Гватемаланың саяси жүйесі

Кіріспе

Гватемаланың саяси жүйесі президенттік өкілді демократиялық республика аясында құрылған, онда Гватемала Президенті мемлекет басшысы, үкімет басшысы және көп партиялық жүйенің өкілі болып табылады. Атқару билігі үкімет тарапынан жүзеге асырылады. Заң шығару билігі үкіметке және Республика Конгресіне жүктелген. Сот билігі атқару және заң шығару биліктерінен тәуелсіз. Гватемала – конституциялық республика. Гватемаланың 1985 жылғы Конституциясы биліктің атқару, заңнамалық және сот тармақтары арасында бөлінуін қамтамасыз етеді. Қазіргі Гватемала саясаты Гватемала Азамат соғысының (1960–1996) күшті әсеріне тап болып отыр. 1990 жылдардың соңынан 2010 жылдардың ортасына дейін Гватемала демократиясы жақсарды, себебі әскерилерге азаматтық бақылау күшейтілді және сыбайлас жемқорлыққа қарсы шаралар қабылданды. 2017 жылдан бері Гватемалада демократиялық регресс байқалуда.

Заң шығарушы билік

Республика Конгресі (Congreso de la República) 158 мүшеден тұрады, олар төрт жылдық мерзімге сайланады, бір бөлігі облыстық округтерде, екінші бөлігі – жалпыұлттық пропорционалдық сайлау жүйесі бойынша.

Сот тармағы

Конституциялық сот (Corte de Constitucionalidad) Гватемаланың конституциялық соты болып табылады және тек елдің конституциясына қатысты мәселелер бойынша ғана заңды түсіндіреді. Ол бес судьядан тұрады, олардың әрқайсысы бес жылдық мерзімге сайланады, сондай-ақ бір жылдық қосымша мерзіммен, әрқайсысы бір жыл бойы Соттың президенті қызметін атқарады: біреуін Конгресс сайлайды, біреуін Жоғарғы Сот сайлайды, біреуін Президент тағайындайды, біреуін Гватемаланың Сан-Карлос университетінің Жоғарғы кеңесі сайлайды, ал біреуін Адвокаттар алқасы (Colegio de Abogados) сайлайды.

Жоғарғы Сот (Corte Suprema de Justicia) Гватемаланың ең жоғарғы соты болып табылады. Ол он үш мүшеден тұрады, олардың барлығы бес жылдық мерзімге бірдей сайланады және әр жыл сайын өздерінен біреуін Соттың президенті етіп сайлайды. Жоғарғы Соттың құрамында 43 мүшеден тұратын апелляциялық сот бар. Жоғарғы Соттың бір мүшесі болмаған жағдайда немесе іс бойынша қатыса алмаған жағдайда, оның орнын апелляциялық соттың бірі басады. Жоғарғы Соттың президенті сонымен қатар Гватемаланың Сот жүйесінің (Organismo Judicial de Guatemala) президенті болып табылады және елдің барлық аймақтарындағы жүздеген сот судьяларын (бес жылдық мерзімге тағайындалған) және магистраттарға көмектесетін әкімшілік қызметкерлерін бақылайды.

Әкімшілік бөлімшелер

Гватемала 22 департаментке бөлінген, оларды президент тағайындаған губернаторлар басқарады. Гватемала қаласы және тағы 333 муниципалитет халық сайлаған мэрлер немесе кеңестермен басқарылады.

Сыртқы қатынастар

Гватемаланың басты дипломатиялық мүдделері – аймақтық қауіпсіздік, сондай-ақ өңірлік даму және экономикалық интеграцияны нығайту болып табылады.

