық өмірге қатысады. Ұзақ уақыт бойы белсенділік танытқаннан кейін, олар тұрақты мүшелерге айналады. Тағы бір кедергіні еңсерсе, көшбасшы болады, ал қоғамға белгілі бір үлес қосып, уақыт өткен соң – ақсақалдарға айналады. Бұл өмірлік цикл көптеген виртуалды қоғамдастықтарға, мысалы, хабарландыру тақталары жүйелеріне, блогтарға, электрондық пошта тізімдеріне және Википедия сияқты вики-негізделген қоғамдастықтарға қолданылуы мүмкін. Лаве мен Венгердің еңбектерінде де осыған ұқсас модельді кездестіруге болады, олар заңды перифериялық қатысу принциптерін пайдалана отырып, пайдаланушылардың виртуалды қоғамдастықтарға қалай енетінін көрсететін циклды сипаттайды. Олар оқу қоғамдастығының ішінде бес түрлі траекторияны ұсынады:
Шеткі (яғни тыңшы) – Сырттан, құрылымсыз қатысу.
Кіруші (яғни жаңадан бастаушы) – Жаңа мүше қоғамдастыққа қызығушылық танытып, толық қатысуға ұмтылады.
Ішкі (яғни тұрақты мүше) – Толыққанды қатысушы, қоғамдыққа адал.
Шекаралық (яғни көшбасшы) – Көшбасшы, мүшелік қатысуын сақтап, өзара әрекеттесуді жеңілдетеді.
Шығушы (яғни ақсақал) – Жаңа қарым-қатынастар, жаңа лауазымдар, жаңа көзқарастарға байланысты қоғамдастықты тастау процесі.
Inbound (i. e. Novice) – Newcomer is invested in the community and heading towards full participation
Insider (i. e. Regular) – Full committed community participant
Boundary (i. e. Leader) – A leader, sustains membership participation and brokers interactions
Outbound (i. e. Elder) – Process of leaving the community due to new relationships, new positions, new outlooks
Келесі мысал YouTube арқылы оқу траекториясы мен Web 2.0 қоғамдастығына қатысу арасындағы байланысты көрсетеді:
Шеткі (тыңшы) – Қоғамды және мазмұнды бақылап, көреді. Қоғамдық мазмұнға немесе талқылауға үлес қоспайды. Пайдаланушы кейде YouTube.com-ға біреу жіберген видеоны көру үшін кіреді. Кіруші (жаңадан бастаушы) – Қоғаммен қарым-қатынас жасауды бастайды. Мазмұн беруді бастайды. Бірнеше талқылауда тартылып қана қояды. Пайдаланушы басқа пайдаланушылардың видеоларына пікір жазады. Өзінің видеосын жариялауы мүмкін. Ішкі (тұрақты мүше) – Қоғамдық талқылау мен мазмұнға үнемі үлес қосады. Басқа пайдаланушылармен өзара әрекеттеседі. Бейнелерді үнемі жариялайды. Басқа пайдаланушылардың видеоларын пікір жазып, бағалауға тырысады. Шекаралық (көшбасшы) – Қоғамда тәжірибелі қатысушы ретінде танылады, оның пікірлеріне қоғамдық көбірек мән береді. Жоғары деңгейдегі идеяларды жасау үшін тұрақты мүшелермен байланысады. Пайдаланушы үлес қосатын маңызды тұлға ретінде танылады. Оның видеолары YouTube және оның қоғамдастығының жағдайы туралы пікір білдіретін подкасттар болуы мүмкін. Пайдаланушы басқа пайдаланушының видеосын пікір жазбастан көруді дұрыс санамайды. Қоғамдық орынсыз деп санайтын әрекеттер үшін пайдаланушыны жиі түзетуге тырысады. Басқа пайдаланушылардың видеоларын өз пікірлерінде сілтемелеп, мазмұнды өзара байланыстырады. Шығушы (ақсақалдар) – Қоғамды тастап кетеді. Олардың қызығушылықтары өзгерген болуы мүмкін, қоғам олар келіспейтін бағытқа бет бұрған болуы мүмкін, немесе олардың қоғамда тұрақты болу үшін уақыты жетпеген болуы мүмкін.
