Кіріспе

Федеративтік мемлекеттік құрылымдағы елдің бөлімшесінің үкіметі – саяси билікті федералды немесе ұлттық үкіметпен бөлісетін, елдің бөлімшесін басқаратын үкімет. Мемлекеттік үкімет белгілі бір деңгейде саяси тәуелсіздікке ие болуы мүмкін немесе федералды үкіметтің тікелей бақылауында болуы мүмкін. Бұл қатынас конституциямен белгіленуі мүмкін. "Мемлекет" термині ресми немесе кеңінен "мемлекеттер" деп танылатын елдердің бөлімшелерін білдіреді және оны "егеменді мемлекет" деп шатастыруға болмайды. Көптеген федерациялар өздерінің федералдық бірліктерін "мемлекет" немесе жергілікті тілдегі эквивалент терминмен атайды; алайда, кейбір федерацияларда "Облыс" немесе "Республика" сияқты басқа атаулар да қолданылады. Кейбір федерациялар асимметриялық болып табылады, яғни кейбір федералдық бірліктерге басқаларына қарағанда көбірек өкілеттік беріледі. Провинциялар көбінесе унитарлық мемлекеттердің бөлімдері болып табылады, бірақ кейде Аргентина немесе Канада провинциялары сияқты федералдық бірліктерге де беріледі. Олардың үкіметтері, сондай-ақ провинциялық үкіметтер, бұл мақаланың тақырыбына жатпайды. Көптеген адамдар мемлекеттік үкіметті қалалық үкіметпен шатастырады. Шағын құқық бұзушылық немесе ұсақ қылмыс федералдық үкімет тарапынан қарастырылмай, мемлекеттік немесе қалалық үкімет тарапынан қарастырылса да, олар бір емес.

Австралия

Австралия Ұлттық Достастығы – алты штаты (және екі материктік аумағы) бар федеративтік мемлекет. Австралия Конституциясының 51-бабы штаттар мен Одақтастық (федералды) үкімет арасындағы заң шығару билігінің бөлінуін белгілейді. Одақтастық үкіметіне заң шығару өкілеттіктері берілген, оның ішінде сыртқы саясатты бақылау, салық салу (бірақ бұл штаттар немесе штаттардың бөліктері арасында кемсітушілікке жол бермейді), штараралық сауда және корпорацияларды реттеу кіреді. Конституцияның бастапқы ратификациясынан бері Австралияның Жоғарғы Соты Одақтастықтың заң шығару өкілеттігінің шегіне қатысты көптеген дауларды шешті, олардың кейбіреулері даулы және көп сынға ұшырады; олардың қатарында 1982 жылғы Біріккен Ұлттар Ұйымының келісімдеріне сәйкес ұлттық мұра мақсатында жерді белгілеу құқығына Одақтастықтың құқығы бар ма деген дау, сондай-ақ кәсіподақтар мен еңбек қатынастары заңнамасы бойынша Одақтастықтың билігінің шегіне қатысты көптеген даулар бар. Австралия мен АҚШ федерализмінің ерекшелігі – Австралияда Одақтастық Парламенті неке заңнамасы бойынша нақты конституциялық билікке ие; бұл бір жынысты некелерге қатысты соңғы даулардың орталық мәселесі болды.

Мемлекеттік басқару құрылымы

Австралияның әр штатында губернатор бар, ол Австралия королін (қазіргі уақытта Карл III) өкілдік етеді және мемлекет басшысының рәсімдік міндеттерін атқарады. Канаданың генерал-губернаторларынан ерекшелігі, штат губернаторын федералдық емес, штат үкіметінің ұсынысы бойынша монарх тағайындайды. Әр штаттың өз парламенті бар; көптеген штаттарда екі палаталы парламент бар, бірақ Квинсленд штатында 1922 жылы жоғарғы палата (Заң шығару кеңесі) таратылған. Үндістан штаттары сияқты, Австралия штаттарында да парламенттік үкімет Вестминстер жүйесі қолданылады; үкімет басшысы, әр штатта премьер-министр деп аталады, штат парламентінен тағайындалады.

