Кіріспе

Қалта пышағының түрі – қытайлық қару.

Балисонг, сонымен қатар көбелек пышақ, желдеткіш пышақ немесе Батангас пышағы деп те аталады, Филиппинде пайда болған қалта пышағының бір түрі. Оның ерекшелігі – екі тұтқаның саптаманың (tang) айналасында кері айналуы, соның салдарынан жабық күйде пышақ тұтқалардағы ойыстардың ішінде жасырылады. Тұтқаларды кейде біріктіретін құлып (latch) болады, ол әдетте кескіш жиегіне қараған жағына орнатылады ("тістеу тұтқасы"). Балисонг филиппиндіктер, әсіресе Тагалог аймағында, өзін-өзі қорғау және күнделікті пайдалану үшін жиі қолданып келген. Филиппинде әдеттегі қырықпаштар (razors) қолжетімді болғанға дейін, ойық пышақтарды (hollow grind) тік қырықпаштар ретінде де пайдаланған. Оқытылған қолданушының қолында пышақтың жүзін бір қолмен жылдам ашуға болады. "Флиппинг" деп аталатын манипуляциялар өнер немесе көңіл көтеру үшін орындалады. Бұл пышақтың "жаттығу" нұсқалары да бар, оларды жарақат алу қаупінсіз әртүрлі трюктарды үйрену үшін қолдануға болады. Қазіргі таңдағы кейбір елдерде бұл пышаққа тыйым салынған немесе оның қолданылуы шектелген, көбінесе қырықпаштарға немесе жасырын қаруларға қойылған секілді заңдарға және себептерге байланысты. Филиппин ішінде бұл пышақ бұрынғыдай қалалық аймақтарда кең таралған емес.

Атауы

Ағылшын тіліндегі пышақтардың атаулары қозғалысынан туындаған "желдеткіш пышақтар" және "көбелек пышақтар", ал олар ашылып жабылатын дыбысынан "клик-клак" деп аталады. "Балисонг" атауы Батангас провинциясының Таал муниципалитетіне қарасты Балисонг ауылынан (барангай) шыққан. Осы барангай және оның көршілес Пандаян барангайы Филиппиндегі пышақтарды жасаудің бастапқы орталықтары болды. Екі барангайдың да теміршілік өнеркәсібі дамыған, олар сонымен қатар бола пышақтары сияқты басқа да жиналмалы құралдарды өндірген. Сондай-ақ, "балисонг" терминінің мағынасы тагалог тіліндегі "балинг сунгай" (сөзбе-сөз "сынық/қатталатын мүйіз") сөзінен алынған деген пікір бар, себебі пышақтың сабы дәстүрлі түрде оюлы қарабау мен бұғы мүйізінен, сондай-ақ сүйектерден жасалған. Филиппиндегі дәстүрлі балисонг "венті-и-нуеве", яки "жиырма тоғыз" деп те аталады, себебі олар ашылғанда ұзын болады.

Тарих

Бычактардың шығу тегі белгісіз. Ауызша тарихтар бойынша, бычактар алғаш рет 800 жылы Филиппинде жасалған деп есептеледі. Алайда, мұны растайтын ешқандай құжат немесе археологиялық дәлел жоқ. Филиппинде балисондардың жаппай өндірісі тек 1900 жылдардың басында ғана куәландырылған. Тағы бір болжам бойынша, балисондар бастапқыда француз өлшеу құралы – pied du roi ("патшаның аяғы") негізінде жасалған, ол 1500-1760 жылдар аралығында ойлап табылды. Бірақ ол Филиппинге қалай келгені белгісіз. Франциямен одақтас болған Испания империясының теңізшілері арқылы енгізілген болуы мүмкін деген теориялар бар. Сонымен қатар, 19 ғасырдың соңында Англияда балисондарға өте ұқсас дизайнды құралдар жасалған, олар да pied du roi-дан шыққан болуы мүмкін. Бірақ, олар да соңғылары сияқты, көбінесе тұрмыстық қолданысқа арналған құралдар болды.

