Кіріспе
Сайлау құқығы – сайлау жүйесін реттеу, дауыс беру құқығы, сайлауға қатысу шарттары, сайлауды ұйымдастыру органдары, сайлау науқаны, аумақты сайлау округтеріне бөлу, сайлаушыларды тіркеу және кандидаттарды ұсыну тәртібі, сайлауды қаржыландыру және үгіт-насихат жұмыстары, дауыс беру, дауыстарды санау, оларды тексеру, сайлау даулары, сайлау бақылауы және осылармен байланысты туындайтын барлық даулы мәселелер арқылы демократиялық процестерді, өкілдерді және лауазым иелерін сайлауды, сондай-ақ референдумдарды қамтитын мемлекеттік құқықтың бір саласы. Бұл конституциялық құқық және саясаттану ғылымының тоғысқан жерінде орналасқан ғылым, және «құқықтың саясаты мен саясаттың құқығын» зерттейді.
Election law is a branch of public law that relates to the democratic processes, election of representatives and office holders, and referendums, through the regulation of the electoral system, voting rights, ballot access, election management bodies, election campaign, the division of the territory into electoral zones, the procedures for the registration of voters and candidacies, its financing and propaganda, voting, counting of votes, scrutiny, electoral disputes, electoral observation and all contentious matters derived from them. It is a discipline falling at the juncture of constitutional law and political science, and involves "the politics of law and the law of politics".
Тарих және сала
2000 жылы Джордж Буш пен Аль Гор арасындағы АҚШ президенттік сайлауы заңды түрде даулы болғаннан кейін, АҚШ-та сайлау заңдарының маңыздылығы артты. Ұлттық заң журналының мәліметінше, сайлау заңдары "тар саладан миллиондаған долларлық табысқа айналды". UCLA сайлау заңдарының профессоры Ричард Хасен АҚШ-та сотқа берілетін істердің соңғы екі онжылдықта өсіп, 2020 жылғы сайлау кезінде рекордтық деңгейге жеткенін көрсетті. 2000 жылдардың басынан бері сайлау құқығы АҚШ-тың көптеген заң мектептерінде оқытылып келеді. Америкалық сайлау заңдарының сарапшылары мен ғалымдары UCLA заң мектебінің профессоры Дэниел Х. Ловенштейн мен Ричард Л. Хасен құрған академиялық желіде байланыста. Ловенштейн сайлау заңын "негізін қалаушы" және "ойлап тапқан" адам ретінде есептеледі. 2000 жылдары Ловенштейн мен Хасен «Сайлау заңы журналын» және сайлау заңдарының электрондық пошта тізімін редакциялады. «Сайлау заңы журналы» сайлау заңдарына арналған академиялық басылым, қазіргі уақытта Висконсин университетінің Мэдисон қаласындағы Дэвид Канон басқарады. Ондағы мақалалардың көп бөлігі АҚШ-тағы сайлау заңдарына қатысты. Routledge Handbook of Election Law бойынша, сайлау құқығы – әлемдік деңгейде дамитын сала. Әлемнің әртүрлі елдеріндегі сайлаушылар сайлау қорытындыларына наразылық білдіруде. Австрия, Швейцария, Словения, Исландия, Кения және Малави – соттардың жақында ұлттық сайлауларды немесе референдумдарды жарамсыз деп таныған елдердің қатарында. Кітап редакторларының пікірінше, сайлау даулары демократия үшін пайдалы.
Италия
Италия Конституциясы заң шығару сайлауларына қатысты белгілі бір жалпы негізгі қағидаларды бекітеді. Италиядағы сайлау даулары бірнеше сот тәртібіне бөлінгендіктен күрделі болып табылады. Мысалы, дауыс бюллетеньдеріне үміткерлерді тіркеуге қатысты даулар немесе сайлауға байланысты сот процестері бойынша әкімшілік сот өкілетті. Үміткер болу шарттары мен сайлау құқығынан айыру мәселелері бойынша судья – жалпы юрисдикциядағы сот. Егер судья әлдеқімнің алдасқандығын дәлелдесе, бұл міндетті түрде сайлауды күштен шығармайды, егер олар алдасқандық болмағанда сайлау нәтижесі бірдей болмас еді деп санамаса. Сайланған органдардың бұрын жасаған әрекеттерінің күшінде қалуы үшінші тараптардың адал сенімін қорғайтын кең көлемді сот практикасымен реттелген сияқты.