Peripheral (Lurker) – Observing the community and viewing content. Does not add to the community content or discussion. The user occasionally goes onto YouTube. com to check out a video that someone has directed them to. Inbound (Novice) – Just beginning to engage with the community. Starts to provide content. Tentatively interacts in a few discussions. The user comments on other users' videos. Potentially posts a video of their own. Insider (Regular) – Consistently adds to the community discussion and content. Interacts with other users. Regularly posts videos. Makes a concerted effort to comment and rate other users' videos. Boundary (Leader) – Recognized as a veteran participant, their opinions are granted greater consideration by the community. Connects with regulars to make higher concept ideas. The user has become recognized as a contributor to watch. Their videos may be podcasts commenting on the state of YouTube and its community. The user would not consider watching another user's videos without commenting on them. Will often correct a user in behavior the community considers inappropriate. Will reference other users' videos in their comments as a way to cross link content. Outbound (Elders) – Leave the community. Their interests may have changed, the community may have moved in a direction that they disagree with, or they may no longer have time to maintain a constant presence in the community.
Қатысудың мотивациясы мен кедергілері
Сәтті онлайн қауымдастықтар онлайн қатысуға ынталандырады. Осы қауымдастықтарға қатысуға ынталандыру әдістері бірнеше зерттеуде қарастырылған. Пайдаланушыларды онлайн қауымдастыққа тартуға әсер ететін көптеген факторлар бар. Өзара байланыс жүйелері мен әлеуметтік желілер мүшелерінің үлесіне көп сүйенеді. Пайдаланушылардың осы қауымдастықтарға қатысуға деген негізгі себептері әлеуметтанудың кейбір сендіру теорияларымен байланысты. Өзаралық принцип бойынша, табысты онлайн қауымдастық пайдаланушыларына мүшелер жұмсайтын уақыт, күш-жігер және материалдық шығындарды өтеу үшін тиісті пайдалар ұсынуы керек. Адамдар көбінесе осы қауымдастықтарға белгілі бір сыйлық күтумен қосылады. Үйлесімділік теориясы, адамдар виртуалды қоғамға ашық міндеттеме бергеннен кейін, олар өз міндеттемелеріне сәйкес болу үшін үнемі қатысуға бейімделеді. Әлеуметтік растама теориясы, онлайн қауымдастық әлеуметтік тұрғыдан қабылданды және танымал болса, адамдардың оған қосылу және қатысу ықтималдығы жоғары екенін түсіндіреді. Онлайн қауымдастықтардың ең тартымды жақтарының бірі – пайдаланушылардың мүшелер арасында құратын байланыс сезімі. Онлайн қауымдастықтың мүшелері өздерінің жаһандық аудиториясын білгенде, қатысу мен үлес беруге ықпал етеді. Көптеген адамдар мысалға сүйенеді және әсіресе қатысуға қатысты басқаларды еліктейді. Адамдар онлайн қауымдастыққа үнсіздік немесе қателіктерден қорқу сияқты көптеген себептермен үлес қосудан тартынады. Пайдаланушылар қызықты емес, маңызсыз немесе шындыққа сай емес деп санайтын ақпаратты жасыра алады. Осы үлес қоюға кедерілдерін жою үшін осы сайттардың жасаушылары қауымдастықта білімге және сенімге негізделген орта құруға жауапты. Пайдаланушылардың аудиторияны қабылдауы – пайдаланушыларды онлайн қауымдастыққа қатысуға итермелейтін тағы бір фактор. Зерттеулер көрсеткендей, пайдаланушылар онлайн қауымдастықтағы аудитория мөлшерін көбінесе бағаламайды. Әлеуметтік желі пайдаланушылары өз аудиториясының нақты мөлшерінің 27% құрайды деп есептейді. Бұл бағалаудың төмендігіне