Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Израильдегі ежелгі қаланың қираған орындары
Ruins of an ancient town in Israel
Азека (, ʿazēqā) – Хеброннан солтүстік-батысқа қарай шамамен 26 км қашықтықта, Ела аңғарының жоғарғы бөлігін қорғайтын, "Иудеяның төмендіктері" деп аталатын Шфела аймағындағы ежелгі қала. Қазіргі кездегі сол атпен белгілі Tell (құрған) (, ʿtel azēqā) немесе Tell Zakariya, ханаандық кезеңге дейін сақталған Киелі кітаптағы Азекамен теңестірілген. Бүгінде бұл орын Британия паркінің ішкі шегінде орналасқан. Саламис қалалық Эпифанийдің сөзіне сүйенсек, бұл атау еврей тілінде "ақ" деген мағынаны білдіреді. Құрғанның пішіні жұмыр келген, ұшы солтүстікке қарай бағытталған. Ела аңғарында орналасқандықтан, ол Яһуданың маңызды шекаралық қалаларының бірі болып, төменгі және жоғарғы Шфела арасындағы шекарада жатқан. Ешуа кітабының 15:35-тарауында бұл қала жазық жерде орналасқан деп көрсетілсе де, шындығында ол бір бөлігі төбелі жерде, екінші бөлігі жазық жерде жатыр.
Azekah (, ʿazēqā) was an ancient town in the Shfela ("lowlands of Judea") guarding the upper reaches of the Valley of Elah, about 26 km (16 mi) northwest of Hebron. The current tell (ruin) by that name, also known as Tel Azeka (, ʿtel azēqā) or Tell Zakariya, has been identified with the biblical Azekah, dating back to the Canaanite period. Today, the site lies on the purlieu of Britannia Park. According to Epiphanius of Salamis, the name meant "white" in Hebrew. The tell is pear shaped with the tip pointing northward. Due to its location in the Elah Valley it functioned as one of the main Judahite border cities, sitting on the boundary between the lower and higher Shfela. Although listed in Joshua 15:35 as being a city in the plain, it is actually partly in the hill country, partly in the plain.
Киелі кітап тарихы
Киелі кітапта бұл Ешуаның аморлық патшаларды жеңген жерлерінің бірі және олардың әскерін бұршақпен жойған жерлерінің бірі (Ешуа 10:10-11 (HE)) деп айтылады. Ол Яһуда тайпасына (Ешуа 15:20 (HE)) берілді. Саулдың заманында филистиндер Сохо мен Азека арасында күштерін жинап, Ғолиятты өздерінің батыры ретінде алға шығарды (Самуил 17 (HE)). Ж. Шварц жазбаша деректерге сүйене отырып, Тель-Закария тау басындағы қираған орында Азеканың орналасқан жерін бірінші болып анықтады. Шварцтың пікірін археолог Уильям Ф. Олбрайт та қолдады, ал 1953 жылы Израильдің мемлекеттік номенклатура комитеті Хирбет Талл Закарияға «Тель Азека» деген ат беру туралы шешім қабылдады. 1838 жылы британдық-американдық саяхатшы Эдвард Робинсон Тель-Закарияның жанынан өтті, ол сол атпен белгілі қазіргі ауылдың (Аз-Закария, 1948 жылы халқы азайып, кейіннен мошав Закарияға айналды) сол жағында орналасқан. Француз саяхатшысы Виктор Герин бұл ауылдың I Маккавейлер кітабында (6:32) айтылған басқа «Бейт Захария» екенін ойлады және оны шығысқа қарай Бейт Закария (Бейт Скария) деп аталатын жерде орналасқан деп санады, бұл пікірді К.Р. Кондер де қолдады, ол Иуда Маккавей мен грек әскері арасындағы шайқас осы Бейт Скарияда болғанын айтты. 1851-1852 жылдары бұл жерге келген К.В.