Кіріспе

Чиребон қаласы (Cirebon) – Индонезияның Ява аралының солтүстік жағалауындағы портовый қала. Бұл Батыс Яваның жағалауындағы жалғыз қаласы, Орталық Явамен провинциялық шекарадан батысқа қарай 40 шақырым жерде, шамамен Жакартаның шығысында орналасқан. 2010 жылғы халық санауы бойынша 296 389 адам, 2020 жылғы халық санауы бойынша 333 303 адам тұрды. 2023 жылдың ортасы бойынша ресми бағалау бойынша 341 980 адамды құрайды (оның ішінде 171 638 ер адам және 170 342 әйел адам). Чиребонның құрылыс аймағы қаладан және сол аттас айналасындағы округке дейін созылады; ресми метрополиялық аймақ осы округтің барлық аумағын, сондай-ақ қаланы қамтиды және 2010 жылғы халық санауы бойынша 2 363 585 адамға жетеді; 2020 жылғы халық санауы бойынша 2 603 924 адамды құрады.

Батыс және Орталық Ява арасындағы шекарада орналасқан Чиребонның тарихына сундан және яван мәдениеттері, сондай-ақ араб және қытай мәдениеттері әсер еткен, бұл бұрынғы султанаттың орталығы.

Этимология

Сунда (яғни Батыс Ява) және Ява (яғни Орталық Ява) мәдени аймақтарының шекарасында орналасқандықтан, Чиребон тұрғындарының көпшілігі сунда және яван тілдерінің қоспасынан құралған Джаварех деп аталатын диалектіде сөйлейді. "Чиребон" атауы яван тіліндегі "карубан" сөзінен шыққан деп саналады, ол "аралас" деген мағынаны білдіреді – бұл қаланың сунда, яван, қытай және араб мәдени элементтерінің араласуын көрсетеді. Басқа болжам бойынша, ол сунда тіліндегі "чи" (су немесе өзен) және "ребон" ("шаян") сөздерінен туындауы мүмкін. Чиребон 16 ғасырдың басында Сунан Гунгунджати басшылығымен тәуелсіз сұлтанат болған. Сунда патшалығы құлағаннан кейін, Бантен және Матарам сұлтанаттары Чиребонды бақылау үшін күресті, ол Матарам сұлтаны Агунгқа адалдық серт берді. Оның немересі Амангкурат II 1677 жылы қаланы голландтарға өткізді. 1705 жылы жасалған келісім бойынша, Цисангарунг өзенінің батысындағы Чиребон аймағы үш сұлтанның бірлескен басқаруымен голланд протекторатына айналды, олардың сарайлары Орталық Ява сарайларымен бәсекелесті. Голландтың "Мәдени жүйесі" кезінде колониялық ақшалық дақылдармен гүлденген сауда көптеген қытай кәсіпкерлерін тартты, және олардың ықпалы Чиребонның мәшһүр батик өнерінде әлі де көрініс тапқан.

Әкімшілік бөлімшелер

Чиребон қаласы бес әкімшілік ауданға (кекаматан) бөлінеді, олардың аумағы мен халқы 2010 жылғы халық санауы бойынша төмендегі кестеде көрсетілген. Кестеге аудан әкімшілік орталықтарының орналасқан жері және әрбір аудандағы әкімшілік ауылдардың саны да кіреді (барлығы қалалық келурахан ретінде жіктеледі). Код Wilayah Аудан атауы (кекаматан) Ауданы (км²) Халқы (2010 ж. халық санауы) Халқы (2020 ж. халық санауы) 2023 ж. ортасындағы халық саны 2023 ж. халық тығыздығы (км²-ге) Әкімшілік орталығы Ауылдар саны 32.74.03 Харджамукти 17.62 102 158 123 089 128 778 7 309 Калиджага 5 32.74.02 Лемахунгкук 7.16 52 811 57 503 58 418 8 159 Пегамбиран 4 32.74.04 Пекалипан 1.59 28 927 29 742 29 716 18 689 Пекалипан 4 32.74.05 Кесамби 8.66 70 193 77 003 78 398 9 053 Кесамби 5 32.74.01 Кежаксан 4.45 42 300 45 966 46 670 10 488 Кесенден 4 Барлығы 39.48 296 389 333 303 341 980 8 662 Кежаксан 22