қарамастан, аудитория мөлшері пайдаланушылардың өзін-өзі көрсетуіне және контент өндірісіне әсер етеді, яғни қатысу деңгейі жоғары. Виртуалды онлайн қауымдастықтардың (ЖОҚ) екі түрі бар: тәуелді және дербес ЖОҚ. Тәуелді ЖОҚ өздерін кеңейту ретінде виртуалды қауымдастықты пайдаланады, олар таныс адамдармен қарым-қатынас жасайды. Дербес ЖОҚ қатысушы мүшелер арасындағы қарым-қатынастар онлайн қауымдастықтағы кездесулер арқылы қалыптасып, сақталады. Барлық ЖОҚ үшін қауымдастықта өзіндік ерекшелік пен беделді қалыптастыру мәселесі бар. Адамдар өзге мүшелермен өзара әрекеттесу арқылы қалаған бейнесін құра алады. Пайдаланушы аты мүшелердің бір-бірін анықтауына мүмкіндік береді, бірақ ол оның артында тұрған адам туралы көп мәлімет бермейді. Адамдарды тартатын онлайн қауымдастықтардың негізгі ерекшеліктері – ортақ коммуникациялық орта, қалыптасқан және дамыған қарым-қатынастар, топқа тиесілілік сезімі, топтың ішкі құрылымы, ұқсас идеялар мен қызығушылықтар бар адамдар бөлісетін ортақ кеңістік. Ең маңызды үш мәселе – байланыс, өзіндік ерекшелік және қызығушылық. Онлайн қауымдастықтың гүлденуі үшін үнемі қатысу, қызығушылық және ынталандыру қажет. Хелен Ванг жүргізген зерттеулер технологияны қабылдау моделін онлайн қауымдастыққа қатысуға қолданды. Интернетті пайдаланудың өзіндік тиімділігі пайдаланудың оңайлығын болжады. Зерттеулер қатысушылардың интернет пен веб-құралдарды пайдалану қабілеттеріне сенуі жұмсалатын күш мөлшерін анықтайтынын көрсетті. Қауымдастық ортасы пайдаланудың оңайлығы мен пайдалылығын болжады. Ішкі мотивация пайдаланудың оңайлығын, пайдалылығын және нақты пайдалануды болжады. Технологияны қабылдау моделі онлайн қауымдастыққа қатысу ықтималдығын болжады.
Тұтынушы мен сатушының өзара әрекеттесуі
Онлайн-қоғамдастықтардың пайда болуы тұтынушы мен сатушы арасындағы қарым-қатынасты орнатуды жаңа ғылымға айналдырды. Бұл компаниялар үшін жаңа нарық болып табылады, оны игеру үшін онлайн-қоғамдастықтардағы қарым-қатынастарды түсіну қажет. Онлайн-қоғамдастықтар адамдарды ортақ мүдделердің айналасына біріктіреді, және осы ортақ мүдделерге брендтер, өнімдер мен қызметтер де кіруі мүмкін. Компаниялар онлайн-қоғамдастықтар арқылы тұтынушылардың жаңа тобына ғана емес, сонымен қатар олар туралы ақпарат алуға мүмкіндік алады. Компаниялар тұтынушылар туралы олар белгілі бір деңгейде анонимділікті сезінетін ортада білуге мүмкіндік алады, бұл оларға компанияға шынымен не қалатынын немесе не іздеп жүргенін көруге көмектеседі. Тұтынушымен қарым-қатынас орнату үшін компания жеке тұлғалардың қоғамдастықпен қарым-қатынас жасауын қалай түсінетінімен сәйкес болуы керек. Бұл жеке адамның онлайн-қоғамдастықтағы қарым-қатынасын түсіну арқылы жүзеге асырылады. Қарым-қатынастың алты анықталатын статусы бар: қарастырылатын статус, міндеттелген статус, белсенді емес статус, жойылған статус, танылған статус және танылмаған статус. Демек, компания тұтынушымен қарым-қатынас орнату үшін онлайн-қоғамдастықтың динамикасы мен құрылымын түсінуі керек. Онлайн-қоғамдастықтардың өзіндік мәдениеті бар, коммерциялық қарым-қатынас орнату үшін немесе тіпті қатысу үшін қоғамдастықтың құндылықтары мен әдеп-нормаларын түсіну қажет. Онлайн-сауда қарым-қатынастарын іскерлік мәмілелерден гөрі достық ретінде қараудың тиімділігі де дәлелденген. Онлайн-араласу арқылы, анонимділіктің арқасында, адамдар бейтаныс адамдармен жеке қарым-қатынас жасауға мүмкіндік алады. Оның орнына, оны тұтынушымен жеке қарым-қатынас орнатуға арналған желі ретінде қарастыру керек.