Құрылыс

Балисонг құрылысының екі негізгі түрі бар: "сендвич құрылысы" және "арна құрылысы". Сендвич құрылымындағы балисонг пышақтары әдетте бір-біріне бекітілген немесе бұрандалған қабаттардан жиналады. Бұл півотты тіреулерді байлаусыз тығыз орнатуға мүмкіндік береді. Бышақ жабық күйде болғанда, пышақ қабаттардың арасында орналасады. Арна құрылымындағы балисонгтың әрбір тұтқасының негізгі бөлігі бір материалдан жасалады. Бұл тұтқада, пышақ жабылғанда, оның орналасатын ойық (қаттау, фрезерлеу немесе тұтас құю арқылы) жасалады. Бұл стиль сендвич құрылымынан мықтырақ деп есептеледі. Сонымен қатар, екі құрылымды біріктіріп, "ханвич құрылысын" жасауға болады, ол арналы тұтқаның екі жартысын бұрау арқылы біріктіруді қамтиды. Сирек кездесетін болса да, бұл құрылым әдетте екі құрылымның да жақсы қасиеттерін сақтайды және нашарларын жоққа шығарады, өйткені ол арналы тұтқа құрылымының жақсы пішінін сақтайды, сонымен қатар тұтқалардың бір-біріне бекітілу тығыздығын белгілі бір деңгейде реттеуге және тазалау үшін тұтқаның ішкі жағына оңай қол жеткізуге мүмкіндік береді. Мысалы, Squid Industries компаниясының Tsunami пышағын атауға болады. Балисонгтың жұмыс істеуінің үш әдісі бар: подшипниктер, втулкалар немесе тек шайбалар. Подшипниктермен жұмыс істейтін балисонгтарда півот тесігінің айналасындағы дөңгелек ойықта орналасқан кішкентай шарлы подшипниктер болады. Бұл подшипниктер балисонг тұтқаларын айналуға мүмкіндік береді. Втулкамен жұмыс істейтін балисонгтарда әрбір півот тесігінде, тіреуден сәл қалың металл втулка және әдетте қола дискілі шайбалар болады. Бұл шайбалар півот бұрандасын тартып бекіткенде втулканы, бірақ тіреуді емес, қысып ұстайды, бұл тұтқаның тіреудің айналасында айналуына мүмкіндік береді. Сондай-ақ, тек шайбалармен жұмыс істейтін балисонгтар бар, олар әдетте басқа түрлеріне қарағанда арзан және сапасы төмен, өйткені оларға втулкалардың қажеті жоқ, бірақ бұрандалар жеткілікті түрде тартылғанда тұтқалар әрқашан тіреуге ілігіп қалады, ал шайбалар, тіреу және тұтқалар ұлғайған үйкеліс салдарынан тез тозады. Филиппиндегі дәстүрлі көбелек пышақтарының кейбір пышақтары теміржолдан алынған болаттан жасалған, бұл оларға жақсы беріктік пен қаттылық береді, ал басқалары көлік құралдарының қайта өңделген жапырақ серіппелерінен жасалған. Көптеген қазіргі заманғы балисонгтар, мысалы, Benchmade 51, тіреу тіректерін қолданбайды. Олардың орнына, олар "зен тіректерін" қолданады, олар балисонг тұтқаларының үстіңгі жағына орналасқан екі кішкентай тірек, олар пышақтың төменгі жағымен жанасады. Зен тіректері бар балисонг тіреу тіректерінің түсіп қалу проблемасын жоққа шығарады (кейбір арзан модельдерде кең таралғандай). Зен тіректері бар балисонгтың бір көрнекті мысалы - Squid Industries Swordfish.