Бес аудан жиырма екі қалалық ауылға (келурахан) бөлінген, олардың халқы 2010 жылғы халық санауы бойынша төменде тізімделген. 2023 жылдың ортасындағы ресми бағалау 341 980 адамды құрады. Индонезияның басқа да жағалау қалаларындағыдай, 17 ғасырдан бері қытай иммиграциясының нәтижесінде қалаға көптеген этникалық қытайлар келді. Басқа да қауымдарға малайлар, корейлер, арабтар, үндістер, жапондықтар жатады. Маңызды қала маңындағы аудандар тығыз халқы бар Чиребон аймағында орналасқан, ал ресми метрополиялық аймақ осы аймақтың барлығын және қаланы қамтиды. Әкімшілік бөлініс Ауданы (км²) Халқы (2010 ж. халық санауы) Халқы (2015 ж. халық санауы) Халқы (2020 ж. халық санауы) 2023 ж. ортасындағы халық саны 2023 ж. халық тығыздығы (км²-ге) Чиребон қаласы 39.48 296 389 307 319 333 303 341 980 8 662 Чиребон регентшілігі 1 076.76 2 067 196 2 124 866 2 270 621 2 360 441 2 192 Үлкен Чиребон 1 116.24 2 363 585 2 432 185 2 603 924 2 702 421 2 421

Батыс Жавадағы сундан тілінде сөйлейтін аймақтармен қоршалған болса да, тіл мамандары Чиребон (және Бантен провинциясындағы Серанг қаласының тарихи жағынан байланысты аймағы) өзінің чиребон тілінің аймағында екенін айтады. Бұған қоса, Чиребон халқының көп бөлігі өздерін "Вонг Чиребон" ("чиребондықтар") деп атайды және өз тілдерін "Баса Чиребон" ("чиребон тілі") деп атайды. Чиребон тілі яван және банумасан тілдерімен байланысты, сондай-ақ яваре (жартылай яван, жартылай сундан), плеред және дермаён сияқты диалектілерге ие. Қалада сундан тілінде сөйлейтін жергілікті тұрғындар да бар, олар Бахаса Сунда Чиребон (Чиребон сундан тілі) деп аталатын жергілікті диалектте сөйлейді, онда Прианган тілінде кездеспейтін ерекше сөздер бар.

Экономика

Чиребон қаласының экономикасына оның стратегиялық географиялық орналасуы және табиғи ресурстардың сипаттамалары әсер етеді. Сондықтан, оның экономикалық құрылымында өндіріс, сауда, қонақүйлер мен мейрамханалар, көлік және байланыс, сондай-ақ қызмет көрсету салалары басым. Томе Пирес шамамен 1513 жылы «Сума Ориентал» еңбегінде Чиребонды Ява аралындағы сауда орталықтарының бірі деп көрсеткен. 1859 жылы Чиребон Голландия Шығыс Индия үкіметі тарапынан басып алынғаннан кейін, ол импорт-экспорт тауарлары үшін транзиттік порт ретінде және Яваның ішкі аймағындағы аймақтық саяси басқару орталығымен байланыс жолы ретінде белгіленді. 2001 жылға дейін Чиребон қаласының экономикалық үлесі өңдеу өнеркәсібімен (41,32%) сипатталды, одан кейін сауда, қонақүйлер мен мейрамханалар (29,8%), көлік және байланыс секторы (13,56%) және қызмет көрсету секторы (6,06%) келеді. Басқа салалар (9,26%) кен өндіру, ауыл шаруашылығы, құрылыс, электр энергиясы және газды қамтиды. Балық аулаудан басқа, Ява теңізіндегі Танджунг Эмас порты Борнеодан ағаш тасымалдау үшін маңызды хаб болды.

