Кіріспе

Тиволидегі қайта өрлеу вилласы – Вилла д’Эсте. Римге жақын Тиволи қаласында орналасқан бұл вилла 16 ғасырда салынған. Ол терассалы төбедегі итальяндық қайта өрлеу бағы мен сан алуан әдемі фонтандарымен әйгілі. Бүгінде вилла Италия мемлекеттік мұражайы болып табылады және ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік мұралар тізіміне енген.

Тарих

Вилла кардиналом Ипполито II д’Эсте (1509–1572), вторым сыном герцога Альфонсо I д’Эсте и внуком папы Александра VI по материнской линии, Лукреции Борджиа, была заказана для строительства. С 1393 года семья д’Эсте владела Феррарой и была известна как покровитель искусства и гуманитарных ученых эпохи Возрождения. Как второй сын, Ипполито был предназначен для церковной карьеры; в возрасте всего десяти лет он был назначен архиепископом Милана. В возрасте 27 лет он был отправлен ко французскому двору, где стал советником французского короля Франциска I, а в 1540 году стал членом Тайного совета короля. В тридцать лет, по просьбе короля, папа Павел III сделал д’Эсте кардиналом. Благодаря своим церковным и королевским связям он стал одним из самых богатых кардиналов того времени, с годовым доходом, оцениваемым в 120 000 скуди. Он был щедрым покровителем искусства, поддерживая, среди прочих, скульптора Бенвенуто Челлини, музыканта Пьерлуиджи да Палестрину и поэта Торквато Тассо. Несмотря на огромный доход, он всегда был в долгах. Новый французский король Генрих II отправил его послом в Рим, где он сыграл важную роль в социальной и политической жизни города. Ему суждено было стать папой и он направил все свои деньги и влияние к этой цели, но во время Реформации и Тридентского собора его экстравагантный образ жизни сыграл против него. Его первая кандидатура на папский пост в 1549 году, при поддержке французского короля, была заблокирована Габсбургским императором. Д’Эсте немедленно отозвал свою кандидатуру, поддержал кандидата Габсбургов и был вознагражден Коллегией кардиналов 3 декабря 1549 года пожизненной должностью губернатора Тиволи. Этот новый титул подошел д’Эсте, потому что он уже был страстным коллекционером древностей, и он получил юрисдикцию над местом расположения виллы Адриана и другими местами, которые только начали раскапывать. Он не отказался от своего стремления стать папой. Он пять раз был кандидатом на папский престол, но так и не был избран. Тиволи был популярным летним местом отдыха с древних римских времен благодаря своей высоте, более прохладной температуре и близости к Вилле Адриана, летней резиденции императора Адриана I. Должность губернатора Тиволи сопровождалась официальной резиденцией, расположенной в бывшем монастыре бенедиктинского ордена, который был построен в IX веке на месте старой римской виллы. В 1256 году она была передана францисканскому ордену. Резиденция была недостаточно большой для огромного двора кардинала, такого влиятельного, как д’Эсте, но она имела обширный вид на окрестности внизу, включая виллу Адриана, и обильный запас природной воды для фонтанов и садов. Д’Эсте поручил известному классическому ученому Пирро Лигорио, который изучал Виллу Адриана и другие римские места в окрестностях, разработать план новой виллы и сада, которые превзойдут все, что построили римляне. Он получил обильный запас мрамора и статуй из руин виллы Адриана. Земля была приобретена, и строительство планировалось начать в конце 1550 года, но кардинал был отвлечен различными дипломатическими миссиями; его отправили в Северную Италию для разрешения войны в Парме, а затем Генрих II отправил его с миссией в Сиену. Он вернулся в Тиволи только летом 1555 года. Однако в сентябре 1555 года он был обвинен папой Павлом IV в симонии и изгнан. Папа умер в 1559 году, и новый понтифик, папа Пий IV, реабилитировал д’Эсте и восстановил его титул губернатора Тиволи. Строительство началось, когда он вернулся в июле 1560 года. Требовалось больше земли, и она была приобретена в 1569 году. Для обширной строительной площадки потребовалось снести дома, общественные здания и дороги. В 1568 году местные жители подали двенадцать различных исков против кардинала, но это не помешало ему в реализации его проекта. В период с 1563 по 1565 год было выкопано огромное количество земли и использовано для строительства новых террас, арок, гротов, ниш и нимфеев. Ближайшая река Аниене была отклонена, чтобы обеспечить водой сложную систему бассейнов, водяных струй, каналов, фонтанов, каскадов и водных игр. Крутой склон сада, более чем от верха до низа, представлял особые трудности. Были вырыты каналы и проложены километры подземных труб для подачи воды от искусственной горы под овальным фонтаном к остальной части сада. В соответствии с эстетическими принципами эпохи Возрождения сад был тщательно разделен на регулярные единицы или отсеки, каждый из которых имел ширину, расположенные вдоль продольной средней оси с пятью боковыми осями. Планы самой виллы были выполнены под руководством Феррарского архитектора-инженера Альберто Гальвани, придворного архитектора д’Эсте. Главным художником амбициозного внутреннего убранства был Ливио Агрести из Форли. В 1565 и 1566 годах началась работа над украшением интерьера виллы. Декоративные работы выполнялись командой художников под руководством Джироламо Муциано и Федерико Дзуккари. В 1566 году кардинал предпринял свою пятую попытку быть избранным папой, но снова потерпел поражение и был исключен новым понтификом, папой Пием V, из каких-либо официальных назначений. Он все больше и больше внимания уделял украшению своей виллы. Новые команды художников и штукатуров работали над этой задачей в период с 1567 по 1572 год под руководством Джироламо Муциано, Ливио Агрести, Чезаре Неббия, Дуранте Альберти, Маттео Нерони и Федерико Дзуккари. К художникам присоединились скульпторы Джован Баттиста делла Порта, Пиррино дель Гальльярдо, Гиллис ван ден Влиете, Джованни Маланка и Пьер де ла Мотт. К ним присоединились керамисты и художники по мозаике, а также инженеры фонтанов во главе с Пирро Лигорио, первоначальным дизайнером проекта, который вернулся, чтобы завершить работу в 1567–68 годах. Бешеный темп работы над проектом начал замедляться в 1569 году, вероятно, из-за финансовых трудностей кардинала, который больше не надеялся быть избранным папой и потерял свои прибыльные французские должности. Он проводил все больше и больше времени в вилле, читая и встречаясь с ведущими поэтами, художниками и философами эпохи Возрождения. Летом 1572 года он принял последнего важного гостя, папу Григория XIII. Чтобы подготовиться к визиту, кардинал переделал верхние этажи виллы и поспешил с завершением фонтана дракона. Прием для папы стоил ему более пяти тысяч скуди, заставив его заложить серебро и другие драгоценные вещи. Вскоре после приема, 2 декабря 1572 года, кардинал умер в Риме и был похоронен в простой гробнице в церкви, примыкающей к вилле.

