Кіріспе

Сомалилендтің астанасы және ең көп халқы бар қаласы Харгейса – Сомалиленд Республикасының астанасы және ең ірі қаласы, Африка мүйізіндегі де-факто тәуелсіз мемлекет, халықаралық жағдайда әлі де Сомалидің бір бөлігі саналады. Сонымен қатар, Харгейса Сомалилендтің Маруди-Джекс аймағының әкімшілік орталығы болып табылады. Харгейса Исаак сұлтандығы кезінде жағалау мен ішкі аймақ арасындағы сумен қамтамасыз ету және сауда жасау бекеті ретінде құрылған. Алғашқыда ол сол аймақта қоныстанған Исаак тайпасының көптеген малдарына су беру үшін пайдаланылды, кейіннен Харгейсада тұратын басқа Исаак тайпалары да қосылды. 1960 жылы Сомалиленд протектораты Ұлыбританиядан тәуелсіздік алып, жоспарланғандай, бірнеше күннен кейін бұрынғы итальяндық Сомалиленд болған Сомалилендтің сенімдік аймағымен бірігіп, 1 шілдеде Сомали Республикасын құрды. Сомалиленд Тәуелсіздік соғысы кезінде мемлекеттік деңгейде қолдау көрсетілген зорлық-зомбылық науқаны – Исаак геноциді кезінде қаланың 90%-ға жуығы қирады. Харгейса Галгодон (Ого) жоталарындағы аңғарда орналасқан және теңіз деңгейінен 1334 метр биіктікте жатыр. Неолит дәуірінен қалған тас өнер туындыларының орны болатын қала, сонымен қатар құнды тастарды кесу, құрылыс, бөлшек сауда және сауда-саттық сияқты әртүрлі салалардағы коммерциялық орталыққа айналған. Тарихшы Норман Беннеттің сөзіне сәйкес, Мадар осы елді мекенге Харгейса немесе Кішкентай Харар деген ат берген, себебі ол оның Харар қаласы сияқты ислам білімінің орталығы болуын қалаған. Харгейса атауының тағы бір этимологиялық түбірі – қаланың тері саудасымен байланысы. Харгейса жағалау мен ішкі аймақ арасындағы сумен қамтамасыз ету және сауда бекеті болған, ал ең маңызды тауарлардың бірі – ішкі аймақтан алынып, осы елді мекенде өңделген жануар терілері еді. Осы этимологиялық түсіндіру бойынша, «Харгейса» атауы сомали тілінде «жануар терілерін сату орны» деген мағына беретін «hargageys» сөзінен шыққан.

Тарихқа дейінгі дәуір

Неолит дәуіріндегі көптеген үңгір суреттері Харгейсаның шетіндегі Лаас Гел кешенінде табылды. 2002 жылдың қараша және желтоқсан айларында француз зерттеушілер тобы аймақта археологиялық зерттеу жүргізді. Экспедицияның мақсаты – Сомалилендтің осы бөлігінде өндірістік экономика пайда болған кезеңді (б.з.д. 5-ші және 2-ші мыңжылдықтар шамасында) көрсететін қабатталған археологиялық толтырылымдары бар үңгірлер мен тас паналарды іздеу болды. Зерттеу барысында француз археологтар тобы Лаас Гелдегі тас өнерді ашты, ол он тас қуыстың (үңгірлердің) аумағын қамтиды. Өте жақсы сақталған суреттерде қолдарын көтеріп, ұзын мүйізді, құйрықсыз сиырларға қарап тұрған адамдар бейнеленген. Бұл тас өнер бұл жерді француздар ашқанға дейін ғасырлар бойы аймақ тұрғындарына белгілі болған. Дегенмен, осы орынның бар екендігі халықаралық қауымдастыққа жарияланбаған. 2003 жылдың қарашасында миссия Лаас Гелге қайта оралды, ал сарапшылар тобы суреттерді және олардың тарихи алдындағы контекстін егжей-тегжейлі зерттеді. Сомалиленд әдетте осындай көптеген археологиялық орындарға ие, олар ұқсас тас өнерге және/немесе Дхамбалин тас өнері сияқты ежелгі құрылыстарға ие. Алайда, осы ескі құрылымдардың көпшілігі әлі де толыққанды зерттелмеген, бұл процесс жергілікті тарихты одан әрі анықтауға және оларды ұрпақ үшін сақтауға көмектесер еді.