Саяси мәдениет және адам құқықтары

1999 жылғы президенттік және заңнамалық сайлауды халықаралық байқаушылар еркін және әділ деп таныды. Әйелдер мен үндістердің сайлауға қатысуы соңғы жылдарға қарағанда жоғары болды, бірақ ауылдық жерлерде дауыс беру пункттеріне қол жеткізу мәселесі сақталды. Альфонсо Портильоның үлкен артықшылықпен жеңісі және Гватемала Республикалық Фронтының (ГРФ) Конгрестегі көпшілігі заңнамалық шараларды жылдам қабылдау мүмкіндігін көрсетті. Алайда, 1985 жылғы Гватемала Конституциясына сәйкес, көптеген заңдарды қабылдау үшін үштен екі дауыс қажет. Сондықтан, ГРФ дауыстары ғана мұндай заңдарды қабылдау мүмкін емес. 2000 жылы ГРФ заңдарды заңсыз өзгерткен деген айыптар пайда болғаннан кейін саяси тепе-теңдік бұзылды. Тергеу нәтижесінде Жоғарғы Сот осы іс бойынша айыптауларға тартылғандарды, оның ішінде Конгресс төрағасы және ГРФ басшысы Риос Монтті заңгерлік иммунитетінен айырды. Шамамен сол кезде ПАН оппозициясы ішкі дауға ұшырап, фракцияларға бөлінді, ANN партиясында да осы жағдай орын алды. Осының салдарынан бейбіт келісімді іске асыруға қажетті реформалар заңнамалық мақұлдауды күтуде. Адам құқықтарының бұзылу жағдайлары азайды, бірақ адам құқықтары жөніндегі қызметкерлерге жасалған зорлық-зомбылық үкімет билігіне үлкен сын болды. Көне қылмыстар, зорлық-зомбылық пен өздігінен әрекет ету салдарынан ушыққан жағдай, тағы бір күрделі мәселе болып табылады. Жазасыздық үлкен проблема болып қала береді, себебі сот әділетін қамтамасыз етуге жауапты демократиялық институттар осы мұрамен күресу үшін жеткілікті мүмкіндіктерге ие емес. Үкімет 2002 жылға дейін салық жүктемесін (қазіргі уақытта аймақтағы ең төменгі көрсеткіш – ЖІӨ-нің шамамен 10%) ЖІӨ-нің 12%-ына дейін арттыру мақсатына жету үшін уақыт қажет екенін мәлімдеді. Президенттік жарыс кезінде ГРФ кейін "Қара бейсенбі" деп аталатын шара ұйымдастырды. ГРФ елдің түкпір-түкпірінен жақтастарын жинап, қалаға әкелді. ГРФ оларға көлік, тамақ, түнгі жатын орын және бір метрлік таяқтар берді. Осы таяқтармен қатысушылар көшелерде жүріп, қоғамдық инфрақұрылымды қиратты. Осы күні "Пренса Либре" газетінің журналисі қаза тапты. Тәуелсіз және еркін басылымдар дәстүрі бар БАҚ бұл оқиғаны жеке қабылдады және келесі бір ай бойында барлық мақалалар осы оқиғалар мен билік партиясының осы террор күніне қатысуы туралы болды. ГРФ Жоғарғы сайлау трибуналының (ТСЭ) ГРФ үміткері Эфрайн Риос Монтті жарыстан шығару шешіміне наразылық білдірді. ТСЭ оның конституция бойынша төңкеріс жасағандықтан президент болуға құқығы жоқ деп мәлімдеді. ГРФ бұрынғы генерал қатысқан оқиғалар конституция қабылданғанға дейін болғандықтан, ол президенттік лауазымға үміткер бола алады деп мәлімдеді. Ақылға келмейтін нәрсе, егер мұндай ереже кері күшінде болмаса, онда оның мәні қандай? 2004 жылы GANA (бір партия емес, саяси партиялардың коалициясы) партиясының өкілі Оскар Бергер сайлауда жеңіске жетті. Бұл демократиялық Гватемала тарихында Конгресте басым көпшілікке ие болмаған алғашқы үкімет болды. 