Бөлшектері

Тістеу тұтқасы – пышақтың өткір жиегінде жабылатын тұтқа, егер оны ұстап тұрғанда пышақ жабылатын болса, пайдаланушыны кесіп алуы мүмкін. Бұл тұтқа әдетте құлыпқа арналған. Choil – пышақтың тік бұрыштың үстінде орналасқан, пышақты қайрауды жеңілдететін қайрылмаған бөлігі. Kicker (немесе Kick) – пышақтың өткір жиегінің тұтқаның ішкі жағына тиіп, зақымдануын болдырмайтын аймағы. Кейде бұл рөлді төменгі біліктерден жоғары орналасқан қосымша білік қамтамасыз етеді. Құлып – пышақты жабық күйде ұстап тұратын стандартты құлыптау жүйесі. Кейде оның орнына магниттер қолданылады. Тістеу тұтқасының құлып – тістеу тұтқасына бекітілген құлып. Манила құлып – қауіпсіз тұтқаға бекітілген құлып. Серіппелі құлып – тұтқалар қысылғанда серіппені пайдаланып құлыпты ашатын құлып. Құлып қақпасы – құлыптың пышаққа соқтығысуын тоқтататын тұтқа арнасының ішіндегі тосқауыл. Білік – тірек/қақпақ/пышақ жинағының айналу осі. Қауіпсіз тұтқа – (әдетте құлыпсыз тұтқа) пышақтың қайрылмаған жиегінде жабылады. Swedge – пышақтың қайрылмаған тірегі. Кейбір балисонгтардың тірегі де қайрылған, немесе екі жағы да дәстүрлі көрініс немесе Крис қылышына ұқсас толқынды жиектерімен қайрылған. Тірек – тұтқалардың біліктермен бекітілетін пышақтың негізі. Біліктер – пышақ жабық кезде тұтқадан алыс ұстауға арналған, ал кей жағдайларда, пышақ қолданылғанда тұтқалардың тым қатты соқтығысуын болдырмау үшін екінші білік. Zen бұрандалары – ашық немесе жабық күйде пышақтың қозғалуын болдырмау үшін тіректе орналасқан тепкішке соқтығысатын тұтқалардың ішіне орнатылған бұрандалар. Пышақ – пышақтың ортасынан төмен қарай созылатын, жабық кезде екі тұтқамен бекітілетін болат бөлігі. Пышақтың бір жиегі өткір, егер сақ болмаса, әсіресе пышақты айналдырғанда, пайдаланушыны кесіп алуы мүмкін. Екінші жиегі – swedge, ол өткір емес. Swedge жиі айналдыру кезінде пайдаланушының қолына тиеді.