Кейінгі жылдары

1572 жылы Ипполитоның қайтысымен вилла мен бақтар оның жүрегі елсіз інісі, кардинал Луиджиге (1538–1586) өтті. Луиджи аяқталмаған фонтандар мен бақтарды аяқтауды жалғастырды, бірақ жоғары техникалық қызмет көрсету шығындарына қарсы күресті. 1586 жылы қайтыс болғаннан кейін вилла қасиетті колледждің кардинал-диакондарына тиесілі болды, олар оны күтіп ұстауға көп көңіл бөлмеді. 1599 жылы кардинал Алессандро д’Эсте (1538–1624) тағайындалған кезде вилла қайтадан Эсте отбасының меншігіне көшті. Алессандро ата-бабаларындай энергия мен амбицияға ие болды, бақтар мен су жүйелерін толыққанды жөндеуден өткізіп, төменгі бақта жаңа фонтандар жүйесін салды. Ол сондай-ақ папа Григорий XV-ті вилланың иелігін Эсте отбасына ресми түрде беруге көндірді. Оның мұрагерлері, Модена герцогтары, бақтарға тағы да өзгерістер енгізді. Франческо I (1629–1641) құлап жатқан көптеген құрылыстарды қалпына келтіріп, бұрын көлеңкесіз болған бақтарға ағаштар отырғыза бастады. Кардинал Ринальдо I 1660–1661 жылдары Джан Лоренцо Берниниге екі жаңа фонтан жасауды тапсырды. Алайда, 1695 жылдан кейін Эсте отбасы вилланы күтіп ұстаудың жоғары шығындарын көтере алмады, оны сирек пайдаланды және ол ешқандай табыс әкелмеді. Вилла ұзақ уақыт бойы құлдырап, тозығы жетті. 1751 жылдан кейін жиһаз Моденаға жіберілді, ал антикалық мүсіндер бақтардан алынып, коллекционерлерге сатылды. 1796 жылы Габсбург әулеті вилланың иесі болды, себебі Эрколь III д’Эсте оны Габсбургтың Ұлы герцогы Фердинандқа үйленген қызы Мария Беатричке мұра етті. Вилла көбінесе назарсыз қалды және екі рет француз әскерлері басып алды, олар қалған сәндік заттардың көп бөлігін алып кетті. 1850–1896 жылдар аралығында вилла кардинал Густав фон Хоэнлогеге тиесілі болды, ол қираған вилланы және тозығы жеткен, өсіп кеткен бақтарды қалпына келтірді, олар сол кездегі романтикалық сезімдерге сай келді. Вилла қайтадан суретшілер, музыканттар мен жазушыларды қызықтырды. Композитор Франц Лист 1865–1885 жылдар аралығында бірнеше рет сапарлап, фортепианоға арналған үш шығарма жазды: "Aux cyprès de la Villa d'Este" атты екі музыкалық "тренодия" және "Les jeux d'eau à la Villa d'Este" атты сипаттамалық шығарма. Олар оның "Жақын жылдары" (Années de pèlerinage) атты жинағының "үшінші жылына" енгізілді. Соңғысы фортепианоға арналған судың ойынының ең әсерлі бейнелеулерінің бірі болып саналады. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін вилла Италия мемлекетіне тиесілі болды, ол 1922 жылы толыққанды қалпына келтіру жұмыстарын бастады. Вилла Римдегі Galleria Nazionale қоймасынан алынған картиналармен қайта жабдықталды. 1944 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде бомбаға ұшырады, ал соғыстан кейінгі жылдары қоршаған ортаның ластануынан көптеген қабырғалар зақымдалды. Алайда, қалпына келтіру және қорғау шаралары вилла мен бақтардың әйгілі ерекшеліктерін сақтап қалды. Жан Гарригтың "Вилла д’Эстедегі су серуені" (A Water Walk by Villa d'Este, 1959) атты өлеңдер жинағы бақтардан шабыттанды. Кеннет Анжер бақтың су нысандарының арасында "Eaux d'Artifice" фильмін түсірді. Көп жылдар бойы жұмыс істемеген су органы қалпына келтіріліп, қазір келушілер үшін күн сайын ойнатылады.

Вилла

Бүгінде виллаға Санта-Мария-Маджоре шіркеуінің кіреберісінің жанында, Пьяцца-Трентодағы есіктен кіруге болады. Ипполито д’Эсте заманында бұл кіреберіс көбінесе пайдаланылмаған; келушілер бақтың төменгі жағынан келіп, қадам-қадам виллаға көтеріліп, фонтандар мен мүсіндерді тамашалаған. Қазіргі есік 1521 жылға, Ипполитодан бұрынғы кезеңге дейін салынған. Есіктің ішіндегі вестибюльдің төбесі суретпен безендірілген, ол бір кезде суреттермен жабылған, бірақ Екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі бомбалаудан көп бөлігі қирады. Онда Ескі Ұстанымнан алынған монохромды суреттер бейнеленген, олардың ішінде Исақ құрбанының суреті де бар, оны әлі де көруге болады. Бұл суреттер 1563 және 1565 жылдар аралығында салынған, және оларды, мүмкін, Жироламо Муциано салған. Келесі бөлме, Сүлейменнің тарихы залы, Сүлеймен патшаның өмірінен эпизодтарды көрсетеді, олар мәрмәрге ұқсайтын суреттермен безендірілген жақтауларға орналасқан. Бұл суреттер де Муциано мен оның шеберлеріне жатқызылады, шамамен 1565 жылдан бастап. Мұнда 18 ғасырға дейін бақта тұрған травертин тасынан жасалған үлкен бас қойылған. Аумақ, бұрынғы монастырдың шатыры орналасқан жерде салынған. Ол 1566-67 жылдары салынды және галереямен қоршалған. Аумақтың орталық бөлігі – Венера фонтаны, вилладағы түпкілікті пішіні мен әшекейін сақтап қалған жалғыз фонтан. 1568-69 жылдары Рафаэлло Сангалло салған фонтан екі дорикалық бағанамен шеңберленген және 4 ғасырға жататын император Константиннің мәрмәр бюстімен безендірілген. Фонтанның орталық бөлігі – 4 немесе 5 ғасырларда жасалған ұйықтап жатқан Венераның римдік мүсіні. Су бастапқыда оның жанындағы құмырадан ақ мәрмәрдан жасалған римдік лабрумға (б.з. 2 ғасыры) құйылған, ол екі арстан басымен әшекейленген. Фонтан үш жағынан 16 ғасырлық бенедиктин монастырының ауласымен қоршалған. Қабырғадағы фонтанда үңгір және Ватиканның ұйықтап жатқан Ариаднасында кең таралған эллиндік үлгідегі фигура бар. Үңгір, биік рельефті сталактиттермен бейнеленген, оны осы жердің нимфасы немесе гений лоци деп тануға болады, бірақ келешектер оны кейде Венера деп атайды. Фонтанның негізі бір кезде алтынмен жалатылған және Д’Эсте әулетінің ақ гербтік бұрқылын бейнелейтін штукатурлық төмен рельефпен әшекейленген. Онда Сант-Анджело тауынан виллаға ағатын өзеннің бағыты көрсетілген. Аумақтың айналасындағы мүсіндік әшекейлер, әсіресе, айва ағаштарының бейнесі Геркулестің 11-ші еңбегін көрсетеді; айдаһар Ладон күзеткен Гесперидтер бағынан алтын алмаларды ұрлау. Геркулес вилла орналасқан Тибуртин аймағының қорғаушысы деп есептелген, сондай-ақ д’Эсте әулетінің ата-бабасы деп мәлімделген.

Кардиналдың пәтерлері

Жергілікті қабаттағы Салон – Ипполитоның жеке пәтерлерінің бірінші бөлмесі; ол қабылдаулар үшін пайдаланылды және төмендегі бақтың және одан тыс ауылдың, соның ішінде Адриан вилласының кең көрінісі бар. Қабырғалар, бүгінде жалаңаш, алтын және жасыл ою-өрнектермен және д’Эсте отбасының бүркітімен безендірілген былғарымен қапталған. Бөлменің күмбезді төбесінде әлі күнге дейін фриздер мен ізгіліктің тақырыбындағы жиырма түрлі бейнеленген фрескалар бар. Бұларды 1568 жылы Ливио Агрести жобалаған, суретшілер тобы және жасанды бұйымдар жасаушылар орындаған. Басқа тақырыптарға Тибуртин ауылдық жерінен шабыт алған қираған ғибадатханалар бар пейзаждар кіреді. Салонның жанында орналасқан кішкентай антрекамера фризбен және күмбезбен безендірілген, ол ізгіліктің тағы да көп бейнелерімен әшекейленген және 1576 жылы салынған кардиналдың жатын бөлмесіне алып келеді. Бөлме қабырғалары бастапқыда алтын мен күміспен боялған былғарымен қапталған. Ағаштан жасалған күмбезді төбе – бөлменің ең көрнекті ерекшелігі, алтынмен қапталған және Эсте гербімен боялған – айналасында қымыз бұтақтары бар бүркіт, епископ шапағы және Эсте әулетінің ұраны, *ab insomni non custodita dracone*, Овидийдің Гесперидтер бақтарын күзеткен айдаһар туралы өлеңдерінен алынған. Бөлменің бұрыштарында ізгіліктің түрлі қырларын бейнелейтін әйелдердің бейнелері орналасқан. Жеке пәтер кітапханамен және кішкентай капелламен толықтырылған, оның қабырғалары классикалық және христиандық символиканың, сибиллалар мен пайғамбарлардың қоспасынан тұратын фрескалармен безендірілген, ал төбесінде діни қызметкердің тағылуы бейнеленген фреска бар. Пәтер сонымен қатар үйдің бақшалық қасбетімен Пирро Лигорионың классикалық Гран Лоджиясымен есіктер арқылы байланысты, ол төмендегі террасаға негізделген және үлкен жеңіс аркасы түрінде жасалған.