Мексика
Мексикада сайлаулар президентті сайлау үшін 6 жылда бір рет, ал заң шығарушы органды сайлау үшін 3 жылда бір рет өткізіледі. Бұл сайлаулар ұлттық деңгейде мемлекет басшысы – президенттің – және заң шығарушы органның кімге тиесілі екенін анықтайды. Жергілікті деңгейде Мексиканың 31 құрамына кіретін штатының әрқайсысы алты жылдық мерзімге губернатор сайлайды; сондай-ақ штаттық конгресте отыратын заңнамалық депутаттарды және муниципалдық президенттерді (президент муниципалистері, немесе мэрлер) сайлайды. Ұлттық астана – Мексика қаласы әкімнің орнына үкімет басшысын, штаттық конгресс депутаттарының орнына қалалық жиналыстың депутаттарын, ал муниципалдық әкімдердің орнына аудан әкімдерін сайлайды.
Америка Құрама Штаттары
АҚШ-та сайлаулар федералды, штаттық және жергілікті деңгейдегі мемлекеттік қызметкерлерді тағайындау үшін өткізіледі. Федералды деңгейде елдің мемлекет басшысы – президент, әр штаттың халқы арқылы сайлау коллегиясы (сайлаушылар алқасы) арқылы тікелей емес жолмен сайланады. Бүгінде осы сайлаушылар көбінесе өз штаттарының халықтың көпшілік дауысымен келіседі. Федералдық заң шығарушы орган – Конгресс мүшелері әр штаттың халқы тікелей сайлайды. Штат деңгейінде көптеген сайланатын лауазымдар бар, әр штаттың кем дегенде сайланатын губернаторы мен заң шығарушы органы болады. Сондай-ақ, округтерде, қалаларда, кенттерде, аудандарда, борауларда және ауылдарда жергілікті деңгейде сайланатын лауазымдар бар; сонымен қатар округтік және қалалық шекаралардан асып түсетін арнайы және мектеп округтері де бар.
Ұлыбритания
Ұлыбританияда сайлау заңнамасын Парламент палаталары қабылдайды. Ұлыбританияның сайлау заңдарының құқықтық негізі 2011 жылғы Белгілі мерзімді Парламенттер туралы заң сияқты парламент актілерінен туындайды. Сайлау комиссиясының өкілеттігі мен құрылуы Саяси партиялар, сайлаулар және референдумдар туралы 2000 жылғы заңда (PPERA) айқындалған, ол саяси және үшінші тараптардың саяси қаржыландыруын және шығыстарын реттеуден бастап сайлау процесіне қатысуды кеңейтуге дейін қамтиды. 2006 жылғы Сайлау әкімшілігі туралы заң сайлау тізіміне бірнеше жақсартулар енгізді, қатысудан тыс дауыс берудің қауіпсіздік шараларын күшейтті, байқаушыларға сайлауға қатысуға рұқсат берді және Ұлыбритания парламенті сайлауында кандидаттарға қойылатын ең төменгі жас шегін төмендету бойынша маңызды өзгерістер жасады. Бұдан бөлек, сайлау қызметтері үшін өнімділік стандарттары жүйесі енгізілді.
Белгілі авторлар
Чикаго университетінің құқық профессоры Брайан Лейтердің сөзіне сүйенсек, 2016 және 2020 жылдар аралығында ең көп сілтеме жасалған американдық сайлау құқығы ғалымдары Самуэль Исахарофф, Ричард Пилдес, Ричард Хасен, Хизер Геркен, Ричард Бриффольт, Натаниел Персили және Николас Стефанопулос болды. АҚШ-тағы басқа да белгілі сайлау құқығы сарапшылары мен профессорлары: Дэвид Шульц, Джошуа Дуглас, Эд Фоули, Гай Уриэль Чарльз, Джессика Левинсон, Ребекка Грин, Юджин Мазо, Джастин Левитт. Австралияда Грейм Орр, ал Еуропада Юрий Топлак.