Австрия

Австрияда Ландтаг (әкімшілік парламент) Ландшауптманды сайлайды, ол штат үкіметінің төрағасы ғана емес, сонымен қатар федералды үкіметтің өкілі және федералды заңнаманы күшіне енгізуге жауапты.

Германия

Германияда өз үкіметтері бар он алты штат бар.

Үндістан

Үндістанда штат үкіметтері – елдің 28 штатын және оның сегіз одақтық аумағының екеуін (Дели және Пудучерри) басқаратын үкіметтер. Үндістан Конституциясына сәйкес, штаттың атқару билігі оның губернаторына жүктеледі; алайда, нақты атқару билігі Бас министр басқаратын Министрлер кеңесінде болады. Заң шығару құрылымы тікелей сайланған заң шығару жиналысынан және 6 штаттың жағдайында, жанама сайланған заң шығару кеңесінен тұрады. Сот жүйесі штаттың жоғары сотынан және оған бағынышты аудандық соттардан құралған.

Мексика

Мексиканың да штаттары бар.

Нигерия

Нигерияда штаттар – құрамына кіретін саяси бірліктер, қазіргі таңда олардың саны 36-ға жетеді. Әр штаттың сайланған әкімі және заң шығару органы бар, сондай-ақ кейбір салаларда кең ауқымды өкілеттіктерге ие. Нигерия Конституциясына сәйкес, штаттарға берілмеген өкілеттіктердің барлығы федералдық үкіметке тиесілі.

Пәкістан

Пәкістанда провинциялар – федералдық бірліктер болып табылады. Қазіргі таңда төрт провинция бар. Әр провинциялық үкімет ресми түрде провинциялық губернатормен басқарылатын болса, іс жүзінде билікті бас министр жүзеге асырады, бұл Пәкістанның федералдық үкіметіндегідей парламенттік жүйеге ұқсас.

Оңтүстік Африка

Оңтүстік Африка әдетте унитарлық мемлекет деп есептеледі, бірақ оның үкімет жүйесі федеративтік мемлекетке ұқсас. Оңтүстік Африка Конституциясы мемлекетті федеративтік немесе унитарлық деп сипаттамайды. Оңтүстік Африка өздері сайланған үкіметтері бар тоғыз провинцияға бөлінеді. Оңтүстік Африка Конституциясының алтыншы тарауы ұлттық үкімет пен провинциялық үкіметтер арасындағы билікті бөлуді сипаттайды, провинциялық үкіметтерге ғана берілген және екі деңгейдегі үкіметтердің бірдей құзыреті бар үкіметтік "функционалдық салаларды" тізімдейді; тізімделмеген қалған салалар ұлттық үкіметке қарайды. Екі деңгейдің де құзыреті бар салаларда ұлттық және провинциялық заңнамалар арасында қақтығыс туындаған жағдайда күрделі ережелер жиынтығы қолданылады. Әдетте, мұндай жағдайда провинциялық заңнама басым болады, бірақ ұлттық заңнама провинцияларға ұстанатын стандарттар мен негізгі қағидаларды белгілей алады және провинциялардың ұлттық мүдделерге немесе басқа провинциялардың мүдделеріне зиян келтіруіне жол бермейді. Провинциялық үкіметтердің құзыретіне ауыл шаруашылығы, өнер мен мәдениет, бастауыш және орта білім беру, қоршаған орта және туризм, денсаулық сақтау, тұрғын үй шаруашылығы, жолдар мен көлік, әлеуметтік қамтамасыздандыру салалары кіреді. Провинциялық үкіметтер парламенттік жүйе бойынша құрылған, онда атқарушы билік заң шығарушы органға тәуелді және оған есепті. Бір палаталы провинциялық заң шығарушы орган партиялық тізім бойынша пропорционалды өкілдікпен сайланады, ал заң шығарушы орган өз кезегінде атқарушы билікті басқаратын премьер-министрді сайлайды. Премьер-министр провинциялық басқарудың әртүрлі салаларын басқару үшін заң шығарушы орган мүшелерінен тұратын Атқару кеңесін (кабинет) тағайындайды.