Мәдениет

Чиребон өзі яван тілінің Чиребон диалектісінде Граге деп аталады, бұл "Negara Gede" сөзінен туындаған, яғни "Ұлы мемлекет" деген мағынаны білдіреді. Порт қаласы ретінде Чиребон Индонезияның басқа аймақтарынан және басқа елдерден келушілер мен қоныс аударушыларды тартады. Чиребон мәдениеті Ява Пасисиран (жағалау) мәдениеті деп сипатталады, ол Бантен, Пекалонган және Семаранг мәдениеттеріне ұқсас, сонымен қатар судандық, қытай, араб-ислам және еуропалық мәдениеттердің айқын ықпалына толы.

Өнер және қолөнер

Чиребон батигі, әсіресе жарқын түстері мен қытай және жергілікті әсерлерді көрсететін мотивтері мен өрнектері бар Чиребон батигі кеңінен танымал. Қытай әсері Чиребон мәдениетінде жақсы көрінеді, ең әйгілісі – қытайлық бұлттарға ұқсайтын Чиребон батигінің Мегамендунг өрнегі. Трусми ауданы – Чиребон батигінің өндіріс орталығы. Чиребон шыны суреттері – Чиребон өнері мен қолөнерінің тағы бір бір бөлігі. Шыны суреттеріндегі бейнелер көбінесе ваянг тақырыбынан немесе ислам каллиграфиясынан алынады.

Сахналық өнер

Тари Топенг Чиребон, немесе Чиребонның бетперде биі – қалаға тән ерекше би стилі. Джаваның Панжи айналымдарынан шабыттанған Чиребонның бетперде биі, Чиребонның атақты дәстүрлі билерінің бірі және Индонезия билерінде кең танымал. Чиребон мәдениеті исламдық Таяу Шығыс мәдениетінің, мысалы, Бурокан дәстүрінің әсеріне ие, онда адамдар бамбук қаңқасынан және қағаз терісінен немесе басқа материалдардан жасалған бурак бейнесін көрсетеді. Ауылдың төңірегінде музыкамен бірге процессиялар ұйымдастырылады. Осы процессиялардағы бамбук мүсіндерінің дәстүрі сундандық Сисингаан, бетавилік Ондел-ондел немесе балилік Огох-огох процессияларына ұқсас, бірақ ислами тақырыбымен ерекшеленеді. Бурокан әдетте сүндет тойы немесе үйлену сияқты мерекелік шараларда өткізіледі және тарлинг сияқты танымал Чиребон халық әндерімен сүйемелденеді. Тарлинг – гитара, сулинг (бамбук флейтасы) және дауыс қосылған Бадунгтың кекапи-сулинг музыкасын еске түсіретін музыкалық дәстүр. Әрқайсысы әлі де өздерінің дәстүрлі рәсімдерін сақтап, Чиребон өнерінің меценаттарына айналды. Чиребон сұлтандығының кейбір патшалық символдары олардың мұрасын және ықпалын көрсетеді. Чиребон сұлтандығының туы "Макан Али" (Алидің пантерасы) деп аталады, ол пантера немесе жолбарысқа ұқсас түрде орналасқан араб каллиграфиясынан тұрады. Бұл ислами және индуист Паджаджаран сундан патшасы Силивангидің жолбарыс туының ықпалын көрсетеді. Чиребонның патшалық әулеті әлі де құрметке ие және Чиребон халқы арасында жоғары беделге ие, бірақ ол енді нақты саяси билікке ие емес. Касепуханның Синга Баронг және Каноманның Пакси Нага Лиман атты патшалық кареталары үш жануардың – бүркіт, піл және айдаһардың химерасына ұқсайды. Бұл Үнді индуизмі, араб исламы және қытай ықпалының символы. Макан Али, Синга Баронг және Пакси Нага Лиман бейнелері Чиребон батигінде де жиі кездесетін ою-өрнектер болып табылады.

