Кіріспе

Вилла Ла Ротонда – Солтүстік Италиядағы Виченца қаласының жанында орналасқан, итальяндық Ренессанс архитектор Андреа Палладио жобалаған вилла. Құрылысы 1567 жылы басталған, бірақ 1590-шы жылдарға дейін аяқталмаған. Вилланың ресми атауы – Вилла Альмерико Капра Вальмарана, бірақ ол «La Rotonda», «Villa Rotonda», «Villa Capra» және «Villa Almerico Capra» деп те аталады. Капра деген ат 1592 жылы ғимаратқа иелік етіп, құрылысын аяқтаған Капра ағайындарының есімінен шыққан. Палладионың басқа да туындыларымен бірге бұл ғимарат «Виченца қаласы және Венето аймағындағы Палладио виллалары» Дүниежүзілік мұра тізіміне енген.

Шабыт

1565 жылы Паоло Альмерико Ватиканнан зейнетке шыққаннан кейін (Папа Пий IV және одан кейін Пий V-нің апостолдық референтариосы қызметінен) Венецияның ауылдық аймағындағы Виченца қаласына оралып, шалғайдағы үй салды. Кейіннен «La Rotonda» деп аталған бұл үй Палладионың сәулет өнеріне қалдырған ең белгілі мұраларының бірі болды. Вилла Капра мыңдаған келесі ғимараттарға шабыт берген болуы мүмкін, бірақ вилланың өзі Римдегі Пантеоннан әсерленді.

Дизайн

Бұл жер Виченца қаласының сыртындағы төбе басында орналасқан. Венетоның басқа Палладиан виллаларынан айырмашылығы, ғимарат бастапқыда жұмыс істейтін шаруашылықты орналастыру үшін жоспарланбаған. Бұл күрделі ғимарат қазіргі терминологияда "қала маңы" деп аталатын жер үшін жобаланған. Палладио ғимаратты вилла емес, "палаццо" деп жіктеді. Жоба толық симметриялы ғимаратты көздейді, оның жоспары шаршы тәрізді, әр жағында сыртқа шығатын портик бар. Бүкіл құрылыс көзге көрінетін шеңбердің ішіне сыйымды, ол ғимараттың әр бұрышына және портиктердің ортасына жанасады (сурет, сол жақта). "Ла Ротонда" атауы орталық дөңгелек зал мен оның күмбезіне сілтеме жасайды. Вилланы тұтастай алғанда ротонда деп атау техникалық тұрғыдан дұрыс емес, себебі ғимарат дөңгелек емес, керісінше, крест тәрізді қиылысқан шаршы. Әр портикке баспалдақпен көтерілуге болады, ол кішкентай шкаф немесе дәліз арқылы дөңгелек күмбезді орталық залға ашылады. Бұл және барлық басқа бөлмелер Палладионың "I quattro libri dell'architettura" еңбегінде жарияланған сәулет ережелеріне сәйкес математикалық дәлдікпен пропорцияланған. Вилланың қызметшілеріне арналған жұмыс орындары бірінші қабаттың астында жасырылған, оған орталық залдың қабырғаларындағы жасырын баспалдақтар арқылы кіруге болады. Дизайн Ренессанс сәулетінің гуманистік құндылықтарын көрсетеді. Әр бөлмеге күн сәулесі түсуі үшін жоба компастың төрт бағытынан 45 градусқа бұрылған. Төрт портиктің әрқайсысының фронтоны классикалық құдайлардың мүсіндерімен безендірілген. Фронтондардың әрқайсысын алты ионикалық бағана ұстап тұрды. Әр портиктің екі жағында бір-бір терезе орналасқан. Барлық негізгі бөлмелер екінші қабатта немесе "пиано нобиледе" орналасқан. Құрылысы 1567 жылы басталды. Палладио да, вилланың иесі Паоло Альмерико да вилланың аяқталуын көре алмады. Палладио 1580 жылы қайтыс болды, ал жаңа иелері жаңа сәулетші Винченцо Скамоцциді шақырып, құрылысты аяқтауды тапсырды. Ол бастапқы жоспарға енгізген маңызды өзгерістердің бірі - екі қабатты орталық залды өзгерту болды. Палладио оны биік жартылай дөңгелек күмбезбен жабуды жоспарлаған, бірақ Скамоцци Римдегі Пантеоннан шабыттанған, аспанға ашылатын окулусы бар төменгі күмбезді жобалады. Күмбез ақырында куполмен аяқталды.