М. ван де Вельде Тель-Закария мен оған жақын Кефр-Закарияның Иосиф Флавийдің Яһуда Маккавей грек әскерімен шайқасқан Бейт-Захариясынан ерекшеленетінін айтты. Алайда, бұл мәселе әлі де даулы. «Азеканың орны әлі анық табылған жоқ, өйткені бұл атау жоғалып кеткен сияқты», - деп жазады Герин. Ғалымдардың пікірінше, қаланың ежелгі аты (Азека) қазіргі «аз-Закария» деген бұрмалауда көрінеді. Ал Палестинаны зерттеу қорының өкілі Кондер Тель-Закарияны Киелі кітаптағы Азекамен байланыстыруға күмәнмен қарады. VI ғасырға жататын Мадаба картасының мозаикалық бейнесінде (шамамен 565 ж.) бұл орын грек тіліндегі біріккен үнсіз әріптермен көрсетілген: Το[ποθεσία] του Αγίου Ζαχαρίου, Βεθζαχαρ[ίου] (= [Иерусалимдегі] Әйгілі Захарияның орны, Беф-Захар[ias]). Саламилік Эпифаний өзінің заманында Азека қаласының сирия тілінде Ḥǝwarta деп аталғанын жазды. Қазіргі Израиль археологтары қазір Кирбет Кеиафа деп белгілі жақын маңдағы қираған орынның Сохоның қарсысында орналасқан екенін, сондай-ақ оның «көлемінің ерекшелігі мен бекіністерінің сипаты» екенін атап өтті, бұл осы жердің Киелі кітаптағы Азекаға сілтеме жасауы мүмкін екенін көрсетеді.
In the Bible, it is said to be one of the places where the Amorite kings were defeated by Joshua, and one of the places their army was destroyed by a hailstorm (Joshua 10:10 11 (HE)). It was given to the tribe of Judah (Joshua 15:20 (HE)). In the time of Saul, the Philistines massed their forces between Sokho and Azekah, putting forth Goliath as their champion (Samuel 17 (HE)). J. Schwartz was the first to identify the hilltop ruin of Tell Zakariyeh as the site of Azekah on the basis of written sources. Schwartz's view was supported by archaeologist William F. Albright, and by 1953, the Government Naming Committee in Israel had already decided upon giving the name "Tel Azekah" to Khirbet Tall Zakariya. In 1838, British American explorer Edward Robinson passed by the site of Tell Zakariyeh, which stood to the left of the modern village bearing the same name (Az Zakariyya, which was depopulated in 1948 and later settled by the moshav Zekharia). French explorer Victor Guérin thought another "Beit Zecharias" to be the village mentioned in the Book of I Maccabees (6:32), and which he locates further to the east at a place called Beit Zakaria (Beit Skaria), a view also held by C. R. Conder who thought the site of the battle between Judas Maccabeus and the Grecian army was in none other than the more easterly Beit Skaria. C. W. M. van de Velde who visited the site between 1851 1852 held the view that this Tell Zakariya and its adjacent Kefr Zakariya are not the same as Josephus' Beit Zacharia, where Judas Maccabeus engaged the invading Grecian army. The matter, however, remains disputed. "As for Azekah," Guérin writes, "it has not yet been found with certainty, this name appearing to have disappeared." Scholars believe that the town's old namesake (Azekah) can be seen in its modern day corruption, "az Zakariyeh". In contrast, Conder of the Palestine Exploration Fund had strong reservations about connecting the site Tell Zakariya with the biblical Azekah. In the mosaic layout of the Madaba Map of the 6th century CE (ca. 565 CE), the site is mentioned in conjoined Greek uncials: Το[ποθεσία] του Αγίου Ζαχαρίου, Βεθζαχαρ[ίου] (= [The] site of St. Zacharias, Beth Zachar[ias]). Epiphanius of Salamis writes that, in his day, Azekah was already called by the Syriac name Ḥǝwarta. Modern Israeli archaeologists have noted that, because of the existence of an adjacent ruin now known as Khirbet Qeiyafa, and which is situated opposite Socho, not to mention the site's "unusual size and the nature of the fortifications," that there are good grounds to suggest that the site in question may actually point to the biblical Azekah.