Құқықтық мәртебе

Балисонг бірнеше елде заңсыз деп танылды, негізінен оның қылмыстарда оңай пайда болуы және сол мақсатта оңай жасырылуы мүмкін болғандықтан. Кейбір юрисдикцияларда оның қылмыстық қолданылуы пышақ қылмысы деп саналады. Австралияда балисонгтар тыйым салынған қару ретінде саналады, сондықтан оны иелену үшін арнайы заңды себеп қажет. Австралия балисонгтарды гравитация немесе центробегтік үдеу арқылы немесе түймеге, серіппеге немесе пышақтың тұтқасына бекітілген қысым арқылы автоматты түрде ашылатын пышақпен (немесе басқа ұқсас құрылғымен) анықтайды. Италияда екі жағынан да өткірленбеген балисонгты иелену заңды, бірақ нақты себепсіз алып жүру заңсыз. Литвада балисонгтар, басқа пышақтармен бірге, қару болып саналмайтындықтан иелену және алып жүру заңды. Бұл кескіш пышақтарды қоспағанда. Нидерландыда балисонгтар заңсыз. Жаңа Зеландияда балисонгтар заңсыз. Норвегияда балисонгтар заңсыз. Филиппинде қазір астана көшелерінде жеке куәлігі немесе тиісті рұқсаты жоқ балисонгты алып жүру жалпы алғанда заңсыз, өйткені оны қылмыстар мен жанжалдарда кеңінен қолдану орын алады. Енді адам кәсіби қызметі немесе пайдалы мақсаттағы қажеттілігін (мысалы, шөп кесу, жеміс және ет дайындау, пышақ сатушы, жекпе-жек өнерінің оқытушысы және т.б.) көрсетуі керек, сонда ғана қалалық жерлерде пышақты құралдармен жүруге болады. Тағы бір ереже – қалта пышақтарының кесірі алақан ұзындығынан аспауы керек және бір қолмен ашылмауы тиіс, осылайша олар қару ретінде емес, пайдалы пышақ ретінде қарастырылады (сол себепті швейцарлық армия пышақтары заңды). Польшада балисонгтар, шыналар және гравитациялық пышақтар кәдімгі пышақтар сияқты қарастырылады. Ресейде балисонгтарды иеленуге рұқсат етілген, егер пышақтың ұзындығы белгілі бір шектен аспаса. Швецияда балисонгты алып жүру, импорттау немесе сауда жасау заңсыз, бірақ иелену және жинау заңды. Швейцарияда балисонгтарды алып жүру, беру, сату, сатып алу немесе сату заңсыз. Ұлыбританияда 1989 жылдың қаңтарынан бастап балисонг заң жүзінде шабуылдық қару ретінде жіктелді. Оны жұрт алдында алып жүру 1953 жылғы қылмыстың алдын алу туралы заң бойынша қылмыс болып саналады. 1988 жылғы қылмыстық сот туралы заңмен, 1996 жылғы шабуылға арналған қару туралы заңмен өзгертілгендей, сату, беру, жалға беру, сыйлау немесе импорттауға тыйым салынған. Кез келген импортталған заттар тәркіленіп, қылмыстық қудалауға тап болуы мүмкін. 100 жылдан астам тарихы бар осы типтегі пышақтарға ерекшелік жасалады, олар антиквариат ретінде жіктеледі. АҚШ-тың кейбір штаттарында мұндай пышақты иелену немесе оны жұрт алдында алып жүру заңсыз. Кейбір юрисдикцияларда балисонгтар гравитациялық пышақтар, шыналар немесе қанжарлар ретінде жіктеледі. Калифорнияда, егер пышақтың ұзындығы белгілі бір шектен аспаса, балисонг/шына пышақтарын иелену, сатып алу, сату және тасымалдау заңды. Егер пышақтың ұзындығы белгілі бір шектен асса, оларды сатып алу, сату, беру немесе қоғамдық орында ұстауға тыйым салынған, бірақ оларды үйде сақтауға болады (Қылмыстық кодекстің тиісті баптары). Флоридада көбелек пышақтар заңды, өйткені Флорида көбелек пышақтарды бүктелген пышақ түріне жатқызады. Алайда, көбелек пышақтар төрт дюймнен ұзын қақпақтары бар барлық басқа бүгілетін пышақтар сияқты жасырын тасымалдауға лицензия алу талаптарына бағынады. Гавайиде 2023 жылдың тамызында 9-шы апелляциялық сот тыйым салуды жойғанға дейін кез келген балисонг/көбелек типті пышақты иелену, өндіру, сату, беру немесе тасымалдау заңсыз болды. Канзаста бір кездері көбелек пышақтарға заңдық шектеулер болған; алайда, 2013 жылдың шілдесінде Канзастың толық пышақ құқығы туралы заңы барлық типті пышақ қаруын алып жүруді заңсыз етті. Иллинойс штатында көбелек пышақты иелену және алып жүру заңды. Чикагода автоматты (шына) пышақтан ұзын пышақпен жасырын пышақ алып жүру заңсыз, сондай-ақ жасырын екі қырлы пышақ алып жүруге тыйым салынған. Индианада жасырын және ашық түрде көбелек пышақтарды иелену және алып жүру заңды. Кентуккиде балисонгты жасырын және ашық түрде алып жүру заңды, егер жасырын өлімге әкелетін қаруды алып жүру тыйым салынбаса. Кентуккидің конституциясы мен қайта қаралған заңдары қалалар мен округтерге қару-жарақ заңдары мен шектеулерін қабылдауға тыйым салады. Мэн штатында оны сатып алу, сату және алып жүру заңды. Массачусетс штатында "балисонг" "танымдық және орташа сезімтал адамға қауіпті қауіп төндірмейтін" болған жағдайда, оны жасырын және ашық алып жүру заңды. Бұғаттау...