Үлкен коммуна және Шейх Мадар

Дәстүрлі поэзиялық (ғабай) ауызша деректер бойынша, Харгейсаны Эйдагал тайпасы көшпелілер мен керуендер үшін су алу және сауда орыны ретінде құрған. Хабар Юунис және Арап тайпалары Харгейсаның алғашқы қоныстанғандары болды деп есептеледі. Харгейса шейх Мадар Шируаның келгенімен өсіп, ол Харгейсаның діни қауымдастығының және қазіргі қоныстың негізін қалаушысы саналады. Мадар Шируа Берберада дүниеге келді және Саад Муса Хабр Авал тайпасының Нух Исмаил тармағына жатты. Мадар Ислам ғылымдарын оқу үшін Харарға, Харар және сомали ғалымдарынан тұратын Харардың ең көрнекті улемаларының алдына барды. Харардың улемаларының бірі шейх Халил шейх Мадарға қазіргі Харгейсада Қадирия тарикасының қауымдастығын құрып, өзіне үйреткен білімді таратуға кеңес берді, осыдан шейх Мадар және оның серіктері шамамен 1860 жылы Кіші Харардың (Харгейса) Үлкен қауымдастығын (Жама’а вейне) құрды. Сомали малшылары көбінесе жаңбыр мен жайылымдарды іздеп көшіп-қонып жүретін, бірақ Мадар ірі сорго плантацияларының арқасында енгізетін ауыл шаруашылығы және тұрақты өмір салты бұл жағдайды өзгертетін еді. Бұл өзін-өзі қамтамасыз ету мақсатында жасалды, ал шейх Мадар және басқа муллалар өсіп келе жатқан қоныстың ауру және қарт тұрғындарына күтім жасады. Соңында, шейх Мадар тайпалық байланыстарға ғана емес, ортақ діни ұғымға ұмтылды. Тас үйлер және басқа да құрылыстар салынып, Харгейса ондаған жылдар бұрын оны сипаттаған керуен саудасына қарамастан, үлкен тұрақты қонысқа айналды. Шейх Мадар 1870 жылы Харгейсаның сыртында 4-ші Исаак сұлтаны Дерья Хасанмен танымал жиынға (шир) кездесіп, Харгейсаның жаңа қаласына қатысты мәселелерді талқылады және жақын жердегі браконьерлік пен ағаш кесуге тыйым салуға келісті. 1880-1890 жылдар аралығында Сомали түбегін аралап өткен британдық сарбаз және зерттеуші Х. Суэйн өзінің күнделігінде Харгейса туралы былай деп жазды:

Бұл қала Алейадера арнасының оң жағалауынан шамамен бес жүз метр қашықтықта және одан отыз немесе қырық фут биіктікте салынған. Қамалында 2,5 шақырымға созылған және 400 метр ені бар жовари (сорго) егістігі орналасқан. Әр түрлі мал Алейадера арнасының екі жағалауындағы төменгі төбелерде жайылады. Харгейса екі маңызды керуен жолының тоғысында орналасқан, біреуі Огаденнен, екіншісі Харардан. Бербера мен Булхарға тікелей түйе жолдары бар. Сауда маусымында мұнда күріш, темекі және құрма сатып алуға болады. Жовари егістігін бақылауға шамамен төрт жүз адам жұмылдырылған, оларды егістіктен құстарды қорқыту үшін платформаларда отырып, айқайлап, тас лақтыратынын көруге болады. Өзен төсегінде мол су бар, сондай-ақ Аденнен келген араб күтіп ұстайтын тас құдық салынған. Қала соқыр және мүгедектерге толы, олар шейх Маттар мен оның муллаларының қорғауында.

Британдық Сомали

1888 жылы сол кездегі сомали сұлтандары мен басшыларымен бірқатар келісімшарттарға қол қойғаннан кейін, британдықтар аймақта британдық Сомалиленд деп аталатын протекторат құрды, оның астанасы Бербера қаласы болды. Британдықтар протекторатты қазіргі Йемендегі Аденнен күзетті және 1898 жылға дейін Британдық Үндістан арқылы басқарды. Британдық Сомалилендті 1905 жылға дейін Сыртқы істер министрлігі, ал одан кейін Отарлық кеңсе басқарды. 1941 жылы астана Берберадан Харгейсаға көшірілді және қалаға астана мәртебесі берілді. Шығыс Африка кампаниясы кезінде протекторатқа Италия 1940 жылдың тамызында шабуыл жасады, бірақ 1941 жылдың наурызында британдықтар оны қайта басып алды. 1945 жылы британдық әкімшілік протекторатта вададтардың ықпалына көңілі тойып, Харгейсада бірнешеуін тұтқындауға кірісті. Олар Сомалилендте «заманауи білім беру» мен ауыл шаруашылығы реформаларын жүзеге асыруға кедергі келтіретін факторлар деп саналды. 4 маусымда тұтқындалғаннан кейін халық жиналып, уақытша түрмеден вададтарды босатып алды, бірақ олар келесі күні қайтадан тұтқындалды. Діни көшбасшылар қала тұрғындарын қоздырып, бірнеше мың толқушылар Харгейса аудандық штаб-пәтеріне қарай шеру тартты, мақсаты – тұтқындалған вададтарды босату болды. Аудандық комиссардың әскерлері оларға оқ атты, бір адам қаза тауып, шейхтерді босатуға тырысқан ондаған адам түрмеге қамалған. Протекторат 1960 жылдың 26 маусымында Сомалиленд мемлекеті ретінде тәуелсіздік алды, ал бірнеше күннен кейін жоспарланғандай, Сомалилендтің қамқорлық аймағымен (бұрынғы итальяндық Сомалиленд) бірігіп, Сомали Республикасын құрды. Тәуелсіздік алғаннан кейін Харгейса Сомалидің Воқоий Галбеед провинциясының астанасы ретінде басқарылды. Сомали үкіметі қалада көптеген жаңа даму жобаларын іске қосты. Осы жобалардың бірі Харгейса провинциялық мұражайын құру болды. Бұл 1960 жылы тәуелсіздік алғаннан бері Сомалиде құрылған алғашқы мұражай еді. Харгейса халықаралық әуежайы да жаңартылып, модернизацияланды, мақсаты – үлкен ұшақтарды қабылдауға және ұшу бағыттарын кеңейтуге мүмкіндік беру болды.