Зәкәрияға айт:
Кондер мен Китченер Созоменді (Rel. Pal., 753-бет) сілтеме жасай келіп, Кафар Захарияның Елеутерополь аймағында орналасқан Киелі кітапқа енбеген жер екенін айтады және бұл Телл Захарияға жақын Захария ауылына нұсқайды деген қорытындыға келеді. Феодосий, архидиакон және киелі жерге саяхатшы, Палестинадағы саяхаттары туралы De Situ Terrae Sanctae атты латын картасын және маршрутын жазды (шамамен 518-530 жж.), онда ол былай деп жазды: "De Eleutheropoli usque in locum, ubi iacet sanctus Zacharias, milia VI" [= "Бейт Губриннен қасиетті [пайғамбар] Захария жатқан жерге дейін 6 миль"]. Израиль археологы Йорам Цафрир осы "қасиетті Захарияның тыныс алатын жерінің" Бейт-Губриннің солтүстігіндегі жақын маңдағы Аз-Закария араб ауылымен байланысты екенін анықтады. Цафрир Феодосийдің орналасқан жері Мадаба картасындағы "Бет-Захарияға" сәйкес келетінін және бұл орын Сафитамен (қазіргі Х. ес Сафи) қатар орналасқандығын атап көрсетеді. Дж. Гилдемейстер бұл (Кефар Закария) басқа жазбаларда бұрмаланған түрде (мысалы, Бейт Закария) кездесетін сол жер ме екенін сұрауға болатынын айтады. Робинсон Закарияның ауылға қатысты айтылуы Созоменнің Елеутерополь аймағындағы Кафар Зәкәрияның орнына сілтеме жасайды деп ойлады. Көптеген ғалымдар аталған Захарияның жерленген жері ретінде шығысқа қарай орналасқан Хирбет Бейт Закарияны (тор 1617.1190) көрсетеді, онда қазір мешітке айналған Византия шіркеуінің қираған қалдықтары табылған, және бұл шіркеу Мадаба картасында бейнеленген деп есептеледі.
Conder and Kitchener, citing Sozomenus (Rel. Pal., p. 753), mention the non biblical site of Caphar Zachariah being in the region of Eleutheropolis, and conclude that this would point to the village Zakariya near Tell Zakariya. Theodosius, archdeacon and pilgrim to the Holy Land, produced a Latin map and itinerary of his travels in Palestine, entitled De Situ Terrae Sanctae ca. 518 530, in which he wrote: "De Eleutheropoli usque in locum, ubi iacet sanctus Zacharias, milia VI" [= "From Beit Gubrin, as far as to the place where lies the holy [prophet], Zechariah, there are 6 milestones"]. Israeli archaeologist Yoram Tsafrir has identified this "resting place of the holy Zechariah" with the nearby Arab village of the same name, Az Zakariyya, north of Beit Gubrin. Tsafrir notes that Theodosius' location corresponds with the "Beth Zechariah" inscribed on the Madaba Map, and which site is placed alongside of Saphitha (now Kh. es Safi). J. Gildemeister reasons that one can ask whether it (Kefar Zakariah) is the same place that appears in distorted forms (e. g. Beit Zachariah) in other writings. Robinson thought that Zakariyeh, as applied to a village, referred here to the site of the Caphar Zechariæ mentioned by Sozomen in the region of Eleutheropolis. Most scholars point to the other Khirbet Beit Zakariyyah, towards the east (grid 1617.1190), as the burial place of the said Zachariah, having been found there the ruins of a Byzantine church now turned mosque, and which church is thought to be featured in the Madaba Map.
