Кіріспе

Британдық желкенді пароход SS Great Eastern 1858 жылы суға түсірілді. Ол темірден жасалған, желкенмен және екі түрлі қозғалтқышпен – дөңгелек және бұрандалы – жүретін пароход болатын. Оны Изамбард Кингдом Брунель жобалап, Джон Скотт Рассел & Co. компаниясы Англияның Лондон қаласындағы Темза өзенінің жанындағы Миллуолл темір зауытында салған. 1858 жылы суға түсірілген кезде ол сол заманғы ең үлкен кеме болды және отын толықтырмастан Англиядан Австралияға 4000 жолаушыны тасымалдауға қабілетті еді. Оның 692 фут (211 м) ұзындығы 1899 жылға дейін ғана 705 фут (215 м) ұзындығы бар, 17 274 тонналық кемемен басып өтті, ал жалпы тоннажы 18 915 тоннаны құрады. 1901 жылы 701 фут (214 м) ұзындығы бар, 20 904 тонналық кеме одан да ірі болды. Оның 4000 жолаушыға арналған сыйымдылығы 1913 жылы 4234 жолаушыға арналған кемемен басып өтті. Кемеде сол кездегі ең үлкен дөңгелектер жинағы болды. Брунель оны лақап атымен "Ұлы қыз" деп жақсы көретін. Ол 1859 жылы, алғашқы сапарынан кейін жарылыс салдарынан зақымданғаннан кейін қайтыс болды. Ливерпульде жүзбелі концерт залы және жарнамалық орын (Льюис дүкені үшін) ретінде өмірін аяқтағаннан кейін, 1889 жылы Мерсисайдта бөлшектелді.

Тұжырымдама

Солтүстік Америкаға бу кемесімен саяхат жасаудағы табысынан кейін, Брунел Австралияға дейін ұзақ сапарға шыға алатын кемеге назар аударды. 15 000 тонна көмірге арналған сыйымдылығы жоспарланған «Грейт-Истерн» кемесі, көмір толықтырмастан әлемнің жартысын айналып өте алатындай етіп көрінеді, сонымен қатар өте көп жүк пен жолаушыларды тасымалдайтындықтан, газеттер оны «жүзбелі қала» және «теңіздің Кристалл сарайы» деп сипаттады. Брунел кеменің Азия және Австралиямен сауданы тиімді монополиялай алатынына, Ұлыбритания мен Тринкoмали немесе Австралия арасында үнемі сапарлар жасай алатынына сенді. Брунел өзінің идеясын Джон Скотт Расселге көрсетті, ол Ұлы көрмеде алғаш рет кездескен тәжірибелі кеме жасаушы және кеме құрылысшысы еді. Скотт Рассел Брунелдің жоспарын қарастырып, кеменің мүмкіндігі туралы өз есептерін жасады. Ол кеменің сусыру салмағы 20 000 тоннаға жететінін және оны жүзеге асыру үшін қажетті екенін есептеді, бірақ бұл мүмкін деп ойлады. Скотт Расселдің ұсынысы бойынша олар жаңа жобалау жоспарымен Шығыс Бу Кемелер Компаниясының директорларына жүгінді. «Джеймс Уотт» компаниясы кеменің бұрандасын, профессор Пьяцци Смит оның гироскопиялық жабдықтарын жасаса, ал Расселдің өзі корпус пен дөңгелекті құрастыратын болды. Жалпы қуаты шамамен есептелді. Онда алты мачта болды (апта күндерімен аталатындығы айтылады – алдыңғы мачта «Дүйсенбі», ал артқы мачта «Сенбі» деп аталған), желкендерге арналған орын болды (7 гаф және максимум 9 (әдетте 4) тікбұрышты желкен), бас гаф желкені (алдыңғы және артқы желкен) бар, әр мачтада, алдыңғы мачтада бір «джиб» және №2 және №3 мачталарда (Сейсенбі және Сәрсенбі) үш тікбұрышты желкен; біраз уақыттан кейін №4 мачтаға да 3 рельс орнатылды. Кейінірек кейбір рельстер алынып тасталды. Кейбір деректерге сәйкес, ол желкендермен жүзіп кеткен. Желкендерді орнату, бу машинасымен бірге ескектер мен бұрандалар жұмыс істегенде пайдасыз болып шықты, себебі бес (кейін төрт) түтікшенің ыстық газдары оларды өртеп жіберді. Оның максималды жылдамдығы құрылыс кезінде бірнеше апаттар болды, нәтижесінде 6 жұмысшы қаза тапты.