Төменгі қабат

Кардиналдың жеке пәтерлерінің астындағы қабатта табиғат, мифология және су тақырыбында безендірілген, өте әсем бөлмелер орналасқан. Бөлмелер жоғарыдағы пәтердегідей ресми емес; олар кардиналдың жеке өмірі үшін арналған – музыка тыңдау, поэзия оқу, әңгімелесу, оқу және діни ойлармен шұғылдану үшін. Оларға ауладан төмен түсетін салтанатты баспалдақпен жетеді және жоғарыдағы аулаға саңылаулары бар биік күмбезді дәлізбен байланысты. Дәліздің төбесінде 16 ғасырдың соңында жасалған мозаикалар орналасқан, олар түрлі-түсті құстар мекендейтін перголаны бейнелейді. Дәліз үш әсем фонтанмен толықтырылған, олар бағаналар мен фронтондармен шектелген шағын үңгірлерді қамтиды. Нұх залы, едендегі басқа бөлмелер сияқты, қабырғалары классикалық пейзаждар, қираған үйлер, ауылдық үйлер және фрескалармен жабылған, олар қабырғалар мен төбедегі әрбір сантиметрін жабады. Бұл бөлме 1571 жылы, вилланың безендіруінің соңында салынған және Венеция пейзаждарымен танымал болған Джироламо Музианоға тиесілі. Негізгі көріністер төрт маусым, парасаттылық және ұстамдылық аллегориялары, сондай-ақ Нұхтың кемесімен Арарат тауына қонғаннан кейін Құдаймен келісімге келгені. Суретте д'Эсте әулетінің символы – ақ бүркіт кемеден түсіп жатыр. Келесі бөлме, Мұса залы, төбесінде Мұса таяғымен тасқа соғып, Израиль халқына су әкелгенін бейнелейтін фреска бар. Бұл кардиналдың вилла бақшасына тастан арналар жасап су жеткізгеніне сілтеме. Басқа панельдерде Мұсаның өмірінен көріністер, жеті басты гидра, Ипполитоның атасы Эрколь I д'Эсте әулетінің эмблемасы және керемет пейзаждар бейнеленген. Венера залында бастапқыда жасанды жартас пен глюкозамен шектелген үлкен фонтан болған, оның ішінде сулы бассейн және ұйықтап жатқан Венераның мүсіні орналасқан. Бірақ 19 ғасырда бассейн алынып тасталды, ал кардинал қайтыс болғаннан кейін алынған Венераның орнына бейбітшілік пен дін мүсіндері қойылды. Алғашқы терракота едені сақталған, оның үстінде д'Эсте әулетінің ақ бүркіті бейнеленген. Бөлменің жалғыз басқа сәндік элементі – 17 ғасырдың суреті, онда періштелер Венераға гүлдер ұсынып тұр. Бірінші және Екінші Тибуртин залдары 1569 жылға дейін Цезаре Небия басқарған суретшілер тобымен бірдей уақытта салынған және олардың жоспары ортақ. Қабырғалар бағаналар, есіктер, әсем қалыптар мен мүсін элементтерін қамтитын суреттелген сәулеттік элементтермен жабылған. Суреттелген сәулет арасындағы кеңістіктер гүлдермен, медальдармен, маскалармен және басқа да белгілермен толтырылған. Екі залдың безендіруі вилла орналасқан Тибуртин аймағының мифологиясы мен тарихынан алынған оқиғаларды көрсетеді. Екінші Тибуртин залының басты тақырыбы – Тибуртин сибилласының тарихы: Мифология бойынша, Ида патшайымы күйеуі Атаманттың ақымақтығынан сақтау үшін жас Баххты өсіргені үшін Юпитермен жазаланған. Венера мен Нептун оны Леукотеяға айналдырды. Ол Италияға сапар шегіп, Тибуртин ормандарында өмір сүріп, пайғамбарлықтар айтқан және Мәсіхтің тууын болжаған. Бөлмеде бейнеленген тағы бір Тибуртин аңызы – бұл қызы Клористі ұрлаған Меркурийді қуған король Анний, ол Аниен өзенінде суға батып, өзен оның есімін алған және Вилланың фонтандарына су жеткізеді. Сибилла, король Анний және Аниен өзенінің бейнесі Аполлонның жеңісімен бірге бөлменің фрескаларында бейнеленген. Бірінші Тибуртин залы Сицилия тайпасын жеңіп, Тибур (қазіргі Тиволи) қаласын салған үш грек бауырласы Тибурт, Корас және Катиль туралы оқиғаны көрсетеді. Олардың шайқасы төбедегі орталық фрескада бейнеленген, сондай-ақ аймақтың құрылуына қатысты басқа да оқиғалар көрсетілген. Бөлменің безендіруі Геркулестің ондық еңбегін де қамтиды, онда ол бағалы мал қорасын ұрлап, оның жауларын таспен сулаған Зевс құтқарады, сондай-ақ нишалардағы құдайлар мен құдайлар жұбы: Вулкан мен Венера, Юпитер мен Юнона, Аполлон Дианамен және Бакус Циркемен. Бір қабырғада Ипполито бөлмені безендіру кезінде салған овалды фонтанның суреті бейнеленген. Фонтан залын кардинал Ипполито төменгі бақтан келген қонақтарды қабылдау үшін, сондай-ақ концерттер мен басқа да көркем шаралар үшін пайдаланған. Бөлме 1565 және 1570 жылдар арасында, мүмкін, Джироламо Музиано және оның суретшілер тобымен салынған. Орталық элемент – түрлі түсті керамикамен және мүсінмен, шыны, теңіз қабықтарымен және қымбат тастармен әшекейленген, д'Эсте әулетінің ақ бүркітімен көмкерілген қабырғалық фонтан. Фонтанды 1568 жылы Паоло Каландрино аяқтаған. Фонтанның бассейні екі тас дельфинге тіреледі. Орталық нишадағы бейнелер Тибуртин акрополінің фонтаны мен Сибилланың ғибадатханасын көрсетеді. Басқа қабырғаларда үйдің және аяқталмаған бақтың және фонтандардың суреттері, ал фонтаннан қарама-қарсы қабырғада Ипполитоның Римдегі, Квиринал төбесіндегі вилласының суреті бейнеленген, қазір Папаның резиденциясы. Төбедегі суреттер мифологиялық көріністерге арналған, әр бұрышта әртүрлі құдай мен құдайшаның портреті салынған. Дәстүр бойынша, Меркурийдің суреті Музианоның өзінің портреті екендігі айтылады. Төбедегі орталық фрескада Юпитердің төңірегінде Олимп құдайларының барлығымен бірге Құдайлар синоды бейнеленген. Фреска Вилла Фарнезинадағы Психе лоджиясындағы Рафаэльдің ұқсас туындысынан үлгі алған. Зал лоджиямен байланысты, ал одан баққа баспалдақ төмен түседі. Геркулес залы 1565–66 жылдарға дейін салынған және Музианоның туындысы болып табылады. Төбедегі суреттер Геркулестің еңбектерінің сегізін, сондай-ақ пейзаждардың, ежегі сәулеттің, инабат пен ізгіліктердің бейнелерін көрсетеді. Төбедегі орталық сурет Геркулестің құдайлармен Олимпқа қарсы алысқанда қарсы алынғанын көрсетеді. Ақсүйектер залын басқа суретші, Федерико Зуккари және оның суретшілер тобы салған. Төбедегі орталық фрескада "Ақсүйектік Либералитет пен Жомарттық арасында тақ отыр" бейнеленген. Қабырғалардағы безендіру Платон, Пифагор, Диоген, Сократ және басқа да классикалық философтардың кескіндерін, Инабат пен ізгіліктерді, сондай-ақ Діңгешек құдайының бейнесін қамтиды, оның сарайда да фонтаны бар. Даңқ залы 1566 және 1577 жылдар арасында Федерико Зуккари және сегіз көмекшісімен аяқталған. Бұл римдік маньеризм сурет салуының шедевр туындысы, есіктердің, терезелердің, кілемдердің, мүсіндердің және кардиналдың күнделікті қолданатын заттардың суреттелген иллюзияларымен толық. Төбедегі орталық сурет, Даңқтың аллегориясы, жоғалған, бірақ ізгіліктердің, төрт маусымның, Дінің, Көңілдің, Бақыттың және Уақыттың аллегориялық бейнелері бар. Аң аулау залы басқа бөлмелерге қарағанда кейінірек, 16 ғасырдың соңында немесе 17 ғасырдың басында салынған және басқа стильде жасалған; онда аң аулау көріністері, ауылдық пейзаждар, аң аулау трофейлері және таңқаларлық түрде теңіз шайқастары бейнеленген. Травертин тасынан жасалған "бұрыш баспалдағы" баққа төмен түседі. Ол бастапқыда Франция сарайынан Италияға Ипполито әкелген паллакорда алаңына қол жеткізу үшін салынған. Алаң болған орын...