Археологиялық табылған жерлер
PEF зерттеушісі К. В. Уилсон 1899 жылы Тель Закарияның ерте Израильге дейінгі кезеңде қоныстанғандығын және римдіктер басып алғаннан кейін көп ұзамай тасталып қалған болуы мүмкін деген қорытындыға келді. Ескі қираған орында қоршап тұрған қабырға бірнеше рет қайта салынғанын көрсетеді. Тастардың кесілуі мен дизайны маккабейлердің салған құрылыстарына ұқсас. 1897-1900 жылдар аралығында ағылшын археологтары Фредерик Блис және Р. А. Стюарт Макалистер Тель-Азекада жүргізген қазба жұмыстары кезінде қамал, су жүйелері, Бар-Кохба көтерілісі кезінде пайдаланылған жасырын үңгірлер және LMLK мөрлері сияқты көптеген ежелгі заттар табылды. Қазба жұмыстарының негізгі аймақтары үш мұнараның негізі табылған төбенің оңтүстік-батыс бөлігінде, қамал орналасқан және негізінен қазылған тастардан салынған төбенің оңтүстік-шығыс бұрышында, сондай-ақ төбе ортасындағы сынақ шұңқырында жүргізілді. Азека қасиетті жердегі алғашқы қазбалардың бірі болды және Палестинаны зерттеу қорының қолдауымен үш маусым бойы 17 аптаға созылды. 2008 және 2010 жылдары Тель-Авив университетінің археология институты атынан Одед Липшиц, Юваль Гадот және Шатил Имануэлов осы орынды зерттеді. Аймақтық Ела аңғары жобасының бөлігі – Лаутеншлягер Азека экспедициясы 2012 жылдың жазында басталды. Оған Тель-Авив университетінің археология институтының профессоры Одед Липшиц, ТАУ-дың ғылым докторы Юваль Гадот және Гейдельберг университетінің профессоры Манфред Оэминг жетекшілік етеді. Бұл консорциумға Еуропа, Солтүстік Америка және Австралиядан келген оннан астам университет кіреді. Бірінші маусымда 300 ерікті алты апта бойы жұмыс істеп, қабырғалар, құрылыстар мен жүздеген артефакттарды тапты. Еврей ұлттық қорының саябағының бөлігі ретінде, мүмкіндік болғанда құрылыстар сақталып, жұртшылыққа көрсетіледі.
PEF researcher, C. W. Wilson, concluded in 1899 that Tell Zakariya was occupied at an early pre Israelite period, and that it was probably deserted soon after the Roman occupation. The wall which encircles the old ruin shows signs of having been several times rebuilt. In cut and design, the stones appear to have been of Maccabean construction. Excavations by the English archaeologists Frederick J. Bliss and R. A. Stewart Macalister in the period 1897 1900 at Tel Azekah revealed a fortress, water systems, hideout caves used during Bar Kokhba revolt and other antiquities, such as LMLK seals. The principal areas of excavation were on the summit's southwestern extremity, where were found the foundations of three towers; the southeastern corner of the tell, where the fortress was located and built primarily of hewn stones; and at an experimental pit located in the center of the summit. Azekah was one of the first sites excavated in the Holy Land and was excavated under the Palestine Exploration Fund for a period of 17 weeks over the course of three seasons. In 2008 and 2010, a survey of the site was conducted by Oded Lipschits, Yuval Gadot, and Shatil Imanuelov, on behalf of Tel Aviv University's Institute of Archaeology. The Lautenschläger Azekah Expedition, part of the regional Elah Valley Project, commenced in the summer of 2012. It is directed by Prof. Oded Lipschits of the Institute of Archaeology of Tel Aviv University, together with Dr Yuval Gadot of TAU and with Prof. Manfred Oeming of Heidelberg University. and is a consortium of over a dozen universities from Europe, North America, and Australia. In its first season 300 volunteers worked for six weeks and uncovered walls, installations, and many hundreds of artifacts. As part of the Jewish National Fund park, whenever possible structures will be conserved and displayed to the public.