Кіріспе

Морис Равельдің фортепиано сюитасы, Равельдің фортепиано туындысы. Le Tombeau de Couperin (Куперин қабірі) – Морис Равельдің 1914 және 1917 жылдар аралығында жазған, жеке фортепианоға арналған сюитасы. Бұл шығарма алты бөлімнен тұрады, олар дәстүрлі барокко сюитасының үлгісімен жасалған. Әр бөлімі композитордың Бірінші дүниежүзілік соғыста қаза болған достарының (немесе бір жағдайда екі бауырдың) естелігіне арналған. Равель 1919 жылы осы туындының оркестрлік нұсқасын да шығарды, бірақ ол түпнұсқадағы екі бөлімді қамтымады.

Шолу

Атауындағы "tombeau" сөзі – 17 ғасырдан бері қолданылып келе жатқан музыкалық термин, ол "естелік ретінде жазылған туынды" деген мағынаны білдіреді. Равельдің ойынша, еске алуға тиіс музыканттар отбасынан Франсуа Куперин, "Ұлы" Куперин (1668–1733) болған. Равель өзінің ниеті барокколық француз клавишіндегі музыканың сезімталдығына құрмет көрсету екенін, Купериннің өзіне еліктеу немесе оған арнау емес екенін айтты. Бұл туындының құрылымында көрінеді, ол барокколық би сюитасын имитациялайды. Дайындық ретінде Равель Купериннің "Корольдік концерттерінің" төртінші бөлімінен форлан (итальян халық биі) транскрипциялаған, және бұл туынды Равельдің Форланының құрылымын еске түсіреді. Басқа бөлімдер де барокколық формаларға негізделген, ал Токката Алессандро Скарлаттиді еске түсіретін мәңгі қозғалыстағы музыкаға ұқсайды. Равель өзінің ерекше безендірулері мен модальдық гармониясын қолдану арқылы барокколық тәжірибені қайта жаңғыртады. Неоклассицизм де Равельдің 20 ғасырға тән хроматикалық мелодиясымен және әсіресе диссонантты Форландыдағы өткір гармониясымен жарқырайды. 1917 жылы Равельдің анасының және Бірінші дүниежүзілік соғыстағы достарының қазасынан кейін жазылған "Куперин қабірі" – мұңды емес, көбінесе ойға оралуға жетелейтін, жарық туынды. Равель сынға жауап ретінде: "Өлілердің мәңгілік үнсіздігіндегі қайғысы жеткілікті" деген пікірін білдірді. Туындының бастапқы фортепианолық нұсқасы 1919 жылдың 11 сәуірінде Париждегі Саль Гаво залында Маргарита Лонг орындауында таныстырылды. Лонг – Жозеф де Марлявтың жесірі, ал туындының соңғы бөлімі – Токката оған арналған.

Оркестрлеу және транскрипциялар

1919 жылы Равель шығарманың төрт бөлімін (Прелюдия, Форлан, Менюет және Ригаудон) оркестрледі; бұл нұсқаның премьерасы 1920 жылдың ақпан айында Рене Батон және Пасделуп оркестрімен өтті, содан бері ол оның ең танымал шығармаларының бірі болып қала береді. Оркестрлік нұсқа сюитаның гармониялық тілін нақтылайды және классикалық би ырғақтарына айқындық сыйлайды. Обоэ ерекше орын алады, Прелюдия мен Менюетте, сондай-ақ Ригаудонның C минорлық пасторальдық бөлімінде мелодияны орындайды, онда гитараға ұқсас пиццикаттармен сүйемелдейді. Оркестрлік нұсқада екі флейта (біреуі пикколоны еселейді), екі гобой (біреуі cor anglais-ты еселейді), екі кларнет, екі фагот, екі мүйіз, труба, арфа және скрипкалар ойнатылады. Равельдің өзінің оркестрлеуінен кейін бірнеше жыл өткен соң, Люсьен Гарбан (Роджер Бранга псевдонимімен жұмыс істеді) пьесаның «кішкентай оркестр» үшін нұсқасын, пианиномен дирижерлік етумен жасады, ол Прелюдия, Менюет және Ригаудоннан тұрады. Ол бұрын 1919 жылы төрт қолға арналған фортепианоға толық сюитаны транскрипциялаған болатын. Содан бері бірнеше композиторлар Равель қалдырған екі бөлім – фуга мен токкатаның оркестрлеуін жасады. Дэвид Даймонд екінші бөлімді, фуганы оркестрледі, ал венгр пианині және дирижері Золтан Кочис фуга мен токкатаның өз нұсқасын жасады. Дегенмен, мұндағы токката, өте үлкен оркестрге арналған, Равельдің кішкентай оркестрінің шегінен асып түседі, ал фуга тек үрмелі аспаптарға арналған. Пианист Майкл Раунд жасаған фуга мен токкатаның тағы бір аспаптық нұсқасын Владимир Ашкенази жазды (Exton, 2003): Эдвин Ф. Кальмус осы музыканы (екі бөлек атаумен, «Фуга» және «Токката») жариялады. Раундтың токката нұсқасы соққы аспаптарын қосады, бес орындаушы қажет. Кальмус оркестрдің қалған бөліктерімен сәйкес келу үшін соққы аспаптары бөлімін жариялаған жоқ, бірақ бұл бөлімдер оркестрден тікелей бөлек қол жетімді. 2013 жылы британдық композитор Кеннет Хескет фуга мен токкатаны түпнұсқалық төрт бөлімді оркестрлік сюитаның нақты оркестрлеуіне сәйкес оркестрледі. Алғашқы орындалымды Кристоф Матиас Мюллер жетекшілік еткен Геттинген симфониялық оркестрі орындады. Музыкалық ноталар Лондонның Schott Music компаниясынан алуға болады. Төрт бөлімді (Прелюдия, Фуга, Менюет және Ригаудон) американдық мүйізші Мейсон Джонс (1919–2009) желдеткіш квинтеті үшін аранжировкалады. Даниялық композитор Ханс Абрахамсен де желдеткіш квинтеті үшін төрт бөлімді жазды, сондай-ақ американдық композитор Гюнтер Шулер желдеткіш квинтеті үшін аранжировка жасады. 1986 жылы Мишель Коломбиер Бранфорд Марсалиске арналған «Прелюдияның» оркестрлеуін «Саксофонға арналған романстар» альбомында шығарды. Марсалис мелодияны сопрано саксофонымен орындады. 2013 жылы Тревор П. Ваглер төрт бөлімнің оркестрлік нұсқасын (Прелюдия, Форлан, Менюет және Ригаудон) бестікке дейін (ob/cl/vn/vcl/pft) реттеп, Вильфрид Лориер университетінде тұсаукесерін өткізді. Төрт оркестрлік бөлімді (Прелюдия, Форлан, Менюет және Ригаудон) Елена Гонсалес Ариас (Адлисвилл: Ed. Кунцельманн, 2014) 2014 жылы гобой мен фортепианоға арналған нұсқада аранжировкалады. Израиль композиторы Пол Бен Хаймның «Пять пьес для фортепиано» пьесасынан алынған Токката, 34-ші бөлім, Томбодағы Токкатаға «қарызды» деп есептеледі.