Бау-бақшалар мен бұлақтар.

Вилла-д’Эсте атағы мен даңқы, ең алдымен, оның ерекше фонтандар жүйесімен қалыптасты: елу бір фонтан мен нимфей, 398 саптама, 364 су шашырату, 64 шарлауық және 220 бассейн. Бұл жүйе 875 метрлік каналдар, арналар мен каскадтармен сумен жабдықталады және барлығы тек гравитация күшімен, сорғыларсыз жұмыс істейді. Вилланың фрескаларындағы иконографиялық бағдарламаларды жасауға жауапты болған Пирро Лигориоға вилланың бақшасын жоспарлау тапсырылды. Оған XVI ғасырдың ең білікті гидравлика инженерлерінің бірі – Болониялық Томмазо Чиручи көмектесті. Чиручи бұрын Вилла Лантедегі фонтандарда жұмыс істеген. Вилла-д’Эстеде ол гидравликалық аспаптар жасаушы француз Клод Венардтың көмегімен фонтандардың техникалық жобаларын жасады. Нәтижесінде Ренессанс дәуірінің ең әсем бақтарының бірі дүниеге келді, оған Вилла Ланте, Капрароладағы Вилла Фарнезе және Фраскатидегі Вилла Альдобрадини мен Торлония ғана тең келді. Бақ пен су нысандары келесі екі ғасыр бойы Португалиядан Санкт-Петербургке дейінгі бақтарда таң қылып, үлгі алынды. Бақ жоспары орталық ось және қосымша көлденең осьтер бойынша жасалған, бұлақтарда, бассейнде және су тарамдарындағы бес жүздей су шашыратумен жаңартылған. Су Аниене өзенінен беріледі, оның бір бөлігі қала арқылы шамамен бір шақырымға бұрылады, ал бастапқыда Ривельзе бұлағы вилла ауласының астындағы цистернаны толтырды (қазір Аниенеден су алады). Бүгінде бұл бақ Grandi Giardini Italiani-нің құрамына кіреді.

Виалон

Вилла мен бақтардың арасында 200 метрлік үлкен терраса – Виалоне орналасқан, одан бақ пен айналасындағы жерлердің панорамалық көрінісі ашылады. Ол 1568 және 1569 жылдар аралығында салынған. Кардиналдар бұл кеңістікті фейерверктер, ойындар, қойылымдар мен тойлар үшін пайдаланған. Алғашқыда терраса Вилланың тікелей алдындағы бөлігін қоспағанда, екі қатар қарағай ағаштарымен көлеңкеленген, бұл көріністі сақтау үшін ашық қалдырылған. Террасаның бір шетінде Еуропа фонтаны, ал екінші шетінде – Cenacolo деп аталатын триумф аркасы пішіндегі үлкен лоджия мен белведер орналасқан. Бұл құрылыс жазда көлеңке берген, сонымен қатар айналаның әдемі көрінісін тамашалауға мүмкіндік берген. Бастапқыда ішкі жағын штукатурмен, алтынмен және фрескалармен безету жоспарланған, бірақ ол ешқашан аяқталмады. Вилланың қасбетіне жалғастырылған террасаның ортасында 1566–1577 жылдары травертин тасынан жасалған қос лоджия орналасқан. Оның екі баспалдағы төменгі қабаттағы салтанатты залдарға кіруге мүмкіндік береді, ал жоғарғы деңгейі кардиналдың пәтерлері үшін террасаны құрады. Терраса деңгейінде Нимфеум немесе үңгір орналасқан, онда Леда фонтаны бар. Фонтанның түпнұсқа мүсіні, Юпитер мен Леданың аққуға және төрт балаға – Елена, Клитемнестра, Кастор мен Поллукске айналуын бейнелеген. Ол 18 ғасырда сатылып, қазір Римдегі Боргезе галереясында сақтаулы. Бұл мүсін Тиволидегі Палаццо Манни бағында табылған бассыз Минерва мүсінімен ауыстырылған. Алғашқы фонтан жаңа гидравликалық тәсілді қолданған; Леда ұстаған құмырадан шашыраған су металл дискіге тиіп, үңгірдің қабырғаларында жарқын шағылыстар тудырған. Виалоне ортасында Трипод фонтаны орналасқан. Ол 1930 жылдан бері ғана бар; бұл ежелгі римдік фонтанның көшірмесі, орталық бағана мен үш пилястрамен тірелген мәрмәр бассейн. Ал түпнұсқасы қазір Луврде сақталады. Бұл жердегі алғашқы фонтан – Ипполито Гадриан вилласынан бақшасына көшірген Теңіз аттары фонтаны, қазір Ватикан мұражайында. Еуропа фонтаны бақтың солтүстік-шығыс шетінде орналасқан. Оны Ипполито бастаған, бірақ 1671 жылға дейін аяқталмаған. Оның дизайны – Ұлы лоджияның көшірмесі, коринфтік және дорикалық екі қатарлы бағаналары бар триумф аркасы. Ортадағы үлкен нишада, қазір бос, қазір Римдегі Вилла Альбаниде сақталатын «Еуропа бұқаны құшақтап» мүсіні орналасқан.