Өсу циклы
Онлайн қауымдастықтардың көпшілігі бастапқыда баяу өседі, себебі үлестеуге деген ынталандыру күші көбінесе қауымдастықтың мөлшеріне пропорционал болады. Потенциалды аудиторияның көлемі ұлғайған сайын, жазу және үлесуге деген қызығушылық та артады. Бұл, ұйымдық мәдениет бір түндік өзгермейтінімен қоса, жаңа виртуалды қауымдастықта шығармашылдардың бастапқыда баяу дамуға дайын болуын білдіреді. Дегенмен, көбірек адамдар қатыса бастағанда, жоғарыда айтылған ынталандырулар күшейе түседі, осылайша, қатысудың өзі қатысуды арттыратын жақсы айналым пайда болады. Қауымдастықтың қабылдануын Фрэнк Басс бастапқыда жаңа өнімдерді инновациялық алғашқы қолданушылар мен оларды қабылдағандардың өзара әрекеттесуі ретінде сипаттау үшін жасаған Басс тарату моделі арқылы болжауға болады.
Видеоойындар мен онлайн-арақатынас
Онлайн қауымдастықтардың ең басты тартымдылығының бірі және онлайн қауымдастыққа жүктелген рөл – пайдаланушылардың басқа мүшелер мен таныстары арасындағы байланыс сезімін құру мүмкіндігі. Сондықтан, «ойын» әлемі туралы сөз болғанда онлайн қауымдастықтарға сілтеме жасау жиі кездеседі. Онлайн видео ойын индустриясы ойыншыларға қауымдастық немесе бірлестік сезімін сыйлау үшін кооперативтік және әртүрлі ойын концепцияларын қабылдады. Видео ойындар бұрынғыда жекелеген іс-әрекет ретінде қарастырылатын, шындықтан қашу және әлеуметтік байланысты сыртта қалдыру жолы ретінде танылатын. Бірақ, енді онлайн желілер арқылы басқа пайдаланушылармен байланыс орнатуға болады. Бұл байланыстар ойын ішінде көмек көрсетуге, сондай-ақ желі кеңістігінде ынтымақтастық пен өзара әрекеттесуге мүмкіндік береді. Мысалы, Понтус Стримлинг пен Сет Фрей жүргізген зерттеуде, ойынның ұсынған моделі жеткіліксіз деп есептеген жағдайда, ойыншылар қауымдастықпен өзара әрекеттесу арқылы әділ «жұмбақ» бөлудің өз моделін құратынын анықтады. Көшпенді онлайн көп ойыншылы ойындардың танымалдылығы танымал қауымдастықтарды пайдалану арқылы бейресми әлеуметтік байланысты да дамытты.