Америка Құрама Штаттары

Америка Құрама Штаттары 50 штатқа бөлінеді, олар федеративтік саяси бірлестіктерді құрайды. АҚШ Конституциясының 10-шы түзетуіне сәйкес, АҚШ Федералды үкіметіне берілмеген және оның штаттарға тыйым салмаған барлық үкіметтік өкілеттіктер тиісінше штаттарға беріледі, бұл Америка Құрама Штаттарын орталықтандырылмаған федерация етеді. Дегенмен, егер федералды және штат заңдары қақтығысқа келсе, федералды заң басым болады. АҚШ штаттарының барлығы ұлттық деңгейдегі үкімет жүйесіне ұқсас, тікелей сайланған және көбінесе өте қуатты атқарушы билікке ие Губернатормен және заң шығарушылық билікті жүзеге асыратын штаттық заң шығарушы органмен басқарылады. 50 штаттың 49-ында, сондай-ақ Америка Құрама Штаттарының үш мекенделген аумағында (Пуэрто-Рико, Солтүстік Мариан аралдары және Америка Самоасы) заң шығарушы орган екі палаталы болып табылады, палаталар көбінесе, бірақ міндетті түрде емес, Өкілдер палатасы және Сенат деп аталады, алайда заң шығарушы органның толық атауы штаттар арасында өзгеше болады (ең көп таралғаны – Бас Ассамблея (кейде штат заң шығарушы органының төменгі палатасы үшін қолданылатын термин), мысалы, Солтүстік Каролинада немесе жай ғана Заң шығарушы орган, Техас штатындағыдай). Небраска, АҚШ Виргин аралдары және Гуамда (соңғы екеуі штат емес, федералдық аумақтар) заң шығарушы орган бір палаталы. Штаттар өздерінің жартылай тәуелсіз республикалары болып табылады және ішкі істерін, мысалы, қоғамдық көлік және құқық қорғау мәселелерін көп бақылайды, бұл әдетте штаттық үкіметтердің құзыретіне жатады (дегенмен Федералды үкімет көбінесе осы салаларда штаттармен бірлесіп жұмыс істейді). Америка Құрама Штаттарындағы әлеуметтік мемлекеттің үлкен бөлігі штаттық деңгейде басқарылады, яғни әлеуметтік қызметтердің деңгейі штаттар бойынша әртүрлі болады. Бұл кейде, мысалы, Medicaid кеңейтуі кезінде дау тудырды. Сонымен қатар, бірнеше аумақ бар, олардың ең танымал – Пуэрто-Рико. Пуэрто-Рико көптеген жағдайларда штат сияқты қарастырылады, бірақ басқа жағдайларда мүлдем өзгеше. Ең бастысы, оның АҚШ Конгресінде дауыс беру құқығы жоқ Пуэрто-Риконың тұрғын комиссарынан басқа өкілі жоқ. Алайда, ол салық салу және басқа да кейбір салаларда штаттарға қарағанда көбірек автономияға ие және сондықтан оны әдетте материктегі американдықтардан мәдени тұрғысынан ерекшеленетін Пуэрто-Рико халқы үшін автономиялы аймақ деп жіктеуге болады. Аумақтың болашақ мәртебесі туралы пікірталас бар, онда толық штат болу, автономиялы аумақ мәртебесін сақтау немесе тәуелсіздіктің қандай да бір түрі (АҚШ-қа шектеулі тәуелділікті сақтау немесе ерекше қарым-қатынассыз толық тәуелсіздік) ұсынылып отыр.