Жоғарғы бақ

Екі пандус Трипод фонтанынан жоғарғы баққа төмен түседі, ал екі шетінде симметриялы екі қабатты баспалдақтар бар. Кардиналдың серуені – террасаның тіреу қабырғасына жалғасқан көлеңкелі жол, ол бақтың бір жағынан екінші жағына дейін, тіреу қабырғасына орналасқан бірнеше үңгірлер арқылы өтеді. Серуеннің оңтүстік-шығыс жағында, Еуропа фонтанының төменінде Айгл мен Аскульпий үңгірі орналасқан. Үңгір тас ұсақ-түйектерімен, мозаикамен және теңіз қабықшаларының түрлі-түсті сынықтарымен, сондай-ақ түпнұсқа фресканың шағын бөлігімен әсемделген. Ол бастапқыда екі мүсінді сақтаған: қазір Луврде сақталатын медицина құдайы Аскульпийдің және Аскульпийдің қызы, емдік құдай Айглдің (қазір Ватикан мұражайында) мүсіндерін. Пандораның лоджиясы Вилланың ортасынан төмен, Кардиналдың серуенінің ортасында орналасқан. Серуеннің бұл бөлігі жабық, аркадалары баққа қарап тұр. Онда қабырғаға кіріктірілген нимфеум болған, ал бастапқыда мозаикамен, Пандора мүсінімен және Минерваның екі мүсінімен әсемделген. Пандора мүсіні әлемдегі жамандықтарды бейнелейтін су құмырасын ұстаған. Бұл құмыра су құятын жасырын қайнар көз болған. 18 ғасырда мүсіндер сатылды; Пандора мен Минерваның бірі қазір Капитолий мұражайында. 19 ғасырда нимфеум христиан капелласына айналдырылды; бұл композитор Франц Листтің сүйікті орны болды, ол капеллаға екі музыкалық шығарма арнады. Биккьероне фонтаны – Жан Лоренцо Бернини вилла үшін жасаған екі фонтанның бірі. Ол 1660 және 1661 жылдар аралығында кардинал Риналдо I д’Эсте тапсырысымен салынған. Фонтанның бассейні үлкен қабықша пішіндес, ол терраса деңгейіне дейін жетеді. Ортасында тісті Биккьероне (кесе немесе тостаған) орналасқан, одан су жоғары қарай шашырайды. Бернини фонтанның құрылысын бақылады және 1661 жылдың мамыр айында ашылғаннан кейін, Пандораның лоджиясынан көріністі кедергілемеу үшін судың биіктігін төмендетті. Бақтың бастапқы жоспарының бөлігі болмаса да, фонтан сарай мен бақтың сәулеті арасында байланыс құрды. Кардиналдың логгеттасы – биік лавр тікенектерімен және тас орындықтармен қоршалған, Биккьероне фонтаны мен бақтың арасында орналасқан шағын балюстрадалы терраса. Бұл кардиналдың өлең мен өнерді оқып, талқылау және оны қоршаған бақтың құрылысын бақылау үшін сүйікті орны болған деседі. Ол қайтыс болғаннан кейін көп ұзамай, Ахиллді құшақтаған Геркулестің үлкен мүсіні орнатылды. Бұл Геркулестің орталық ось бойында орналасқан үш мүсінінің бірі болды. Төменнен қарағанда, олардың барлығы көрінеді, Вилланың лоджиясымен бір қатарда. Мүсін қазір Луврде сақталған. Диана үңгірі Кардиналдың серуенінің соңында, Гран-Лоджияның астында орналасқан. Бұл 1570-72 жылдары Паоло Каладриномен безендірілген, жер астындағы үлкен күмбезді бөлме, мифологиялық көріністердің мозаикаларымен, балықтардың, айдаһарлардың, дельфиндердің, пеликандардың және басқа жануарлардың бейнелерімен, сондай-ақ д’Эсте әулетінің бүркіттері мен алмаларымен толық жабылған. Оның басты ерекшелігі – суреттер, теңіз және кеме суреттерімен әсемделген үлкен нишада орналасқан Диана құдайының мүсіні бар рустикалық фонтан. Барлық мүсіндер 18 ғасырда сатылып, қазір Римдегі Капитолий мұражайында сақталған. 16 ғасырдың түпнұсқа мажолика еден плиткаларының бір бөлігі әлі де көрініп тұр. Кардиналдың логгеттасының астында үш үңгір арқылы бақты кесіп өтетін жол бар. Ортасында Кардиналдың логгеттасымен жабылған Геркулес үңгірі орналасқан. Бұл үңгірдің астында цистерна және төмендегі фонтандарға арналған гидравликалық жабдықтар орналасқан. Бұрын бұл үңгірде жануарлар немесе Геркулестің еңбектері бейнеленген. Бұрын үңгірде болған Геркулестің мүсіні қазір Ватикан мұражайында. Помона үңгірінің дизайны Геркулес үңгіріне ұқсас. Түпнұсқа мозаикалық әшекейлеудің бір бөлігі әлі де көрініп тұр. Су 2002 жылы фонтан қалпына келтірілген кезде табылған ақ мәрмәрдан жасалған маскадан фонтанға құйылды.

Овалдық фонтан (Фонтана делл'Овато)

Овалдық фонтан бақтағы алғашқы және ең танымал фонтандардың бірі болды. Вилланың сәулетшісі Пирро Лигорио оны су театры ретінде, суды түрлі формада шашыратып жобалаған. Оның құрылысы 1565 жылы басталып, 1570 жылы аяқталды. Фонтан инженерлері Томассо де Комо мен Курцио Маккароно жасады, ал мүсіндерін Рафаэлло Сангалло сомдады. Жартылай дөңгелек артқы қабырғаға орналасқан үлкен тас алаңда су құйылып, бұрқанаққа айналады және ауаға шашырайды, ал Нерейдтер мүсіндерінің қолындағы вазалардан су алаңға құйылады, сондай-ақ жартылай дөңгелек қабырғадағы нишалардағы вазалардан желпуіш тәрізді шашылады. Фонтанның үстінде жасалма тау көтеріліп, Тибуртин ландшафтын бейнелейді; таудың ішінде үш үңгір бар, олардың әрқайсысынан су ағып шығады. Тау Гиллис ван ден Влиеттің (1568) Альбунея мен оның ұлы Мелицертті бейнелейтін мүсіндерімен және Джованни Маланканың (1566) Эрколонео және Аниене өзендерін бейнелейтін мүсіндерімен әсемделген, олардың бәрі Овалдық фонтанға су құяды. Фонтанның үстіндегі биік жол бассейн мен бұрқанақтардың айналасымен өтеді. Фонтанның өзіне жеке үңгір бар – Пирро Лигорио жобалаған және 1565–68 жылдары салынған Венера үңгірі. Ол ыстық жаз күндері қонақтардың бас қосып демалатын орны болған. Үңгірдің бастапқы мүсіндері – Капитолий Венерасына ұқсас Венераның мүсіні және екі путти қазір жоқ, бірақ гротесктік суреттердің монохромды қабырғалық бейнелері, плиткалар мен мүсінді үңгір қабырғаларының іздері сақталған.

Жүз бұлақ (Cento Fontane)