SNM шабуыл

31 мамырда таңғы сағат 2:15-те Сомали ұлттық қозғалысы (ҚҰҚ) Харгейсаға шабуыл жасады. Екі Хабар Юнис басшысы болды, біреуі Буркода, екіншісі астана Харгейсада. Харгейсаға шабуылдаған ҚҰҚ күштерінің құрамында 84 көлікпен жабдықталған 500 шамасындағы адам болды, олардың тек 14-і Ададлидегі фронтқа көліктер жіберілгендіктен қалды. ҚҰҚ 26-шы дивизияның штабын, сондай-ақ ҚҰҚ оқ-дәрі жинаған Биржекс қару-жарақ қоймасын басып алды. Сомали армиясының қарсы шабуылы кезінде ҚҰҚ-тың қаладағы қорғаныс шебі Харгейса радиостанциясының артында орналасқан еді. Әсіресе Харгейса және Бурко қалаларында Исаак этностық тобына жататын азаматтарға қарсы ерекше қатыгездікпен артиллериялық оқ жаудыру және әуе шабуылдары жасалды. Қаланың 90 пайызы қирады.

Қайта құру

Сомали орталық үкіметінің құлдырауынан және Сомалиленд Республикасының бір жақты түрде тәуелсіздік жариялауынан кейін, Харгейса және елдің басқа қалаларында инфрақұрылымды қайта жаңартудың баяу процесі басталды. 1991 жылдан бері Харгейса кең ауқымды жаңғыртудан өтті. Бұл жаңарту жұмыстарының көп бөлігі жергілікті кәсіпкерлермен, сондай-ақ Сомалиден тыс жерде тұратын сомалиліктердің туыстарына Сомалиге тиесілі ақша аудару жүйелері арқылы жіберген ақшаларымен қаржыландырылды. Бұрын қираған тұрғын және коммерциялық ғимараттардың көпшілігі қайта салынды, сондай-ақ көптеген жаңа ғимараттар бой көтерді. Қала орталығындағы бір қабатты ғимараттар да бірте-бірте көп қабатты ғимараттарға айналып келеді.

Климат

Харгейсаның ыстық, жартылай шөлейтті климаты бар (Köppen: BSh). Қаланың қыстары әдетте өте жылы, ал жаздары ыстық болады. Дегенмен, тропикте орналасқандықтан, биіктігі жоғары болғандықтан Харгейсада тым ыстық немесе тым суық ауа райы сирек кездеседі, бұл жартылай шөлейтті климаттар үшін ерекше емес. Қала жылдық жауын-шашынның көп бөлігін сәуір және қыркүйек айлары арасында алады, орташа жылдық жауын-шашын мөлшері шамамен ... құрайды. Харгейсадағы орташа айлық температура желтоқсан және қаңтар айларында ... градустан маусым айында ... градусқа дейін өзгереді.

Әкімшілік

Сомалилендтің Маруди Дже аймағында орналасқан Харгейса – Сомалиленд Парламентінің, президенттік сарайдың және үкіметтік министрліктердің орналасқан жері. 1960 жылы Харгейсаның тұңғыш мэрі Адан Кумар Фүре болды, ол 1950 жылдан 1959 жылға дейін осы қызметті атқарды. Қазіргі қалалық әкімшілікке Әбдікәрім Ахмед Моге жетекшілік етеді. «Ваддани» партиясының мүшесі, ол 2021 жылғы Сомалилендтің қалалық сайлауларында қала әкімі болып сайланды.