Онлайн денсаулық сақтау қоғамдастығы
Онлайн денсаулық сақтау қауымдастықтары – интернет пайдаланушылары кеңінен қолданатын онлайн қауымдастықтардың бір мысалы. Онлайн денсаулық сақтау қауымдастықтарының ең маңызды артықшылығы – мүшелеріне ұқсас мәселелері немесе тәжірибелері бар басқа пайдаланушыларға қол жеткізуді қамтамасыз ету, бұл олардың өміріне маңызды әсер етеді. Сонымен қатар, бұл қауымдастықтар белгілі бір мәселе немесе мүмкін емдеу жолдары туралы тәжірибелік ақпарат алуға мүмкіндік береді. Тіпті кейбір зерттеулер көрсеткендей, пайдаланушылар тәжірибеге негізделген ақпаратты мамандар ұсынған ақпараттан да маңызды деп санайды. Бұған қоса, кейбір онлайн денсаулық сақтау қауымдастықтарында пациенттердің анонимді түрде ынтымақтасуына мүмкіндік беру, пайдаланушыларға өздерінің мәселелерін, білімдерін және тәжірибелерін үкімсіз ортада бөлісуге мүмкіндік береді. Дегенмен, соңғы зерттеулер көрсеткендей, пациенттер арасындағы әлеуметтік-экономикалық айырмашылықтар осы қауымдастықтарда шеттетілу немесе мүшелікке қабылданбау сезімін тудыруы мүмкін, тіпті ортаны инклюзивті етуге жасалған әрекеттерге қарамастан.
Ұрпақ
Онлайн-қоғамдастықтардағы аз танымал проблема – жазалаушылық тәртіп. Элиталық онлайн қауымдастықтың мүшелері өздерінің билігін көрсету, теңсіздікті тудыру және жаңа келгендерге адалдықты қалыптастыру үшін жазалаушылық тәртіпті қолданады. Онлайн жазалаушылық тәртіп физикалық күш қолданбаса да, "үстемдік пен бағыныштылықтың мәртебелік құндылықтары да тиімді түрде беріледі". Топтың элиталық мүшелері жаңа келгендерге қатысты кемсітуші терминдерді қолдану арқылы, алдауды немесе ойын-сарқылымдар ойнау арқылы немесе басқа да іс-әрекеттермен қатар қорқытуға қатысу арқылы жазалаушылық тәртіп қолдануы мүмкін. "Осылайша, жаңа келгендерге, BlueSky қауымдастығына қабылдану үшін, белгілі бір дәрежеде агрессивтілікке, жаман мінезге және жағымсыздыққа төзу керектігін айтады".
Құпиялылық
Онлайн-қоғамдастықтар, әлеуметтік желілер сияқты, жеке және қоғамдық ақпарат арасындағы шекараны өте тұманды етеді. Көптеген әлеуметтік желілерде пайдаланушылар өздерінің профильдеріне ақпарат қосу үшін жеке деректерін беруге міндетті. Әдетте, пайдаланушылар онлайн-қоғамдастықтағы басқа адамдардың қандай ақпаратқа қол жеткізе алатынын, олармен таныстығына немесе қаншалықты жайлы сезінетініне қарай бақылай алады. Бұл шектеулер «жекелік параметрлері» деп аталады. Жекелік параметрлері әлеуметтік желілерде жекелікке қатысты күтулерге жекелік параметрлері мен қызмет көрсету шарттарының қалай әсер ететіні туралы сұрақ тудырады. Ақыр соңында, онлайн-қоғамдастықтың мақсаты – ортақ кеңістікті бөлісу. Сонымен қатар, егер пайдаланушы өзінің жеке өміріне қол сұғылған деп сезінсе, сотқа жүгіну қиын, себебі ол онлайн-қоғамдастықтың қалай жұмыс істейтінін білген болады. Facebook әлеуметтік желісінің негізін қалаушы Марк Цукерберг Facebook құрылған кезде пайдаланушылардың мінез-құлқының өзгергенін байқады. Ол, «қоғамның ақпаратты бөлісуге дайындығы қазіргі әлеуметтік желі пайдаланушылары үшін жеке өмірге қатысты алаңдаушылықты азайтатын орта жасады» деді. Дегенмен, пайдаланушы