Іске қосу

"Грейт-Истерн" кемесінің 1857 жылғы 3 қарашада іске қосылуы жоспарланған еді. Кеменің зор көлемі үлкен логистикалық қиындықтар тудырды; бір дереккөз бойынша, кеменің 19 000 тоннасы (іске қосылған кезде 12 000 инертті тонна) сол кезге дейін адамдар жылжытқан ең ауыр нысанға айналдырды. 3 қарашада кеме ұшырылуын тамашалау үшін көпшілік жиналды, олардың ішінде Париж графы, Омаль герцогы және Сиам елшісі де болды. Кеме құрылысын жүргізген компания қарызға батқандықтан, шығындарды қысқарту шаралары қолданылды; кеме Расселдің кеме жасау орнатылысынан шығарылды, көптеген инвесторлар оны сатуды сұрады. Times газетінде хабарланғандай, бір инвестор кемені Корольдік теңіз күштеріне сатуды ашық ұсынды, егер теңіз күштері "Грейт-Истерн"ді тарау құралы ретінде қолданса, ол кез келген соғыс кемесін оңай жарып өтетінін айтты. Жаңа компания өзінің алдыңғы дизайнын өзгертіп, ең бастысы кеменің көмір сыйымдылығын азайтты, себебі оны американдық нарыққа пайдалануды көздеді. 1859 жылғы тамыз айында жабдықтау аяқталып, қонақтар үшін (инженерлер, акционерлер, парламент мүшелері, 5 граф және басқа да беделді тұлғалар) әсем банкет ұйымдастырылды. Соңында Нью-Йорк қаласы – кемеге арналған тез арада жасалған тоқтау орны және ағаш кемежайының жанындағы жер – кеменің алғашқы бағыты ретінде таңдалды. Кейбір орындарға екі рет билет сатылды, отбасылар бөлініп, дұрыс тағайындалмаған кабиналарда қайтадан араластырылды, ал бес қара киімдегі полицей (Нью-Йорк қалтақшыларды тоқтату үшін жұмылдырылған) табылып, палубадағы мал қорасына қуылды. "Грейт-Истерн" бірнеше күн Аннаполисте тұрды, онда мыңдаған келушілер мен президент Джеймс Бьюкенен кемені аралады. Президенттік сапар кезінде компания басқармасының бір мүшесі кемені Саваннаға оңтүстік мақтасын ағылшын фабрикаларына тасымалдау үшін жіберуді талқылады, бірақ бұл идея іске аспады. 1860 жылғы саяхаттың инженерлік жетістігіне қарамастан, қаржылық сәтсіздікке ұшырағандықтан, кеме иелері компаниясы "Грейт-Истерн"ді қайтадан табысты етуге тырысты. 1860 жылдың қысында Скотт Расселл (жақында кеме компаниясына қарсы 120 000 долларлық сот шешімін жеңіп алған) кемені қайта жөндеп, алғашқы жылдағы зақымдануларды жөндеді; қайта жөндеу кезінде ол бірнеше рет өзінің бекітілуінен босап, HMS Blenheim кемесінің буспритін қиып тастады. Ол 1861 жылғы мамыр айында Нью-Йоркке (оның басқа мүмкін порты Балтимор, қазір Америка Азамат соғысының басталуына байланысты тым қауіпті деп есептелді) бағыт алды, портына аса қызығушылықсыз жетті. 5000 тонна бидай және 194 жолаушыны алғаннан кейін, ол 25 мамырда Ливерпульге аттанды, саяхат оқиғасыз өтті. Британияға оралғаннан кейін, кеме компаниясы Британдық соғыс министрлігімен Канадаға 2000 әскерді тасымалдау туралы келісімге келгені хабарланды, бұл АҚШ-ты қорқыту мақсатындағы күш көрсетудің бір бөлігі болды. Әскерді тасымалдау үшін қайта жөндеуден өткеннен кейін, "Грейт-Истерн" Ұлыбританиядан Квебек қаласына 2144 сарбаз, 473 жолаушы және 122 жылқымен бағыт алды; бір дереккөз бойынша, бұл жолаушылар саны – "Грейт-Истерн" экипажының 400 адамымен бірге – сол кезге дейін бір кемеде болған ең көп адамды құрады. Кеме 1861 жылдың соңынан 1862 жылдың ортасына дейін оқиғасыз круиздер, жүк тиеулер және қысқаша көрмелер циклын жалғастырды. 1862 жылдың шілдесіне қарай кеме алғашқы айтарлықтай пайдасын көріп, Нью-Йорктан Ливерпульге 500 жолаушы мен 8000 тонна азық-түлік тасып, 225 000 доллар табыс тапты және тек 11 күндік айналымды қажет етті. Алайда, дереккөздер көрсеткендей, кеме иелері осы табыстылықты сақтап қалу үшін күресті, өйткені олар жоғары және орта тапты жолаушыларға қызмет көрсетуге баса назар аударды. Сондықтан кеме АҚШ-қа баратын үлкен иммигранттар топтарын тасымалдауға пайдаланылмады, сондай-ақ Америка Азамат соғысы кезінде американдық клипер индустриясының күрт төмендеуінен толыққанды пайдаланбады.