Ас мәзірі

Жағалаудағы қала ретінде Чиребонның негізгі саласы балық шаруашылығы болып табылады. Оның өнімдеріне тераси (шаян пастасы), петис, крупчук уданг (шаян крекерлері) және әртүрлі тұздалған балық кіреді. Чиребон жоғары сапалы тұздалған балықтарымен, мысалы, джамбал роти, джухи (тұздалған супий), ребон және эби (құрғатылған майда креветка) сияқты танымал. Бұл өнімдерді жиі іздейтін қонақтар, әсіресе индонезиялық отандық туристер мен басқа қалалардан келгендер, оле оле (тамақ сыйлықтары) ретінде алады. Чиребон сонымен қатар жергілікті тағамдарымен және дәмді тағамдарымен де белгілі, мысалы, емпал джентонг (ішек-қарын каррисі), мие коклок (кокос сүті қосылған тауық лапшасы), наси ленгко (бұршақ өршіті, қуырылған тофу және қуырылған темпе, арахис соусы және соя соусымен), наси джамбланг (әртүрлі гарнирлермен күріш), тау гежрот (ұнтақталған сарымсақ, чили және шалот қосылған қуырылған тофу, жұқа және тәтті соя соусымен), тау петис (құрғақ қуырылған тофу петис соусымен), тау тек тек (арахис соусымен және көкөністермен араластырылған қуырылған тофу), айам панганг (барбекюде пісірілген тауық) және доцанг (қышқыл көкөніс сорпасымен лонтонг).

Туризм

Батыс Явадағы туристік орындардың бірі Чиребон қаласы, ол ислам патшалығының тарихи саяхатынан бастап, сенімді тұлғалардың әңгімелерімен, қала орталығынан батысқа қарай 15 миль (24 км) қашықтықтағы Сембунг тауындағы Сунан Гунгунг Джати кешеніне дейін көптеген қызықты нәрселерді ұсынады. Сонымен қатар, Чиребонның Ұлы мешіті, Ат-Таква мешіті, ежелгі ғимараттар мен Нидерландының мұралары бар. Чиребон – қаланың ішінде орналасқан сарай, атап айтқанда Кератон Касепухан мен Каноман. Бәрінің де архитектурасы ислам, Қытай және Нидерланды мәдениеттерінің элементтерінің үйлесімінен тұрады. Сарай ғимараттарының ерекшелігі – олардың әрқашан солтүстікке қарауы және жақын жерде мешіт болуы. Әрбір сарайда жиналуға арналған алаң, базар және сарайдың алдындағы немесе бағындағы жолбарыс мүсіні орналасқан, ол Чиребон сұлтандығының негізін қалаушы патша Силивангидің символы болып табылады. Тағы бір ерекшелік – Қытайдан әкелінген фарфор тақталар, олар қабырғаларды әсемдеу үшін қолданылған. Кейбір тағамдардың Еуропадан келгендігі айтылады, олар Чиребон Жава аралындағы сауда орталығы болған кезде пайда болған. Чиребон қалалық саябағында Суяраги су паркі мен Аде Ирма Сурьяни саябағы бар. Суяраги су паркінде сол заманға сай дамыған су ағыны технологиясы қолданылған, су патшайымдардың сұлулықтарын тамашалайтын террасалар арасынан ағып өтеді, сарайдың жасыл шөптерінде жауынгерлер жаттығу жасаған, ал мұнаралар мен арнайы бөлмелердің есіктері су перделерінен жасалған.

