Клинико-химиялық зертханалық талдаулар

Кіріспе

Клиникалық патологияның қан мен басқа дене сұйықтықтарын талдаумен айналысатын саласы.

Клиникалық химия (сондай-ақ химиялық патология, клиникалық биохимия немесе медициналық биохимия деп те аталады) – медициналық зертханалық ғылымдардың бір бөлімі, ол дене сұйықтықтары мен тіндеріндегі аналиттер немесе маркерлер деп аталатын маңызды қосылыстардың сапалық сынақтарына бағытталған. Бұл салааралық сала медицина, биология, химия, биомедициналық инженерия, информатика және биохимияның қолданбалы түрінен (дәрілік химиямен шатастырмау керек, дәрілік химия дәрі-дәрмектерді әзірлеу үшін негізгі зерттеулерді қамтиды) білімді қамтиды. Бұл ғылым 19 ғасырдың соңында қан мен зәрдің әртүрлі компоненттерін қарапайым химиялық реакциялар арқылы анықтаудан бастау алды. Содан бері ондаған жылдар бойы клиникалық химиктер көптеген клиникалық зертханаларда автоматтандырылған анализаторларды қолданады, олар үлгілерді пипеттеу және таңбалау сияқты қарапайым тәжірибелік әдістерден спектрометрия, хроматография, фотометрия, потенциометрия сияқты жетілдірілген өлшеу әдістеріне дейін қолданылады. Бұл құралдар сирек кездесетін аналиттерді, ферменттер, иондар, электролиттер сияқты табиғи аналиттердің жарық және электрондық кернеу қасиеттерінің өзгеруін және олардың концентрациясын анықтауға көмектесетін әртүрлі нәтижелерді береді, олардың барлығы ауруларды диагностикалау үшін маңызды. Қан мен зәр – клиникалық химия немесе медициналық зертхана ғалымдары клиникалық стандартты сынақтар үшін жиналатын ең көп таралған сынақ үлгілері, олардың негізгі назары қандағы сарысу мен плазмаға аударылады. Қазіргі кезде кең диагностикалық мүмкіндіктері бар көптеген қан және зәр сынақтары бар. Кейбір клиникалық сынақтарда клиникалық химиктер сынақтан бұрын үлгіні өңдеуді қажет етеді. Клиникалық химиктер мен медициналық зертхана ғалымдары зертханалық жағы мен клиникалық практика арасындағы байланыс звеносы болып табылады, дәрігерлерге пациенттің денсаулық жағдайы мен мүшелер жүйесінің қызметіне әсер ететін сынақ нәтижелеріндегі кез келген бұрмалаушылықтарды анықтау үшін қандай сынақтар тапсыру керектігін ұсынады және оларды түсіндіреді. Бұл денсаулық сақтау қызметкерлеріне пациенттің денсаулығын дәлірек бағалауға, ауруды диагностикалауға, аурудың прогресін болжауға (прогноз), скрининг жүргізуге және емдеудің тиімділігін уақтылы бақылауға мүмкіндік береді. Қандай сынақ қажеттігі сынаманың түрін анықтайды.

Clinical chemistry (also known as chemical pathology, clinical biochemistry or medical biochemistry) is a division in medical laboratory sciences focusing on qualitative tests of important compounds, referred to as analytes or markers, in bodily fluids and tissues using analytical techniques and specialized instruments. This interdisciplinary field includes knowledge from medicine, biology, chemistry, biomedical engineering, informatics, and an applied form of biochemistry (not to be confused with medicinal chemistry, which involves basic research for drug development). The discipline originated in the late 19th century with the use of simple chemical reaction tests for various components of blood and urine. In the many decades since, clinical chemists use automated analyzer in many clinical laboratories, which does experimental techniques ranging from pipetting specimens and specimen labelling to advanced measurement techniques such as spectrometry, chromatography, photometry, potentiometry, etc. These instruments provide different results that help identify uncommon analytes, changes in light and electronic voltage properties of naturally occurring analytes such as enzymes, ions, electrolytes, and their concentrations, all of which are important for diagnosing diseases. Blood and urine are the most common test specimens clinical chemists or medical laboratory scientists collect for clinical routine tests, with a main focus on serum and plasma in blood. There are now many blood tests and clinical urine tests with extensive diagnostic capabilities. Some clinical tests require clinical chemists to process the specimen before testing. Clinical chemists and medical laboratory scientists serve as the interface between the laboratory side and the clinical practice, providing suggestions to physicians on which test panel to order and interpret any irregularities in test results that reflect on the patient's health status and organ system functionality. This allows healthcare providers to make more accurate evaluation of a patient's health and to diagnose disease, predicting the progression of a disease (prognosis), screening, and monitoring the treatment's efficiency in a timely manner. The type of test required dictates what type of sample is used.