Ұлы шығыс жартасты оқиғасы

17 тамыз күні 1862 жылы «Грейт Истрен» 820 жолаушы мен бірнеше мың тонна жүкпен Ливерпульден Нью-Йоркке бағыт алды. Ұсақ дауылдан қашып өткен соң, 27 тамыз күні түні Нью-Йорк жағалауына жақындады. «Грейт Истрен» Санди-Хук маңынан өте алмайтындай суға батып тұрғанын сезіп, кеме капитаны Лонг-Айленд бұғазы арқылы, номиналды түрде қауіпсіз бағытты таңдады. Монток нүктесінен өтіп бара жатқанда таңғы сағат 2:00 шамасында кеме су астында 8 метр тереңдікте орналасқан, белгісіз тасқа (кейін «Грейт Истрен тасы» деп аталды) соқтығысты. Тас кеменің сыртқы қабырғасын тесіп, 3 метр ені және 25 метр ұзындығындағы жарақат қалдырды. Кейіннен есептеулер көрсеткендей, тас ішкі қабырғаға тиюге жеткілікті үлкен болған, бірақ сыртқы қабырға мен мықты көлденең тіректер ішкі қабырғаның зақымдануына жол бермеген. Ұрылысты экипаж байқады және кеме құмды төбеге соқтығысқан деп ойлады. Бірақ тексеруден кейін «Грейт Истрен» Нью-Йоркке оқиғасыз жетті. Портта кеменің оң жағына қарай сәл еңкейгені байқалды, сондықтан кемені тексеру үшін суға түсуші жіберілді. Бірнеше күндік тексеруден кейін суға түсуші кеменің сыртқы қабырғасындағы үлкен тесікті хабарлады, бұл әлемдегі ешбір құрғақ докқа сыймайтын үлкен мәселе еді. 1864 жылдың қаңтар айында кеме аукционға шығарылатыны жарияланды. Аукцион кезінде компания директорлар кеңесінің төрт мүшесі кеме үшін 125 000 доллар ұсынды және жеңіске жетіп, кемені жеке бақылауға алды. Содан кейін топ кеме компаниясының банкротқа ұшырауына рұқсат берді, осылайша кемені жойылған кеме компаниясынан бөліп, көптеген ұсақ акционерлерден айырды. Кемемен келісімшарт жасасқан америкалық қаржыгер Сайрус Уэст Филд оны су асты кабельдерін төсеу үшін пайдалануды жоспарлады. Ол тасымалдайтын 22 450 км кабельді орналастыру үшін «Грейт Истреннің» бірнеше салондарын және бөлмелерін кабельді сақтауға арналған үлкен резервуарлармен алмастырды. Шілде айында кеме Валентия аралының жанында теңіз асты кабелін төсеуге кірісті, біртіндеп батысқа қарай жылдамдықпен жұмыс істеді. Бірнеше апта бойы жұмыс салыстырмалы түрде тегіс жүрді, бірақ кабельдің соңы Атлантиканың ортасында апатқа ұшырап, 1866 жылы кеме жаңа кабельмен қайта оралуға мәжбүр болды. Кеменің бірінші офицері Роберт Халпин жоғалған кабельдің соңын тауып, бұзылмаған кабель 27 шілдеде Ньюфаундлендтегі Хартс Контентке жетті. 1869 жылдың басында ол Брест маңында бірнеше теңіз асты кабельдерін төседі. Содан кейін ол осы жылы Үнді мұхитында теңіз асты кабельдерін төсеуге дайындалды; операцияның көп бөлігін британ үкіметі мен Үндістандағы банктер төледі, олар Ұлыбритания мен Үндістанды байланыстыратын сенімсіз құрлық кабельдерін айналып өтуді үміттенеді. Алайда кеме ақырында сақталды, өйткені док инженері (Фредерик Эпплби) кемеге айнала док салып, кеменің үлкен корпусын пилон қағу станциясы ретінде пайдаланды. Милфордта 11 жыл тұрған кеменің корпусында көптеген биологиялық ластанулар жиналды. Ертедегі теңіз табиғаттанушысы Генри Ли (сол кезде теңіз монстрларына деген күмәнділігімен танымал болды) оның корпусын жан-жақты зерттеді және оған шамамен 300 тонна теңіз тіршілігі жабысқан екенін есептеді. Ол 1885 жылдың 4 қарашасында Канцлерлік соттың бұйрығымен Ллойд аукционында сатылды. Сауда 10 000 фунттан басталып, 26 200 фунтқа дейін көтеріліп, қалалық саудагер М. Маттосқа сатылды. Ол қайтадан сатылып, шоу-лодка, жүзетін сарай/концерт залы және спорт залы ретінде пайдаланылды. Кейіннен ол Льюис дүкені үшін Мерси өзенінде жарнамалық плакат ретінде жұмыс істеді, ол сатылып кеткенге дейін оның иелері болды. Бұл идеяны іске асыру үшін оны жүзуші туристерге арналған аттракцион ретінде пайдалану керек болды. 1886 жылы Ливерпуль көрмесіне Ливерпульге жөнелтілді. Транзит кезінде ол өзінің бір буксирін қатты зақымдады, ол зақымдаған немесе батып кеткен 10 кемелердің соңғысы болды. 1887 жылдың 10 мамырында Мерсиде Г. Е. Вуд пароходы онымен соқтығысты. Көрмеден кейін оны қайтадан сатып, бір компания оны терең емес кеме апаттарын көтеру үшін пайдалануды қарастырды, ал бір юморист оны Панама каналын қазуға көмектесу үшін оны аралыққа соқтығыстыруды ұсынды. Ол 1888 жылы аукционға қойылып, 16 000 фунт стерлингке сатылды. Кеменің көптеген бөлшектерін жеке коллекционерлер, бұрынғы жолаушылар және экипаждың достары сатып алды. Әр түрлі құрылғылар, шамдар, жиһаздар, панельдер және басқа да артефакттар сақталды. «Грейт Истрен» кемесі басқа мақсаттарға пайдаланылды; бір паром компаниясы оның ағаш панельдерін қонақ үй барына айналдырды, ал Ланкаширдегі мектеп-интернаттың бір тәрбиешісі кеменің палубалық каютын балалардың ойын үйі ретінде пайдалану үшін алды.