2004 жылдың қаңтар айында ол қызметке кіргеннен кейін ГРФ үкіметтің мүлкін тонап, тіпті компьютерлік жабдықтар мен тарихи маңызды заттарды ұрлағаны белгілі болды. Альфонсо Портильо әскери қорлардан, мемлекеттік ауруханадан және салық қызметінен ұрланған үлкен ақшамен Мексикаға қашып кетті. Гватемала Портильоны сотқа тарту үшін депортациялау туралы ресми өтініш жасады, бірақ Мексика ешқашан берілген дипломатиялық баспананы жойған емес. Конституцияда бұл туралы ештеңе айтылмаған, бірақ вице-президент президент шетел істерімен айналысқанда үкіметті премьер-министр сияқты басқарады, бұл жиі байқалады, өйткені вице-президент Республика Президентінің басқаратын көптеген шараларда оның орнын басады. Қылмыстың деңгейі қорқынышты: айына 200-ге жуық адам өлтіріледі, бұл экономикаға да әсер етеді, өйткені көптеген компаниялар өсіп келе жатқан жемқорлық пен қауіпсіздікке байланысты елден кетуді жөн көреді. Бір маңызды мәселе - M18 (Mara Dieciocho) және MS (Mara Salvatrucha) топтары арасындағы бандиттік соғыс. Бұл 1930 жылдардағы АҚШ мафиясының билігіне ұқсас билікті қолданатын және заңнан тыс әрекет ететін екі қарсыласатын көшелік топ. Олар өздерінің бақылауындағы аумақты иеленеді және одан "салық" (la renta) жинайды. Олар әлі де жоғары деңгейдегі ұйымдасқан саудамен айналыспайды. Бұл салада Гватемаладағы ұйымдасқан қылмыс басқа деңгейде, мексикалық контрабандистер мен Гватемаланың жоғары лауазымды полиция қызметкерлері жүз килограмнан астам кокаинмен ұсталғаны туралы хабарлар жиі жарияланады. Мара құбылысы 1980 жылдары АҚШ-та, әсіресе Лос-Анджелесте, Сальвадор мен Гватемала азаматтық соғыстарынан қашқан адамдар арасында пайда болды. Кейін мараның көптеген мүшелері АҚШ-тан өз елдеріне депортацияланды, ал 1990 жылдары бұл екі топтың АҚШ, Мексика, Сальвадор, Гватемала, Гондурас және тіпті Италия мен Испанияға таралуына көмектесті. Гватемала қаласының "Эль Галлито" аймағы үкімет бақылауынан шыққан жер ретінде танылған, ол оның құрамындағы есірткі саудагерлеріне тиесілі. "Эль Галлито" ауданы 3-ауданда орналасқан, Ұлттық сарайдан 3 шақырым қашықтықта. Есірткі саудасы Гватемалада қорқынышты деңгейге жеткен, жемқорлық үкіметтің көптеген салаларына тараған. Әртүрлі есірткі мафиялары Мексика шекарасына қарайтын Петеннің қалың жартас аймақтарын бақылау үшін күреседі, онда есірткі, қару және адамдар АҚШ-қа бағытталған. Есірткі саудасы Гватемаладағы саяси еркіндікке ең үлкен қауіп төндіреді. Гватемаладағы линчтер елдің адам құқықтарын бұзу ретінде қарастырылады. Бергер басшылығындағы үкімет кейбір сарапшылар тарапынан өкілеттік беру жөніндегі жұмысы үшін мақталып, орталықтандырылған мемлекеттік басқаруды тоқтатуға тырысты. Мысалы, үкімет жыл сайын президент пен министрлер елге барып, биліктің орталығын ауыстырып, "халыққа жақындау" үшін мобильді кабинеттер ұйымдастырды. Үкімет қаржылық қиындықтарға тап болып отыр, мүмкін, халықтың 60% "кедей" деп есептелетініне және осылайша салық салуға жарамсыз екеніне байланысты. САТ (салық әкімшілігінің бас басқармасы), салық қызметі, осылайша орта тапты салық салуға міндетті, ол осы жүктемеден зардап шегуде. САТ салық төлемегендерге қатысты заңды қатаң түрде қолданып, салықтан қашу үшін түрме жазасын көздейді. 2006 жылдың қыркүйек айында Ұлттық полиция (PNC) ұлттық армиямен бірлесіп, 10 жыл бойын тексерілмеген 1500 тұтқын бар Павон ұстау орталығына шабуыл жасады. Тұтқынның басшысы мен түрмені басқарған мафиозидің күзетшілері, сондай-ақ түрме басшысы заңды күштердің шабуылына АК-47 автоматтары мен тапаншалармен қарсы тұрды, олар қырғынға ұшырады. Осы операцияға 3000-ға жуық жаяу әскер мен 4 танк қатысты. Бұл Гватемала тарихындағы маңызды оқиға болды және ұлттық жаңалықтарда кеңінен жарияланды. 2006 жылы 2007 жылғы сайлауларға қарсы GANA партиясы тарап кетті. Ол көптеген партияларға бөлінді, үкіметтің Конгрестен заңдарды қабылдау мүмкіндігіне нұқсан келтірді. 2007 жылдың қараша айындағы президенттік сайлаудың екінші турында UNE партиясының өкілі Альваро Колом жеңіске жетті...