Бағдарлау және орындар

Негізгі бульвар – Джалан Силиванги. Ол теміржол станциясынан Pasar Pagi ("Таң базар") арқылы каналға дейін созылады. Содан кейін көше Джалан Каранггетас болады, оның бойында Чиребонның көптеген банктері, мейрамханалары және қонақ үйлері орналасқан. Чиребонда көптеген тарихи ғимараттар мен басқа да маңызды орындар бар, олардың кейбіреулері қирауға жақын. Олардың ішінде бірнеше кратон ғимараттары, Санг-Сипта-Раса ғибадатханасы және Гуа-Суньяраги паркі бар. Вали Сонго, әсіресе Сунан Гунунг Джати, қала тарихына әсер еткені белгілі. Сунан Гунунг Джатидің қабірі қаладан бірнеше шақырым қашықтықтағы Гунунг Джати ауданында орналасқан. 1880 жылдар шамасында екі қытай сәулетшісі салған, қытай және еуропалық фарформен әсемделген екі ғибадатхана және үңгірлер жүйесі бар. Чиребоннан шамамен бес шақырым қашықтықтағы Трусми ауылы батик өндірісімен танымал. Плангон – маймылдардың мекені. Батыс Явадағы ең биік нүкте – Церемай тауы – Чиребонның оңтүстігінде орналасқан алып жанартау. Церемай тауының етегіндегі саябақтар мен басқа да туристік орындар демалыс күндері Чиребоннан келген топтар үшін жағалаудағы ыстық ауа-райынан қашуға тамаша орын. Чилимус қаласының жанындағы Линггаджати ауылы (Линггаджати келісімі осы жерде қол қойылған) – осындай орындардың бірі. Қоғамдық көлік туристер мен қонақтарды осы жерге жеткізеді.

Әуежай

Қазір Чиребон тұрғындары Ұлы Чиребон және оның айналасындағы аймаққа қызмет ететін Кертаджати халықаралық әуежайын пайдалануда. Пэнгунг, Харджамукти ауданындағы Cakrabhuwana әуежайы сондай-ақ TNI AU-ға да қызмет көрсетеді. Қала Ява аралының солтүстік жағалауындағы маңызды тас жол – Джалур Пантура (Пантай Утар Джава) бойында орналасқан, ол Аньерден басталып, Джакарта арқылы өтіп, Сурабаяда аяқталады.

Чиребон порты

Чиребон порты 1865 жылы голландтар тарапынан негізінен Батыс Явадан дәмдеуіштер, қант қамысы және шикізат экспорттау орталығы ретінде салынды. 1890 жылға қарай қоймалар мен ашық сақтау алаңдары құрылды, ал 20-ғасырдың басында британдық-американдық темекі фабрикасы іске қосылды. Порттың қызметі Батыс Яваның ішкі аймағы үшін көмір, сұйық асфальт және өсімдік майының көп көлемді импортымен басым. 2002 жылға дейін порт шағын контейнерлік тасымалымен және круиздік кемелерге де қызмет көрсетті. 2006 жылы порт 3,27 миллион метрикалық тонна (MT) тауарды өңдеді, оның 90 пайыздан астамы басқа индонезиялық порттардан импортталды.

Мемлекеттік қызмет

Халықтың шамамен 93 пайызы PDAM Cirebon тарапынан желілік сумен толық қамтамасыз етілмейді, қалалық сумен жабдықтаудағы тұтынушылардың басым бөлігі (90,37% немесе 59 006 адам) бар желілердің (65 287) жалпы санынан құралады.

Денсаулық

Голландиялық Шығыс Үндістан үкіметі тұсынан бастап, Чиребон қаласында "Оранж" деп аталған аурухана болды, ол 1921 жылдың 31 тамызында пайдалануға берілді және 1921 жылдың 1 қыркүйегінен бастап жұмыс істеуге кірісті. 2009 жылы Чиребон қаласында 6 жалпы аурухана, 4 босандыру ауруханасы, 21 денсаулық сақтау орталығы, 15 "Мейд" денсаулық сақтау орталығы, 20 жылжымалы денсаулық сақтау орталығы және 81 фармация мен 31 дәріхана болды. Медициналық персоналдың саны: мамандандырылған дәрігерлер шамамен 94 адам, жалпы тәжірибелі 116 дәрігер, 37 стоматолог, 847 медбике және 278 акушер.