Кіріспе

XII ғасырдағы испандық аудармашы және философ Доминик Гундиссалинус, сондай-ақ Доминго Гундисальви немесе Гундисальво (1115 – 1190 жылдан кейін), Толедо қаласында араб тілінен ортағасырлық латын тіліне аударған философ және аудармашы болды. Аудармаларының ішінде Гундиссалинус еврей философы Абрахам Ибн Дауд және Йоханнес Испануспен бірлесіп, Авиценнаның "Бірінші философия туралы кітап" және "Жан туралы", Ибн Габирольдің "Өмір көзі" және әл-Газалидің "Философияның теориялық жиынтығы" еңбектерін аударды. Философ ретінде Гундиссалинус араб философиясының латын тіліне сіңірілуіне маңызды үлес қосты, ол Авиценнаның модальдық онтологиясы немесе Ибн Габирольдің әмбебап гиломорфизмі сияқты ілімдерді қабылдап, дамытқан алғашқы латын ойшылы болды, бұл ілімдер көп ұзамай XIII ғасырдың философиялық талқылауларына енгізілді.

Өмір

Шамамен 1115–1125 жылдары Иберия түбегінде дүниеге келген Гундиссалин, білімін Шартр қаласында алған, көбінесе Уильям Коншестің және Тьерри Шартрдың оқуларын қабылдаған. 1148 жылдан бастап Гундиссалин Кастилияда болады: Сеговияның капитулярлық архиві оны Куэльардың архидиаконы деп атайды, Куэльар – Сеговиядан алыс емес шағын қала, онда ол шамамен 14 жыл өткізген деседі, осы кезең туралы ақпарат көбінесе жоқ. Ибн Даудтың Толедо архиепископы Иоанн II-ге Авиценнаның «Китаб әл-Шифа» еңбегін латын тіліне аударуды бастау туралы өтініші бойынша Гундиссалин 1161–1162 жылдары Толедоға көшіп келді, онда ол Ибн Даудпен бірге Авиценнаның «Де Анима» аудармасымен жұмыс істеді, ол 1166 жылға дейін аяқталды. Гундиссалин Толедода жиырма жыл бойы тұрды, Ибраһим ибн Дауд және Иоганнес Испануспен бірлесіп араб тілінен латын тіліне шамамен жиырма аударма жасады. Кастилия астанасында Гундиссалин өзінің философиялық трактаттарын да жазды. Толедо тарапы Гундиссалинды соңғы рет 1178 жылы еске алады, бірақ ол кем дегенде 1181 жылға дейін Толедода болған, себебі араб тілінде жазылған бір құжатта оның есімі кездеседі. Гундиссалиннің тірі екендігін куәландыратын соңғы жазба – Сеговия мен Бургос тараптарының 1190 жылы Сеговияда өткізген кездесуі туралы хабарлама. Гундиссалинның өмірінің соңғы жылдарын осы кастилиялық қалада өткізген болуы мүмкін, ол 1190 жылдан кейін қайтыс болды.

Шығармалары

Доминик Гундиссалин бес философиялық еңбек жазды, онда ол Авиценна мен аль-Габирольдің идеяларын қабылдап, оларды латын философиялық дәстүрімен біріктірді, әсіресе Боэциймен және оның замандастарының кейбір авторларымен, мысалы Шартр мектебінің философтарымен немесе Герман Каринтиялықпен. Гундиссалиннің трактаттары оның араб және еврей философиясын терең білетіндігін көрсетеді, ал оның ой-пікірін сипаттайтын үш философиялық пән бар: метафизика, эпистемология және психология. Доминик Гундиссалиннің бес трактаты:

De divisione philosophiae – бұл трактатта Гундиссалин философияны әр түрлі ғылыми пәндерге жіктемелі түрде бөлуді ұсынады, бұл эпистемологиялық еңбек. Бұл еңбегінде Гундиссалин әл-Фараби мен Авиценнаның білімді жіктеуін Севильский Исидор мен Боэцийдің жіктемелерімен үйлестіреді. Латын елдерінде кеңінен таралып, қабылдауға ие болды. De scientiis – бұл Аль-Фарабидің сол аттас еңбегінің Гундиссалин жасаған қайта қаралымы, ол De divisione-ге өте ұқсас, бірақ соңғысы латын тіліндегі дереккөздерді философиялық тұрғыдан терең талдап, сын тұрғысынан қарастырады. De anima – De anima – психология саласындағы трактат, онда Гундиссалин Авиценнаның De anima еңбегін құптайды, латын ой-пікірі үшін мәселе тудыруы мүмкін болжамдық нәтижелерді жиі өзгертеді, сондай-ақ ибн Габирольдің Fons Vitae еңбегін де пайдаланады. De unitate et uno – қысқаша метафизикалық және онтологиялық трактат, онда Гундиссалин араб-еврей және латын неоплатондық дәстүрінде, әсіресе ибн Габирольдің көзқарасына сәйкес, Бірлік туралы метафизикалық және теологиялық ілімді зерттейді. De processione mundi – пісіп-жетілген туынды, мұнда Гундиссалин жаратылыстың бастапқы себептен пайда болуын, материя мен форманың прогрессивті бірігуі арқылы көрсетілген әртүрлі логикалық-онтологиялық айырмашылықтарды, содан кейін сезімтал тіршілік иелерінің пайда болуын талдайды. Бұл трактатта ибн Габирольден мұрагерлікке алған және Гундиссалиннің негізгі қолдаушыларының бірі болып табылатын әмбебап гилеморфизм ілімі маңызды рөл атқарады. Ғалымдар келіскен осы бес трактаттан басқа, De immortalitate animae трактаты да дәстүрлі түрде Гундиссалинге жатқызылады, бірақ академиялық қауымның көпшілігі оны Оверньдік Вильгельмге жатқызады. Гундиссалиннің еңбектері латын және еврей философиялық салаларында жақсы қабылдауға ие болды.