The 1999 presidential and legislative elections were considered by international observers to have been free and fair. Participation by women and indigenous voters was higher than in the recent past, although concerns remained regarding the accessibility of polling places in rural areas. Alfonso Portillo's landslide victory combined with a Guatemalan Republican Front (FRG) majority in Congress suggested possibilities for rapid legislative action. However, under the Guatemalan Constitution of 1985, passage of many kinds of legislation requires a two thirds vote. Passage of such legislation is not possible, therefore, with FRG votes alone. The political balance was disrupted in 2000 when allegations surfaced that the FRG had illegally altered legislation. Following an investigation, the Supreme Court stripped those involved, including President of Congress and FRG chief Ríos Montt, of their legislative immunity to face charges in the case. At roughly the same time, the PAN opposition suffered an internal split and broke into factions; the same occurred in the ANN. As a result, reforms essential to peace implementation await legislative action. New cases of human rights abuse continued to decline, although violent harassment of human rights workers presented a serious challenge to government authority. Common crime, aggravated by a legacy of violence and vigilante justice, presents another serious challenge. Impunity remains a major problem, primarily because democratic institutions, including those responsible for the administration of justice, have developed only a limited capacity to cope with this legacy. The government has stated it will require until 2002 to meet the target of increasing its tax burden (at about 10% of GDP, currently the lowest in the region) to 12% of GDP. During the Presidential race, the FRG organized what will later be known as Black Thursday (Jueves negro). The FRG organized its partisans from the country and brought them to the city. The FRG gave them transport, food, a shelter for the night, and meter long sticks. With these sticks, the participants ran through the streets wreaking havoc on the public infrastructure. During this day a journalist of Prensa Libre (a leading newspaper) was killed. The media, which have a tradition of being independent and free,[According to whom?] took it very personally and for the next month, every headline was about these events, and the participation of the ruling party in this day of terror. The FRG was protesting the ruling of the TSE (supreme electoral tribunal) to ban the FRG candidate Efrain Rios Mont from the race. The TSE argued that as a formal putschist, he was banned by the constitution from ever becoming president. The FRG argued that since the events in which the former general participated predate the constitution, he was eligible for presidential office. Common sense argued that if such a clause was not retroactive by nature it would have no point. Since 2004 Óscar Berger of the GANA (a coalition of political parties rather than a single one) won the elections, it is important to note that this was the first government in the history of democratic Guatemala that did not have an overwhelming majority in Congress. After he took office in January 2004 it was made public that the FRG had wildly ransacked the government going to the extremes of stealing computer equipment and objects of historic importance. Alfonso Portillo fled to Mexico with an impressive amount of money stolen from military funds, the national hospital, and the revenue service. Guatemala made a formal request for the deportation of Portillo to face charges of embezzlement, however, Mexico has never revoked diplomatic asylum once it is granted to a person. Though the constitution says nothing about it, the vice president runs the government like a prime minister while the president deals with foreign affairs, this can be seen regularly as the VP stands in for the president in many events that are traditionally presided by the President of the Republic. Criminality has reached staggering proportions: about 200 murders per month and it is starting to affect the economy as many companies prefer to leave the country than face the growing corruption and insecurity. One significant problem is the ongoing gang warfare between the M18 (Mara Dieciocho) and the MS (Mara Salvatrucha). These are two rival street gangs comprising loosely linked international franchise organizations, who wield