Кіріспе

Crumb) - 1994 жылы түсірілген американдық деректі фильм. Фильмде танымал подвальд карикатурисі Р. Крамб, оның отбасы (ішінде екі бауыры) және оның өмірге деген көзқарасы туралы баяндалады. Режиссері Терри Звигофф, продюсері Линн О'Доннелл. Фильмке кеңінен мақтаулар айтылды. 1994 жылдың қыркүйегінде фильм фестивальдар аясында көрсетілді, ал 1995 жылдың 28 сәуірінде АҚШ кинотеатрларында шықты. Сол жылы ол фестивальдарда көрсетіліп (Санданстағы «Үздік деректі фильм» жүлдесін жеңіп алды) үлкен қызығушылық тудырды. Джеффри М. Андерсон (кейін Сан-Франциско Экзаминаторының киносыншысы) бұл фильмді «барлық уақыттағы ең ұлы деректі фильм» деп атап, оны барлық заманның ең үздік он фильмнің тізіміне қосты. The Criterion Collection 2010 жылдың 10 тамызында фильмді DVD және Blu-ray форматтарында жарыққа шығарды.

Қысқаша мазмұны

Роберт Крамб, 1960-шы жылдардағы андеграунд комикстер қозғалысының негізін қалаушысы, 1920 және 30-шы жылдардағы 78 айналымдық блюз пластинкаларын жинап, жақын арада әйелімен (комикс суретшісі Алин Комински Крамб) және қызымен (Софи) Оңтүстік Франциядағы үйге көшеді. Ол кейбір эскиздерін үйге саудаласуды жоспарлап отыр. Суретші өнер мектебіндегі сөйлеген сөзін 1968 жылғы "Keep on Truckin'" комиксі, "Cheap Thrills" (1968) альбомының обложкасы және "Fritz the Cat" сияқты ең танымал үш туындысынан бастайды. Содан кейін фильмнің көп бөлігін қазіргі американдық тұтыну мәдениетіне деген наразылығын және өмірге қараңғы циник көзқарасын сипаттауға жұмсайды. Ол кафелерде және тротуарларда сурет салып, өзінің көрмесіне қатысып, достары мен отбасымен араласады. Көрермендер Роберттің мансабын оның замандастары Дон Донахью, Испания Родригес, Билл Гриффит және Трина Роббинс, сондай-ақ сыншылар Роберт Хьюз және Дирдре Инглиш арқылы таныстырады. Олар Роберттің әйелдер мен афроамерикандықтарды бейнелеуіне байланысты туған дауларды да талқылайды. Роберттің бұрынғы әйелі Дана және бұрынғы достары Кэти Гуделл мен Диан Хансон оның мінез-құлқы туралы қосымша ақпарат береді. Роберттің балалық шағы туралы көптеген мәліметтер анасы Беатрис, ағасы Чарльз және кіші інісі Максонмен әңгімелескен сахналардан алынған. Роберттің екі әпкесі фильмге сұхбат беруден бас тартты, ал олардың біреуі Крамб пен Цвигофтың қатысу ұсынысына екеуінің атынан жауап беріп, Роберттен "әйелдерге қарсы жасаған қылмыстары" үшін мыңдаған доллар "төлемақы" талап етті. Крамб бұл талапты қарастырудан бас тартып, фильмге қатысу ұсынысын кері қайтарып алды. Роберттің негізгі көркемдік ықпалы деп санайтын Чарльз енді сурет салмайды, ешқашан жеке өмір сүрген емес және психикалық денсаулығын тұрақтандыру үшін тағайындалған психиатриялық препараттарды қабылдайды (фильм шыққанға дейін өзіне қол жұмсады). Максон, жыныстық қызығушылық сезімінен туындайтын құрылыстарға шалдыққандығын айтады, қираған қонақ үйде аскеттік өмір сүреді, медитация жасайды, көшеде тілекке шығады және кейде сурет салады немесе бояумен айналысады. Үш ағасы да әкесінің авторитарлық мінез-құлқы туралы және бала кезінде Чарльз оларды салуға мәжбүрлеген комикстер туралы әңгімелейді. Роберт Софимен және Данадан болған ұлы Джессимен сурет салады, ол Роберттің Сан-Францискоға көшіп кеткеннен кейін ұзақ уақыттан кейін отбасымен қайта танысуына себеп болды. Ол Джессиді Францияға келуге шақырады, бірақ көшу туралы басты уайымы оның пластинкаларының қалай сақталары. Көшірушілер оның коллекциясын алып кеткеннен кейін Роберт уайымынан ғана емес, телефон қоңырауын қабылдап, өзінің кейіпкері Мырза Табиғиға негізделген анимациялық фильм жасау туралы ұсыныстан бас тартады.