Интерьер

Вилланың ішкі дизайны сыртқы түрінен кем болмауы, тіпті одан да керемет болуы тиіс еді. Аlessandro және Giovanni Battista Maganza, сондай-ақ Anselmo Canera негізгі залдарда фреска салуға шақырылды. Пиано-нобильдегі төрт негізгі залда Батыс зал (фрескалары мен төбесінің діни мазмұнына байланысты «Киелі бөлме» деп те аталады) және алғашқы иесі Паоло Альмериконың өмірбаяны мен оның көптеген құнды қасиеттерін бейнелейтін фрескалары бар Шығыс зал орналасқан. Ішкі кеңістіктің ең жарқын бөлігі – балконымен айналдырылған және күмбезбен жабылған орталық дөңгелек зал; ол trompe l'œil әдісімен безендірілген қабырғаларымен үйдің толық биіктігіне, куполаға дейін көтеріледі. Көптеген фрескалар собор атмосферасын тудырады, бұл ауылдық үйдің негізгі залынан гөрі әлдеқайда әсерлі.

Бейнелеу

Портикалардан айналадағы жайлаудың көрінісі көрінеді; бұл өйткені Вилла ландшафтпен үйлесімді болу үшін мақсатты түрде жобаланған. Бұл, 16 жыл бұрын салынған Вилла Фарнезе сияқты ғимараттардан өзгешелік құрады. Үй толығымен симметриялы болып көрінсе де, шындығында әрбір фасады қоршаған ландшафт пен жер бедерін толықтыратын қасақана ауытқуларға ие. Сондықтан фасадтардың, сатылардың енінің, тіреу қабырғаларының және т.б. айырмашылықтары бар. Осылайша, архитектураның симметриясы ландшафттың асимметриясына кеңістік береді және сырттай симметриялы тұтас көрініс тудырады. Ландшафт – ағаштардың, шабындықтардың және ормандардың панорамалық көрінісі, ал горизонтта Виченца көрінеді. Солтүстік-батыс портигі басты қақпадан тікелей келетін көлік жолының соңында, төбеге орналасқан. Бұл көлік жолы 1591 жылы вилланы сатып алған Капра бауырлары салған шаруашылық ғимараттары арасындағы аллея. Олар Винченцо Скамоцциге вилланы аяқтау және қызметшілер мен шаруашылық ғимараттар салуды тапсырды.

Қазіргі жағдай

1994 жылы ЮНЕСКО бұл ғимаратты Әлемдік мұра тізіміне енгізді. Вилланың бұрынғы отбасылық иесі Марио ди Вальмарана (1929–2010), Виргиния университетінде сәулет профессоры болған. Оның ашық айтылған ниеті – Ротонда вилласын болашақ ұрпақтар бағалайтындай етіп сақтап қалу еді. Оның інісі Лодовико Вальмарана (1926–2018), Вальмарана және Ногара графы, ал олардың әкесі граф Андреа Вальмарана (1891–1976) 1912 жылы вилланы сатып алған, қазір вилла Лодовиконың ұлы граф Николо Вальмаранаға тиесілі. Вилланың ішкі жағы жұма күнінен жексенбіге дейін, ал аумағы күн сайын ашық.

Фильм

1979 жылы американдық режиссер Джозеф Лози Вольфганг Амадей Моцарттың «Дон Джованни» операсын Италияның Венето аймағындағы Вилла Ла Ротондада түсірді. Фильм 1980 жылы бірнеше «Сезар» сыйлығына ұсынылды, оның ішінде «Үздік режиссер» сыйлығы да бар, және операны киноға ең сәтті бейімдеудің бірі деп бағаланды.

Англия

Англияда Палладионың Вилла Ротонда үлгісімен салынған бес үй бар: Хенбери Холл, Чешир – ең соңғысы, Чизуик Хаус, Үлкен Лондон, және Мереворт сарайы, Кент – тізімдегі ескерткіштер ретінде қорғалған; Футс Крей Плейс, Кент, және Ноттингемширдегі Нутхолл ғибадатханасы бұзылып кеткен. Англияның солтүстігіндегі ең ерте Палладий виллаларының бірі – Рокби паркі.

Палестина аумақтары

Иерусалимнің солтүстігіндегі Палестинаның Наблус қаласынан көрінетін, Киелі кітаптағы Геризим тауының ең биік жеріне салынған "Палестина үйі" (Байт әл-Филастин) Вилла Ротондаға өте ұқсас. Оның иесі – палестиналық миллионер Муниб әл-Масри.

Польша

Польшада Палладионың Вилла Ротондасы үлгісінде салынған сарайлар қатарында Кроликарния (Көңілді қоян үйі) сарайы, Варшавадағы Белведер және Любостроньдегі Скоржевский сарайы бар.

Беларусь

Шығыс Беларусьдағы Гомель қаласындағы Гомель сарайының бас ғимаратының интерьері Вилла Ротонда үлгісінде салынған.

Америка Құрама Штаттары

Вашингтондағы Президент үйін жобалау конкурсына Томас Джефферсон авторлық құқығын ашпай, Вилла Ротонданың өңделген нұсқасын ұсынды. Джеймс Хобанның Ақ үй болып танылған Палладиандық дизайны таңдалғанымен, Вилла Ротонданың ықпалы Джефферсонның өзінің әйгілі Монтичелло үйінде де байқалады.