Жүз бұлақ – Ренессанс дәуіріндегі бақтардың тағы бір әйгілі кереметі. Олар овалды фонтан мен Фонтана ди Рометтаның арасында орналасқан, ал іс жүзінде үш параллель каналдан су алатын үш жүзге жуық бұлақтан тұрады. Жоғарғы каналдың жиегінде Францияның символы – лилия пішіндес бұлақтар, д’Эсте бүркіті, қайықтар мен обелискілер орналасқан; барлығы желпі пішінде су шашыратады. Су екінші каналға құйылады, ол оны маска пішіндес бұлақтарға жеткізеді, одан төменгі каналға ағады. Бұл бұлақтар 1566-1577 жылдар аралығында салынған. Бұлақтар аллеясы бастапқыда одан да көп безендірілген, жоғарғы канал бойында жеміс ағаштары отырғызылған терракоталық вазалармен кезектесетін кішкентай қайықтар болған; ал қабырға Овидийдің «Метаморфозасынан» көріністерді бейнелейтін мүсіндік тақташалармен әшекейленген. Олар тез нашарлап, көптегендері алынып тасталған немесе ауыстырылған. Қазір қабырға өсімдіктермен жаппай өсіп кеткендіктен, қалған безендірудің көбін көру мүмкін емес. Ол 17 ғасырда қалпына келтірілді, содан кейін ұзақ уақыт бойы ескерусіз қалды, ал 1930 жылы қазіргі түріне қайта жаңартылды. Бақтың басқа да барлық элементтері сияқты, каналдар мен жүз бұлақтың да символдық жоспардағы өз рөлі болды; олар римдіктердің Рим қаласына су жеткізу үшін салған су құбырларын бейнелейді. Жүз бұлақ итальян өнері мен әдебиетінде, әсіресе Габриэле д’Аннунционың «Римдік элегияларында» мақтауға ие болды. Келесі деңгейге түсу үшін екі жақта да баспалдақтар бар. Сол жақта «кішкентай Рим» деп аударылатын күрделі фонтан кешені – Рометта орналасқан. Жүз бұлақтың толық ұзындығын көру үшін келесі деңгейге түсіңіз, онда су ағындары ұзын рустикалық ойықты толтырады, ал Пирро Лигорионың Фонтана делл’Оватосы көлденең көріністі аяқтайды. Қонақтар судың артында, мраморлық нимфалармен безендірілген Гиамбатиста делла Портаның шығармаларымен толық қуыс нимфеумның аркасы арқылы жүре алады. Нимфеумның үстіндегі Пегас мүсіні қонақтарға Музалардың мекені болған Парнастағы Гиппокрена бұлағын еске салады. Бұл терраса келесі террасамен Аждаһалар фонтаны арқылы біріктірілген, ол бақтың орталық перспективасын биіктеткен, 1572 жылы Папа Григорий XIII-нің сапары үшін орнатылған, ал оның гербінде аждаһа бейнеленген. Бұл фонтанның дыбысы жасанды құстармен толтырылған жақын орналасқан Учеллариодан ерекшеленді. Орталық баспалдақтар орманды беткейден төменге қарай бақтың ең төменгі нүктесінде қиылысқан үш тікбұрышты балық көлдеріне жетеді, оң жағында су органы (қазір қайта қолданысқа енгізілді) және 20 ғасырдың қалпына келтіру жұмыстарына жататын Нептун фонтаны орналасқан.

Рометтаның қайнар көзі ()

Рометта фонтаны Овалдық фонтаннан жүз фонтанның қарама-қарсы жағында орналасқан. Бұл жоғарғы бақтардың айтқан символикалық әңгімесінің маңызды бөлігі; Тибр өзенінің суы Тибуртин тауларынан бастау алады, оны Овалдық фонтан бейнелейді, аңғар арқылы (Жүз фонтан) ағып, Рим қақпаларына жетеді. Рометта фонтаны – ежелгі Римнің кішірейтілген нұсқасы; нағыз қала фонтанның артында алыстан көрінетін. Фонтанды Пирро Лигорио жобалап, 1567 мен 1570 жылдар аралығында Курцио Маккароне салған. Фонтан мен оның архитектурасы екі қатар аркалармен байланысқан пилястрлармен тірелген кең жартылай дөңгелек террасада орналасқан. Фонтанның артқы бөлігі Римнің ғимараттары мен ескерткіштерін көрсетеді. 19 ғасырдың басында ол қатты зардап шегіп, 1850 жылы көп бөлігі бұзылды, бірақ осы архитектураның бір бөлігі әлі де фонтанның сол жағында тұр. Кішкентай ғимараттар жеті бөлікке бөлінген, олар Римнің жеті төбесі мен олардың ең танымал ескерткіштерін бейнелейді. Кішкентай қалада қақпалар, аркалар және тіпті кішкентай мрамор мүсіндер де болған. Шағын қаланың ортасында 1568 жылы фламанд мүсіншісі Пьер де ла Мотт жасаған Римнің Жеңісінің үлкен мүсіні тұр. Сол суретшінің тағы бір мүсіні, "Қасқыр егіздерін емшеуі", 1611 жылы баққа қойылды. Фонтан алабынан ағып жатқан су Тибр өзенін бейнелейді, ал фонтандағы кеме, обелиск пішіндегі мачтасымен, Тибуртина аралын көрсетеді. Рометта фонтанына 17 ғасырдың басында жаңа элемент қосылды: қала ғимараттарының сол жағындағы үңгірлер мен қуыстармен тесілген жасанды тау. Жасанды таудың үстінде өзен құдайы Аниеннің мүсіні орналасқан, ол қолында Сибил ғибадатханасының кішірейтілген үлгісін ұстап тұр. Апеннин тауларын бейнелейтін, қолында тау ұстаған адамның мүсіні үңгірде жартылай жасырылған.

Аждаһалар бұлағы (Fontana dei Draghi)

Аждаһалар бұлағы Пирро Лигорио жобалаған, Геркулес Гесперидтар бағындағы алтын алмаларды ұрлап, еңбектерінің бірін орындауы туралы оқиғаны бейнелейді, ал бұл баққа Ладон атты аждаһа күзетшілік еткен. Осы оқиға Вилланың ішкі әрлеуіндегі фрескаларда да көрсетілген. Бұлақ бақтардың орталық тік осі бойында, Вилламен бір қатарда және бастапқы бақтың ортасында орналасқан. Ол "Жүз бұлақтан" төмен орналасқан. Бұлақтың айналасында жоғары қабатқа қадам сабатын екі жартылай дөңгелек пандус бар. Пандустардың қабырғалары ұсақ таспен қапталған және мозаика мен майолика плиткаларымен әшекейленген, сондай-ақ екі үлкен нишасы бар. Лигорио осы бұлақты соғыс және зұлымдыққа қарсы күрес тақырыбын көрнектендіру үшін жоспарлаған; ол бір нишаны айдаһар Ладонды өлтіргенге дейінгі Геркулестің мүсінімен, ал екіншісін соғыс құдайы Марс, Персей және гладиаторлардың мүсіндерімен толтыруды көздеген. Бұлақтың ортасында төрт мүсінді аждаһа орналасқан, олар ауыздарынан су шашып, бұлаққа құяды, ал қуатты орталық бұлақ тік бойымен биікке су бағанын атып жібереді, оны бақтың кез келген жерінен көруге болады. Бақтың орталық элементі ретінде судың тік ағыны туралы идея 17 және 18 ғасырлардағы көптеген барокко бақтарында қолданылды. Аждаһалардан басқа, суға екі мүсінді дельфин су шашырады. Су жоғарыдан ағып, пандустардың қабырғаларына бекітілген арналар арқылы төгіледі. Су екі сфинкстің – жартылай әйел, жартылай теңіз жылқысы – кеудесінен шығып, арнаға құйылады, мүсінді бақаның аузына кіріп, содан кейін ойылған саламандраның аузынан қайта шығады. Іпполито заманында бұлақтар зұлымдыққа қарсы күрес тақырыбына сәйкес, бүкіл бақта естілетін керемет дыбыс эффектілерін де тудырды; қысыммен ұсталған су кенеттен босатылып, отшашу немесе зеңбірек оғының дыбысын имитациялады. Дыбысты күшейту үшін жоғарыдан ағып жатқан судың мөлшерін де өзгертуге болады – ұсақ шашыраудан күшті жаңбырға дейін. Ипполито 1572 жылы Папа Григорийдің келуіне орай бұлақты өзгертті. Жүз басты аждаһаның орнына Папаның әулеттік эмблемасы – төрт аждаһа орнатылды. Іпполито үш айдан кейін қайтыс болды, ал бұлақ әлі де аяқталмаған еді. Ол 17 ғасырдың соңында ғана басқа мүсіндік жобамен аяқталды; Геркулестің мүсінінің орнына орталық нишаға қолдарында найзағай ұстаған Юпитер құдайының мүсіні қойылды. Бұлақтың зеңбірекке ұқсас дыбыс эффектілері енді оның найзағайларының шуындай сезілуі керек еді.