жеке ақпаратын жасырса да, оның іс-әрекеті бүкіл желіге қолжетімді. Пайдаланушы сайтқа ақпарат жариялағанда немесе басқалардың жазбаларына пікір білдіргенде, әлеуметтік желілер пайдаланушының іс-қимылдарының тізімін жасайды. Google және Facebook сияқты платформалар өздерінің бақылау инфрақұрылымы арқылы осы пайдаланушы деректерінің көп көлемін жинайды. Интернеттегі жеке өмір адамның деректерін беру және сақтау, сондай-ақ онлайн режимінде анонимді болу құқығымен байланысты. 2013 жылы БҰҰ онлайн жеке өмірді адам құқығы ретінде бірауыздан қабылдады. Көптеген веб-сайттар пайдаланушыларға нақты есімдерін көрсетудің қажеті жоқ, пайдаланушы атымен тіркелуге мүмкіндік береді, бұл анонимділіктің белгілі бір деңгейін қамтамасыз етеді. Кей жағдайларда, мысалы, 4chan сияқты танымал бейне тақтасында, пайдаланушылар талқылауға қатысу үшін тіркелуінің қажеті жоқ. Алайда, мұндай жағдайларда, жарияланған ақпараттың егжей-тегжейлігіне байланысты пайдаланушының кім екенін анықтау мүмкін. Адам жеке өмірін қорғау үшін шаралар қолданғанның өзінде, Эдвард Сноуденнің, Орталық барлау агенттігінің бұрынғы қызметкерінің АҚШ барлау қызметтері жүргізіп жатқан жаппай бақылау бағдарламалары туралы ашқан мәліметтері, Facebook және YouTube сияқты танымал веб-сайттардың отандық және халықаралық пайдаланушыларының деректерін жаппай жинау, тіпті фибер-оптикалық кабельдерден рұқсатсыз ақпарат жинау жеке өмірге құрмет көрсетілмейтінін көрсетеді. Facebook-тің негізін қалаушы Марк Цукерберг компанияның мұндай бағдарламалар туралы хабардар болмағанын және заң талап еткен жағдайларда ғана жеке пайдаланушылардың деректерін тапсырғанын мәлімдеді, егер бұл айыптаулар рас болса, деректер компанияның келісімінсіз жиналған болуы мүмкін. Әлеуметтік желілердің танымалдылығының артуы, онда пайдаланушылар өздерінің нақты есімдерін пайдалануды қалыпты жағдайға жеткізді, сонымен қатар жаңа қиындықтар тудырады. 2,303 менеджердің арасында жүргізілген сауалнамада үміткерлердің 37%-ы жұмысқа орналасу кезінде әлеуметтік желідегі белсенділігін тексергені анықталды, ал 16-34 жас аралығындағы жұмыс іздеушілердің 10%-ының өтініші әлеуметтік желілерді тексеру нәтижесінде қабылданбауы мүмкін.
Ақпараттың сенімділігі
Веб-қоғамдастықтар ақпарат алудың оңай және пайдалы құралы болуы мүмкін. Дегенмен, ондағы ақпаратқа және пайдаланушылардың жеке деректеріне әрқашан сенуге болмайды, себебі интернет кейбір адамдарға өз білімі, тұратын жері туралы немесе сирек жағдайларда, белгілі бір адам болып көріну үшін алаяқтықпен әртүрлі мәлімдемелер жасауға мүмкіндік береді. Алаяқтық мақсатымен жасалған жалған шоттар көбейді, соның салдарынан төрт адам 8 жылдан 46 аптаға дейін сотталды. Олар танысу сайтындағы жалған шоттар арқылы 12 әйелді 250 мың фунт стерлингтен алаяқтық жасаған. Дұрыстығына қатысты, 50 мақаланы қарастырған Уикипедияға негізделген сауалнамада 24%-ында қателіктер анықталды. Көп жағдайларда бұл қате ақпарат таралуына әкелсе, денсаулық сақтау сияқты салаларда салдары ауыр болуы мүмкін, сондықтан АҚШ Тамақ және дәрі-дәрмек басқармасы интернеттегі денсаулық туралы ақпаратты бағалауға көмектеседі.