Аудандар

2017 жылдың желтоқсан айындағы Харгейсадағы Әлеуметтік зерттеулер және даму институтының (SORADI) жақында шыққан есебіне сәйкес, қала сегізге бөлінген кіші аудандарға ие: 31 мамыр, 26 маусым, Ахмет Дага, Ахмет Моалим Харун, Гакан Либаакс, Ибрагим Кодбур, Мохамуд Хайбе және Мохамед Моге аудандары. Бұл ақпарат 2003 жылдың сәуір айындағы Аштық бойынша ерте ескерту жүйелері желісінің (FEWS NET) есебімен қайшы келеді, онда тек бес кіші аудан бар екендігі көрсетілген: 26 маусым, Ахмет Дага, Гакан Либаакс, Ибрагим Кодбур және Мохамуд Хайбе кіші аудандары, олардың әрқайсысы өз ішінде төрттен алтыға дейін кіші бөлімшелерге бөлінген. 2004 және 2017 жылдар аралығында аудандарды қайта бөлу болған болуы мүмкін. 2005 жылы БҰҰ Даму бағдарламасы мәліметінше, қаланың халқы 560 028 адамды құрады. ЦРУ деректер кітабына сәйкес, 2015 жылы Харгейсаның халқы шамамен 760 000 адамды құрады. Харгейсаның негізгі тұрғындары – Саад Муса және Иса Муса (Хабар Авал тайпасының), Эйдагале және Хабар Юнис (Гархаджи тайпасының), Арап және Аюб тайпалары, олардың барлығы үлкен Исаак тайпасының құрамдас бөліктері. 2019 жылғы мәліметтер бойынша, Харгейсаның халқы 1,2 миллион адамға жетеді. Қалалық аймақ ауданын қамтиды, халық тығыздығы құрайды.

Көлік

Автобустар Харгейсада ең көп қолданылатын қоғамдық көлік түрі болып табылады. Олар қаланың дерлік барлық аудандарына қызмет көрсететін бірнеше бағыттармен қатынайды. Сомалилендтің басқа ірі қалалары мен кенттеріне, оның ішінде Бурао, Бербера және Борамаға байланыстыратын қалааралық автобус қызметтері де қолжетімді. Қалалық дамудың өсуімен бірге Харгейсада бірнеше жаңа такси компаниялары пайда болды. Hargeisa Taxi – Харгейсада орналасқан жаңа такси фирмаларының бірі. Оның құрамында төрт кішкентай жеңіл автокөлік, жеті жолаушылар минивэні және тағы 19 көлік бар. Sahal Technology фирмасы орнатқан GPS құрылғылары такси компаниясының диспетчерлік орталығына таксилердің жылдамдық режимін бақылауға мүмкіндік береді. Сондай-ақ, кеңсе көліктерді ұрлық жағдайында онлайн режимінде тоқтатуға қабілетті. Харгейсаға қызмет көрсететін басқа жаңа такси фирмаларының қатарында Dalhis Taxi және Marodi Jeh Taxi бар. Бағасы төмен, бір сапар үшін 15 000 – 18 000 сомалиленд шиллингі (2–3 АҚШ доллары) тұрады.

Халықаралық әуежай

Әуе тасымалы үшін қалаға Харгейса халықаралық әуежайы қызмет көрсетеді. Сомалиге тиесілі жеке тасымалдаушылар Daallo Airlines және Jubba Airways көрші Сомалидің Могадишо, Босасо және Галкайо сияқты басқа қалаларына рейстер ұсынады. Джибути және Дубайға қоса, халықаралық бағыттарға да сапарлар бар. Соңғы кезде Ethiopian Airlines және flydubai сияқты жаңа әуе компаниялары да пайда болды.

Білім

Әр түрлі бастауыш мектептер мен балабақшалар Харгейсада орналасқан. Қалада бірнеше мемлекеттік және жекеменшік орта және жоғары мектептер бар. Олардың ішінде SOS Sheikh орта мектебі, Abaarso ғылым және технология мектебі, Hargeisa техникалық мектебі, Salaama орта мектебі және Smart орта мектебі бар, соңғысы аймақтағы ең көрнекті орта білім беру мекемесі болып табылады және Харгейсадан шамамен 8 миль (13 км) батысқа орналасқан. Қалада көптеген колледждер мен университеттер бар, оның ішінде Харгейса университеті, Admas университет колледжі, Сомалиленд технология университеті, Gollis университеті, New Generation университеті, Hope университеті және Marodijeh халықаралық университеті. Эдна Адан босанау ауруханасы студенттерге медбикелік бағдарламаларын ұсынады. Практикалық зерттеу және оқыту институты (қолданбалы) зерттеулер мен оқыту саласында маманданған.