Панельдік сынақтар

Дәрігер бір үлгіде бірнеше зертханалық тесттерді тағайындауы мүмкін, егер бір ғана тест жылдам және дәл диагноз қоюға, сондай-ақ емдеу жоспарын жасауға жеткілікті мәлімет бермесе. Тест панелі – клиникалық химиктердің бір үлгіде көптеген тесттерді бірге орындап, белгілі бір медициналық мәселелерді немесе ағза жүйесінің денсаулық жағдайын көрсететін көптеген көрсеткіштегі өзгерістерді анықтауға бағытталған тесттердің жиынтығы. Осылайша, тест панелі пациенттің денсаулығын жан-жақты бағалауға мүмкіндік береді, ауруды растау немесе жоққа шығару үшін жоғары дәлдік деңгейін қамтамасыз етеді, сонымен қатар жылдам әрі экономикалық тиімді болып табылады.

Метаболистік панель

Метаболикалық панель (МП) – денсаулықты тексеру, ауруларды анықтау және белгілі бір медициналық жағдайлары бар ауруханаға жатқан пациенттердің маңызды көрсеткіштерін қадағалау үшін жиі қолданылатын қан сынақтарының стандартты жиынтығы. МП панелі қандағы негізгі аналиттерді бүйрек және бауыр функцияларын, сондай-ақ электролиттер мен қышқыл-негіздік тепе-теңдікті бағалау үшін талдайды. МП-ның екі түрі бар: Негізгі метаболикалық панель (НМП) немесе Жалпы метаболикалық панель (ЖМП).

Негізгі метаболистік панель

BMP – қанның сұйық бөлігіндегі (плазмадағы) сегіз аналитті өлшейтін тесттер жинағы. БМТ нәтижелері пациенттің бүйрек функциясы, қандағы қант деңгейі, электролиттер деңгейі және қышқылдық-негіздік тепе-теңдігі туралы маңызды ақпарат береді. Бір немесе бірнеше анализдегі қалыптан тыс өзгерістер денсаулықтағы қауіпті мәселелердің белгісі болуы мүмкін: Натрий, калий, хлор және көмірқышқыл газы: бұл денедегі су деңгейін, қандағы қышқылдық-негіздік тепе-теңдікті және бүйрек функциясын басқаратын электр заряды бар электролиттер. Кальций: Бұл зарядталған электролит жүйке, бұлшықет, қан ұю және сүйектердің қалыпты жұмыс істеуі үшін қажет. Кальций деңгейінің өзгеруі сүйек ауруларының, бұлшық еттердің құрысуы/спазмының, қалқанша безі ауруларының немесе басқа да жағдайлардың белгісі болуы мүмкін. Глюкоза: Бұл қандағы қант деңгейін өлшейді, ол сіздің денеңіз бен миыңыз үшін өте маңызды энергия көзі. Глюкоза деңгейінің жоғарылауы диабет немесе инсулинге төзімділік белгісі болуы мүмкін. Тіпті ең ірі зертханалардың өзі мұндай тесттердің барлығын жасамайды, ал кейбіреулерін басқа зертханаларға жіберу қажет. Жүргізілетін тесттер қатаң бақылауда болады және сапасы тексеріледі.