a power somewhat like that of the US mafia of the 1930s and are for the moment above and beyond the grasp of the law. They hold territory under their control and extort "taxes" (la renta) from it. They are not yet involved in high level organized trafficking. That industry is of a different class of organized crime in Guatemala, with Mexican smugglers and top ranking Guatemalan police officials regularly making headlines being caught with hundreds of kilograms of cocaine. The mara phenomenon originated in the United States in the 1980s, specifically in Los Angeles, among refugees fleeing civil wars in El Salvador and Guatemala. Later many members of the maras were deported from the United States to their countries of origin, and during the 1990s this has helped fuel the spread of the two gangs across the United States, Mexico, El Salvador, Guatemala, Honduras, and even Italy and Spain. There is a zone of Guatemala City, "El Gallito" which is recognized as being outside of Government control, it belongs to the drug lords that inhabit it. Barrio "El Gallito" is located in Zone 3, 2 mile (3 km) away from the National Palace where the Government's offices are located. Drug trafficking has reached staggering proportions in Guatemala, with corruption extending to top positions of many branches of government. Various narco mafias vie for control of the remote northern jungle regions of Petén, where drugs, arms, and people all cross the border into Mexico, mostly bound for the United States. Drug trafficking is undoubtedly the greatest threat to political freedom in Guatemala today. Guatemala is plagued by lynchings which severely blemish the country's humans rights record as a violation of due process of law. The Berger administration has been hailed in some circles for its work in devolution. Guatemala has always been a strongly centralized state and the administration sought to take halt the growing pre eminence of the Capital. For example, the administration has engaged in mobile cabinets where the President and all his ministers will go into the country and change the seat of power every so often, to be "closer to the people". The administration is facing growing financial difficulties, potentially in part due to 60% of the population being considered "poor" and therefore ineligible for taxation. The SAT (superintendence of tributary administration), the revenue service, is therefore obligated to tax the middle class which is starting to suffer under the burden. The SAT has become stringent in its application of the law seeking the full penalties of incarceration for tax evasion. In September 2006 the PNC (civil national police), in a joint action with the national military took by storm the Pavon detention centre, a prison with 1,500 inmates which until that date hadn't been requisitioned for 10 years and which was a hub of criminal activity. Some inmates, the guard of the chief of the mafioso what ran the prison and the leader himself resisted the onslaught of forces of law with AK 47 and handguns, they were massacred. Around 3,000 infantry and 4 tanks participated in the action. This was a milestone in the history of Guatemala and made national headlines. 2006 saw the dismemberment of the GANA in the face of the 2007 elections. It fractured into many parties, damaging the ability of the government to get legislation through Congress. In the November 2007, second round presidential elections, Álvaro Colom of the UNE was elected president, defeating ex general Otto Perez Molina of the PP. And in 2011, Retired General Otto Pérez Molina of the Patriotic Party won the presidential election in a runoff against populist Manuel Baldizón of the LIDER party. Pérez Molina assumed office on 14 January 2012, and his vice president is Roxana Baldetti. In september 2015, President Otto Perez Molina resigned because of bribery allegations. In October 2015 presidential election, former TV comedian Jimmy Morales was elected as the new President of Guatemala after huge anti corruption demonstrations. He took office in January 2016. In January 2020, Alejandro Giammattei replaced Jimmy Morales as the President of Guatemala. Giammattei had won the presidential election in August 2019 with his "tough on crime" agenda. In August 2023, Bernardo Arevalo, the candidate of the centre left Semilla (Seed) Movement, had a landslide victory in Guatemala’s presidential election. On 14 January 2024, Bernardo Arévalo was sworn in as Guatemala’s president.