Тұтқынға түскен жұмысшы туралы аңыз

"Грейт Истрен" кемесін сүзіп тастағаннан кейін, кеме бөлгіштер екі қабатты корпуста қамалған жұмысшының қаңқасын тапқан деген әңгіме тарады. Бұл, кеме экипажы тараған, кеме корпусына қамалған көрінетін құрылысшы туралы әңгімелерге байланысты болуы мүмкін. Легенда алғаш рет 1952 жылы Джеймс Дуган еңбегінде кеңінен жарияланды, ол капитан Дэвид Даффтың хатынан цитата келтірді, ал көптеген кейінгі дереккөздер Дуганның жұмысына сілтеме жасайды. Басқа авторлар, әсіресе Л. Т. К. Ролт Брунельдің өмірбаянында бұл мәлімдемені жоққа шығарды (егер мұндай жағдай болғанда компанияның тізімдерінде тіркелгені және баспасөз назарына ілінгеніне назар салды), бірақ аңыз теңізшілердің әуесқой әңгімелері туралы кітаптар мен мақалаларда кеңінен таралды. Брайан Даннинг 2020 жылы осы легенда туралы жазып, оны техникалық тұрғыдан дәлелдеу не жоққа шығару мүмкін болмаса да, "Грейт Истрен" кемесі көп рет жөнделген кезде ешқандай дәлел табылмайтындықтан, оқиғаның болмауы мүмкін екенін атап өтті.

Қалған бөліктері

1928 жылы «Ливерпуль» футбол клубы «Энфилд» стадионы үшін флагшток іздеді де, оның жоғарғы мачтасын сатып алды. Ол әлі күнге дейін «Коп» трибунасының жанында тұр. 2011 жылы «Channel 4» телеарнасының «Time Team» бағдарламасы жүргізген геофизикалық зерттеулер кеменің кілінен және төменгі бөлігінен қалған темір бөлшектерінің әлі де жағалауда жатқанын көрсетті. 1859 жылы «Great Eastern» Портленд жағалауында сынақ жүргізіп жатқанда, кемеде болған жарылыс түтікшенің біреуін қиратты. Түтікше құтқарылып, кейіннен Дорсет округындағы Уэймут және Мелкомб Регис қалаларын сумен жабдықтаған компания сатып алып, оны сүзгі ретінде пайдаланды. Кейін ол Брюнельдің «SS Great Britain» кемесіне жақын орналасқан Бристоль теңіз мұражайына, содан кейін «SS Great Britain» мұражайына көшірілді. 2007 жылдың қазан айында «Great Eastern Rock» тасынан шамамен 6 шақырым қашықтықта, 21 метр тереңдікте якорь табылған. Бұл якорьдің «Great Eastern» кемесіне тиесілі болуы мүмкін деген болжамдар айтылды.