Құс бұрқағы (Fontana della Civetta)

Құс бұрқағы бақтың оңтүстік-батыс бөлігінде, Рометта бұрқағы мен Персефона бұрқағының төменінде орналасқан. Бұл үш бұрқақ біртұтас сәулеттік кешенді құрайды, олардың террасалары баспалдақтармен байланысқан, ал террасалардың астында нимфейлер орналасқан. Құс бұрқағы 1565 және 1569 жылдар аралығында Джованни дель Дука салған. Бақтың басқа бұрқақтарымен салыстырғанда, ол өте ресми түрде жасалған, қабырғалармен қоршалған террасада орналасқан, ал қабырғаларының үстінде d'Este үйінің ақ бүркіт және лилия белгілері бейнеленген. Бұрқақтың өзі жеке құрылым, толығымен түрлі түсті плиткалармен қапталған. Жоғарғы жағында, нишаның үстінде, екі періште ұстап тұрған d'Este гербі орналасқан. Нишаның екі жағында иондық колонналар орналасқан. Алғашқыда онда екі жас жігіт сусыла (мех) ұстап тұрған мүсіндері болған, олар суды үш сатир ұстаған тостағанға құйған. Нишадағы мүсін, жоғалған деп есептелген, 2001–2002 жылдарғы жөндеу кезінде минералдық шөгінділер мен топырақ астынан табылды. Сәулеттік элементтер сақталған, бірақ жігіттер мен сатирлердің мүсіндері жойылған немесе жоғалып кеткен. Бұл бұрқақ сонымен қатар музыка да шығарған, мұның себебі француз су бұрқақтары инженері Люк Леклерк жасаған тапқыр автомат болды, ол 1566 жылы, бақтың екінші жағындағы Орган бұрқағынан бұрын орнатылған. Нишада екі металл зәйтүн бұтағына орналасқан жиырма боялған қоладан жасалған құс болған. Әр құс су мен ауа арқылы шығарылған жеке ән шырқаған. Механикалық сұңқар пайда болғанда, құстар ән айтуын тоқтатқан, содан кейін, қойылымның соңында барлық құстар бірге ән салған. Бұл музыкалық мүмкіндік басқа еуропалық бақтарда да танымал болды және 17 ғасырдың соңына дейін жұмыс істеді. Оның нәзік механизміне судың әсерінен үнемі жөндеу қажет болды, ал 19 ғасырға қарай толығымен бұзылды. Бұрқақтың декоративтік элементтері 1930 жылдары толығымен қалпына келтірілді, содан кейін 2001–2002 жылдары қайта жаңартылды. 2001–2002 жылдарғы жөндеу жұмыстары кезінде жұмысшылар құстардың әнін шығаратын бастапқы механизмнің бір бөлігін тапты, оның ішінде жел камерасын, ауа мен суды қозғалтатын түтіктерді және сұңқарды қозғалтатын механизмдерді тапты. Қазіргі заманғы материалдарды пайдаланып, Леонардо Ломбарди ескі механизмнің жаңа нұсқасын жасады, соның арқасында құстар қайтадан ән салып, қозғала алады.

Персефонаның қайнар көзі (Fontana di Proserpina)

Персефонаның қайнар көзі Құс қайнар көзінің үстінде, тікелей жанында орналасқан; оларды баспалдақтар байланыстырады. Оны кейде Императорлар қайнар көзі деп те атаған, себебі бастапқыда бұл аймақта виллалары болған төрт рим императорының – Юлий Цезарь, Август Цезарь, Траян және Адрианның мүсіндерін қою үшін арналған еді. Оны 1569–70 жылдары Альберто Гальвани жобалап, салған. Ол жоғарыдағы Рометта қайнар көзімен екі баспалдақ арқылы (қазіргі күні тек біреуі сақталған) байланысты, олардың парапеттері қабықшалар мен маскалар арқылы ағатын су арналарын ұстап тұрады. Баспалдақтар кішкентай қайнар көз ауласының екі жағын жауып тұрады. Қайнар көз баспалдақтар арасындағы триумф аркасында орналасқан. Арканың айналасы Римдегі Петір шіркеуіндегідей бұралаған бағаналармен безендірілген. Орталық нишада 1640 жыл шамасында орналасқан, Плутонның Персефонаны алып кеткен сәтін бейнелейтін құдай Персефонаның мүсіні тұрған. Персефонаның мүсіні жоғалып кетті; Плутон екі теңіз жылқысы көтеріп жүрген қабықшада қалды. Қабырғадағы нишаларда дельфиндерге мініп, букиналарына – яғни теңіз қабықшаларына үрлейтін тритон мүсіндері орналасқан.

Органның қайнар көзі (Fontana dell'Organo)

Органның фонтаны (Fontana dell'Organo) – бақтың ең танымал ерекшеліктерінің бірі; ол бүкіл Еуропа бойынша сипатталған және үлгі алынған. Құрылыс жұмыстары 1566 жылы басталды. Фонтанның өзі француз инженері Люк Леклерк пен оның інісі Клод Венард жасаған. Леклерк қайтыс болғаннан кейін Венард 1571 жылы орнатылған су органының тапсырған механизмін ойлап тапты. Бұл фонтан өз түрінде бірінші болды және оны естіген әркімді таң қалдырды; 1572 жылы Рим папасы Григорий XIII виллаға келген кезде, кардиналдар мен княздардың сүйіктілерімен бірге, ол музыканы кім шығарып жатыр екенін білу үшін фонтанның ішін тексеруді талап етті. Фонтанның артындағы массивті тас арка, су сарайы немесе акваэа кастеллум, су қоймасын және фонтанның гидравликалық машиналарын жасырады. Алғашқы жобада арканың нишасында органның жиырма екі түтігін көретін үңгір болған. 1569 жылы арканың алдына Табиғат анасының немесе Эфес Дианасының мүсіні қойылған; қазір оның төменгі бақта өз фонтаны бар. Музыканы тудыратын су алдымен акваэа кастеллумның жоғарғы жағына жетті. Ол бірінші кезекте сумен араластырылған ауаның бірнеше айналмалы ағындарынан өтті, содан кейін камера эолияға, яки жел камерасына түсті, онда ауа мен су бөлінді; су дөңгелекті айналдырды, жиырма екі түтіктің клапандарын ашатын цилиндрді қозғады, соның арқасында ауа түтіктер арқылы өтіп, музыка тудыратын болды. Фонтанның алғашқы қойылымдары екі тарғылдың үнімен басталды, оларды фонтанның кәрнізінде орналасқан Даңқ мүсіні ұстады. Содан кейін музыка келді, көбінесе төрт-бес аспаптан ойналатын мадригалдар, содан кейін биік нүктесі: «Су тасқыны», фонтанның үстінен құлаған су және төменгі фонтаннан атып шыққан су ағындары. Бұған фонтандағы тритон ұстаған мүйіздің үні қосылды; мүйіз жұмсақ, содан кейін қатты, содан кейін қайтадан жұмсақ үрледі. Фонтанның механизмі өте нәзік болғандықтан, оны үнемі тазалап, күтіп-ұстау қажет болды. Фонтан 18-ші ғасырдың басында кардинал Алессандро д'Эсте тарапынан қалпына келтірілді, ол акваэа кастеллумның үстіне ақ д'Эсте бүркітін қосты және қасбетті Орфей мен Аполлонның мүсіндерімен безендірді; Кариатидтер мен Қанатты Жеңістер; және жануарларды баурап алған Орфейдің бейнесі мен Аполлон мен Марсия арасындағы музыкалық бәсеке. Органның өзі толығымен жаңадан жасалды. Оған кең ауқымды ноталар бар пернетақта берілді және күмбезді сегізбұрышты павильонда орналастырылды. XVII ғасырда орган бірнеше рет қалпына келтірілді, бірақ XVIII ғасырдың соңына қарай, оны жөндеу мүмкін емес еді. 2003 жылы ұзақ және күрделі жөндеуден кейін, орган қайтадан ойнай бастады. Бұрынғы жел камерасы мен айналмалы ағындарды жасауға арналған резервуар сақталды, ал қалған механизмдер заманауи материалдардан жасалған жаңа машиналармен ауыстырылды. Қазір оның 144 түтігі бар, және оны сумен жұмыс істейтін цилиндр басқарады, ол төрт минут бойына кеш Ренессанс дәуірінің төрт музыкалық шығармасын орындай алады.