Теңгерімсіздік
1% ережесі онлайн қоғамдастықта, жалпы алғанда, пайдаланушылардың тек 1% ғана жаңа мазмұн жасауға белсенді түрде қатысады делінеді. Редакциялауды ескергенде 1-9-90 ережесі сияқты басқа да нұсқалары бар. Бұл онлайн қоғамдастықтар үшін мәселе тудырады, себебі көптеген пайдаланушылар қоғамдастықтағы ақпаратқа ғана қызығушылық танытады, ал белсенді қатысуға емес. Бұл ақпараттың ескіруіне және қоғамдастықтың әлсіреуіне алып келуі мүмкін. Сондықтан, мазмұнды пайдаланушылардың өңдеуіне сүйенетін қоғамдастықтар, пайдаланушыларды белсенді қатысушыларға айналдыруға және Уикимедия есептік жазбаларын жақсарту жобасы сияқты жобалар арқылы қолданыстағы мүшелерді сақтап қалуға тырысады.
Құқықтық мәселелер
АҚШ-та онлайн қоғамдастықтардың, әсіресе әлеуметтік желілердегі құқықтық мәселелерді реттейтін ең маңызды екі заң – Цифрлық мыңжылдық авторлық құқық туралы заңның 512c бабы мен Коммуникациялық әдептілік туралы заңның 230 бабы болып табылады. 512c бабы пайдаланушыларға контент жариялауға рұқсат беретін сайттарды авторлық құқықты бұзу үшін жауапкершіліктен босатады, егер авторлық құқық иесі бұзушылық контентті жою туралы талап қоюға мүмкіндік болса. Сайт бұзушылық әрекеттерден ешқандай қаржылық үлеспе алуға болмайды. Коммуникациялық әдептілік туралы заңның 230 бабы басқа тарап жариялаған ақпараттан туындаған жауапкершіліктен қорғайды. Көбінесе қарапайым жалажапу, бірақ көптеген соттар оны басқа да талаптарды қамтуға кеңейтті. Әртүрлі онлайн қоғамдастықтар (әлеуметтік желілер, блогтар, медиа бөлісу сайттары және т.б.) құқық қорғау органдарының барлық деңгейлері үшін зорлық-зомбылық, жеке басын ұрлау, авторлық құқықты бұзу сияқты көптеген қылмыстармен күресуде жаңа қиындықтар туғызады. Авторлық құқық заңдары адамдардың қазіргі кезде зияткерлік меншігін тарату тәсілі өзгергенімен бірге сыналып, талқыланып жатыр. Адамдар онлайн қоғамдастықтар арқылы бірлесіп шығармашылықпен айналысады. Көптегендер қазіргі авторлық құқық заңдары осы бірлескен жұмыстарға қатысатын жеке тұлғалардың немесе топтардың мүдделерін қорғауға лайық емес деп санайды. Кейбіреулер бұл заңдар тіпті мұндай өндірістің дамуын тежеуі мүмкін деп есептейді. Онлайн мінез-құлықты реттейтін заңдар заң шығарушылар үшін тағы бір қиындық туғызады, олар халықты қорғайтын, бірақ сөз бостандығын шектемейтін заңдарды қабылдауға тырысуы керек. Бұл мәселелердің ең көп талқыланғаны – кибербуллинг. Кейбір ғалымдар ата-аналар, мектептер, заң шығарушылар мен құқық қорғау органдарының бірлесіп кибербуллингке қарсы күресуге шақырады. Заңдар әлеуметтік медианың түрлерінің үнемі өзгеретін жағдайына бейімделуі керек; кейбір заңгерлер заң шығарушылар тиімді саясатты жасау үшін реттеушілік, қоғамдық қауіпсіздік немесе басқа да тәсілдерді қолдануы керек деп санайды. Әлеуметтік ғылымдар мамандары қоғамның әртүрлі сегменттерінің (соның ішінде жастардың) әлеуметтік медианы пайдалануында пайда болатын жаңа тенденцияларды анықтауға көмектеседі. Осы деректермен қаруланған заң шығарушылар онлайн қоғамдастықтың әртүрлі мүшелерін қорғайтын және олардың мүмкіндіктерін кеңейтетін заңдарды жаза алады.