Өндіріс

Роберт Крамб бастапқыда фильм түсіргісі келмеген, бірақ кейін келісім берді. Роджер Эберт кездейсоқ таратып жіберген әңгімеге сәйкес, Терри Цвигофф, Крамбтың досы, Крамбты өзін-өзі өлтіретінімен қорқытып, фильмге қатысуға көндірген. Эберт кейін 2006 жылы Звигоффпен бірге жазған аудио түсіндірмесінде және 2005 жылғы мақаласында: "Мұндай жағдай болған емес, бірақ фильмді түсіргендіктен Звигоффтің өмірі сақталған болуы мүмкін" деді. Бұл деректі фильмді түсіруге тоғыз жыл кетті. Звигоффтің айтуынша, ол айына шамамен 200 доллар табады және арқасының қатты ауыруынан үш жыл бойы жастығының астына толық зарядталған тапанша қойып, өзіне қол жетуге батыл бола алмады.

Фильмді Дэвид Линч "ұсынады", бірақ ол оның жасалуына ешқандай қатысы жоқ. Звигофф Эбертпен бірге жасаған түсіндірмесінде Линч фильм аяқталғаннан кейін ғана қаржы сұрауына жауап бергенін, бірақ олар көбірек көрермендерді тарту үшін Линчтің есімін жарнама мен титрлерге қосуға келіскенін айтты.

Қабылдау

Crumb сыншылардың жоғары бағасын алып, Rotten Tomatoes сайтында 43 рецензия негізінде 95% рейтингке ие болды, орташа есебі 8.4/10. Сайттың сын тұжырымы: "Crumb – бұл көркемдік өрнек пен отбасылық драманың ашық және түңгірсек хроникасы, карикатурашы Роберт Крамбтың санасы мен шығармашылығына тікелей қарап, сонымен бірге қызықтыра да, алаңдата да біледі". Джин Сискел оны жылдың үздік фильмі деп атады. Роджер Эберт оған төрт жұлдыз (бес жұлдыздан) берді, былай деп жазды: "Crumb – өнерді емдеу ретінде қарастыруға жаңа мән беретін фильм". Сынықшы Джеффри М. Андерсон оған төрт жұлдыз (бес жұлдыздан) беріп, "Мен көрген ең батыл және шыншыл фильмдердің бірі" деп атады және оны "тамаша деректі фильм" деп сипаттады. The Washington Post газетіндегі Дессон Хоудың рецензиясы да оң пікірде болды. San Francisco Chronicle фильмді "қуатты шапалақтармен қарсы алынды" деп бағалады, сыншы Эдвард Гутман оны "соңғы он жылдықтың ең қоздыратын, мазасыз деректі фильмдерінің бірі" деп атады. Ол сондай-ақ Роберт Крамб пен оның әйелі Алинаның фильм туралы The New Yorker журналында "ащы" карикатура салғанын атап өтті. Мұндай жоғары бағаларға қарамастан, Crumb ең үздік деректі фильм номинациясына «Оскар» сыйлығына ұсынылмады (номинациялық комиссия фильмді жиырма минуттан кейін қарауды тоқтатқан деген хабар бар). «Crumb» фильміне «Оскар» сыйлығы берілмеуі, өткен жылы дайын болған «Hoop Dreams» фильміне де сыйлық берілмеуінен кейін БАҚ-та қызу пікірталас тудырды, нәтижесінде Кино өнері және ғылымы академиясы деректі фильмдерді номинациялау тәртібін қайта қарады. Звигофф сұхбатында: "«Оскар» сыйлығының мәселесі сол кездегі деректі фильмдердің дистрибьюторларынан құралған комиссиямен байланысты болды. Ережелер содан бері өзгерді. Бірақ олар өздері таратқан фильмдерге дауыс берді, өйткені бұл олардың қаржылық мүддесіне сай келетін. Мен бұл туралы кейін білдім. Алғашқыда олар фильмге наразы болды деп ойладым" деді. 2008 жылы Entertainment Weekly «Crumb» фильмін соңғы 25 жылдың ең жақсы 14-ші фильмі деп атады. 2012 жылы Slant Magazine осы фильмін 1990-шы жылдардың 100 үздік фильмінің тізімінде 74-орынға қойып, оны "барлық деректі фильмдердің арасындағы ең ұлысы" деп атады. Звигофф Роберт Крамбтың бауырларын олардың келісімімен түсіргенімен, кейбіреулер олардың осы келісімді түсінуге лайықты екеніне күмән келтірді.