Нептунның фонтаны (Fontana di Nettuno) және Балық тоғандары (Peschiere)

Орган фонтанының тікелей астында орналасқан және жоғарғы фонтаннан су алатын Нептун фонтаны, 20-шы ғасырда бұрынғы бақтың бүлінген көрнекті белгісін алмастыру үшін жасалған туынды. Бұл кеңістікті бастапқыда 17-шы ғасырда Джан Лоренцо Бернини жасаған тасқынды суарнамен толтырған. Оны кардинал Ринадо I д’Эсте бақтың бүйір осі үшін фон ретінде тапсырыс берді, бірақ кардинал Ипполито оны аяқтамады. Бернинидің жоспары бойынша, Орган фонтанынан құйылатын су Сибилдердің үңгірлерінен асып, жартасты беткеймен рифтер мен мүсіндермен әшекейленген көлге құлап түсуі керек еді. Көлге тағы екі қосымша суарна құйылатын болды. Бернини судың құлауынан керемет дауыс шығуы үшін суарнаны жоспарлаған. Бернинидің суарнасы суреттер мен гравюраларда бейнеленді және Италиядағы басқа бақтарда, тіпті Англияда да үлгі алды. Екі ғасыр бойы бұл суарна толығымен ұмытылып, құрғап, құлап, өсімдіктермен жабылды. 1930-шы жылдары архитектор Аттилио Росси Бернинидің суарнасының қалдықтарын пайдаланып, қазіргі фонтанды жасады. Сибилдердің үңгірлерінің қабырғасына қарсы тікбұрышты бассейндер салды, олардың ортасындағы су сорғылары ең биік болды. Фонтанның орталық бөлігі Орган фонтанынан құйылатын шарлауықтың астындағы үңгір болды; үңгірде 16-шы ғасырға жататын Нептун мүсінінің кеудесі орналасқан, ол бастапқыда теңіздер фонтанының аяқталмаған жобасы үшін арналған еді. Фонтанның екі жағындағы бассейндерден желпуіш тәрізді су шашырап көтеріледі. Үш балық шарабы (Peschiere) Нептун фонтанынан бақты кесіп өтеді. Олар бастапқыда кардиналдың дастарқанына таза балық, үйрек және аққу жеткізу үшін пайдаланылған, сондай-ақ Пирро Лигорионың жоспарында екі фонтанды – Орган фонтаны мен суарнаны, сондай-ақ Теңіздер фонтаны – байланыстыру үшін көзделген. Лигорио бастапқыда шараптардың ортасында монументальді фонтандармен орталық шарапты құруды жоспарлаған. Алайда, 1572 жылы Ипполито қайтыс болғанда, шараптардың тек екеуі ғана аяқталған еді. 16-шы ғасырдың соңында шараптардың жиегіндегі он алты биік пилястралар желпуіш тәрізді су шашыратып, күн сәулесінде көптеген көкжиектер жасады. 1632 жылы вилланың басқарушысы Модена герцогы шараптарды толығымен қайта жаңғыртты. Пилястралар алынып тасталды және олардың орнына су шашырататын вазалармен және әртүрлі цитрус ағаштары бар жиырма төрт үлкен тоқымдар орнатылды. Қазір бұл шараптар Нептун фонтаны мен суарнаның көркем алдыңғы планы ретінде қызмет етеді.

Төменгі бақ Кипаристер ротондасы және Ефестегі Диананың су көзі

XVI ғасырда балық шараптарының астындағы төменгі бақ негізінен аспаздық бақша болып келген. Төменгі бақтың ортасы он алты үлкен шаршыға бөлінген, әр бөлімінің ортасында пергола орналасқан, оның айналасында емдік шөптер мен гүлдер, үлкен ыдыстарда жеміс ағаштары отырғызылған. Бақты бөліп тұрған басты жолдар жүзім, дақыл және жасмин өскен тораптармен жабылған. Ортасында су шашыратын гүл тәрізді төрт кішкентай фонтаны бар үлкен ағаш павильон тұрды. Перголалар мен павильон XVII ғасырдың басында бұзылып, олардың орнына Кипарис Ротондасы салынды, ол бастапқыда он алты кипарис ағашы бар дөңгелек жол, баққа келген келушілерге көлеңке берумен қатар, бақтың қалған бөлігінің, фонтандардың және жоғарыдағы Вилланың әсем көрінісін ұсынды. XIX ғасырға қарай кипарис ағаштары өте үлкен болып өсті және суретшілер салған суреттерімен, Франц Листтің музыкасымен және Габриэль д'Аннунционың поэзиясымен бақтың ең танымал ерекшеліктерінің біріне айналды. Алғашқы екі кипарис әлі де сол жерде, ал қалғандары мен лавр жиектері 20 ғасырдың соңында отырғызылды. "Д'Эстенің бүркітінің бұлақтары" – әртүрлі тақырыптардағы тас тостағандардан су шашырап тұратын кішкентай рустикалық бұлақтар тобы. Олардың бірінде д'Эсте әулетінің нышаны – ақ бүркіттің мүсіндері орналасқан. Бұл фонтандар Кипарис Ротондасы салынғанға дейін бақтың сол бөлігін алып тұрған ресми бақтардың қалдығы. Төменгі бақта екі үлкен бұлақ бар, олар бақтың солтүстік-батыс бұрышында, кіреберістің жанында орналасқан. Олар табиғи тасқа ұқсатып, үңгірлер мен ойыстармен жасалған. 1568-69 жылдары Томассо да Комо жасаған, бастапқыда бақтың күзетшілері – екі алыптың мүсінін көрсетуге арналған. Кішкентай рустикалық бұлақ, Фонтана Рустика делл'Инверно деп аталады, онда XVI ғасырға жататын Қыс мүсіні орналасқан, ол бастапқыда Гран-Лоджияда болған. Төменгі бақтағы ең танымал фонтан – Эфестің Дианасының фонтаны, сондай-ақ Табиғат анасының фонтаны деп те аталады. Бұл мүсін бастапқыда Орган фонтанының жанында тұрды; 16 ғасырда Алессандро д'Эсте оны төменгі баққа көшірді. Оны фламанд мүсіншісі Гиллис ван ден Влиет 1568 жылы жасаған, ол қазір Неапольдің Ұлттық мұражайында сақталған Эфестің Дианасының классикалық римдік мүсінінен үлгі алған. Ол татар ұсақ-түйектерінен жасалған үңгірде тұр, құдайдың көптеген кеудесінен су ағып шығады.

Өнер саласында

Вилла д’Эсте сияқты көптеген белгілі суретшілер салған немесе бейнелеген бақтар санаулы, әсіресе Ренессанс кезеңінде және 19 ғасырда. Осының салдарынан, бақтың ерекшеліктері Англиядан Ресейге дейін Еуропаның басқа бақтарына әсер етіп, олардың үлгісі болды. Ренессанс дәуірінде бұл бақ классикалық өнер мен жаңа технологияның жарқын мысалы ретінде қарастырылса, 18 ғасырдың соңында, бақ қалың өсімдіктерге көміліп, құлдыраған кезде, романтикалық пейзаж бағының бейнесін қалыптастыруға көмектесті. Бұл 1972 жылғы «Аждаһа жолы» фильмінде де көрінеді, онда Брюс Ли мен Нора Миао бақты аралап шығады. Сондай-ақ, «Лиззи МакГайр» (2003) және «Римге махаббатпен» фильмдері де Вилла д’Эстеде түсірілді.