Кіріспе

Джибути – Африка мүйісінде орналасқан мемлекет. Шығысынан Сомалиленд, батысынан Эритрея, солтүстігінен Қызыл теңіз, батысы мен оңтүстігінен Эфиопия, ал шығысында Аден шығанағымен шектеседі. Көне заманда бұл аймақ Пунт жерінің бір бөлігі болған. Джибути 1977 жылдың 27 маусымында тәуелсіздік алды. Джибути аймағы, Африка мүйісіндегі басқа да аймақтармен бірге, кейін ортағасырлық Адал және Ифат сұлтандықтарының орталығы болды. 19 ғасырдың соңында, үкімші сомали және афар сұлтандары француздармен жасасқан шарттар негізінде француз Сомалиленді колониясы құрылды. 1967 жылы ол Афарлар мен Иссалардың француз территориясы деп қайта аталды. Он жыл өткен соң, Джибути халқы тәуелсіздікке дауыс берді, бұл Джибути Республикасының ресми түрде құрылуын қадағалады.

Тарихқа дейінгі дәуір

Баб-эль-Мандеб аймағы Шығыс Африкадан Оңтүстік Арабияға және Оңтүстік-Шығыс Азияға дейінгі оңтүстік жағалау жолымен ертедегі гоминидтердің негізгі өту нүктесі саналды. Джибути аймағында неолит дәуірінен бері адамдар қоныстанған. Тіл білімі мамандарының пікірінше, алғашқы афроазиялық тілде сөйлейтін халықтар осы кезеңде Нил аңғарындағы немесе Таяу Шығыстағы, отбасының болжамдалатын түпкі отанынан ("urheimat") келген. Басқа ғалымдар афроазиялық отбасы Африка мүйізінде қалыптасқан, ал кейін оның өкілдері сол жерден тараған деп санайды. Аббе көлі маңынан 3 миллион жылға дейінгі кесілген тастар табылды. Гобад жазығында (Дихил мен Аббе көлі арасында) жақын жердегі базальт құралдармен кесілген Палеолоксодон рекки пилінің қалдықтары да табылды. Бұл қалдықтар б.з.б. 1,4 миллион жылға жатады. Кейіннен осы кесулердің басқа да орындары табылды, бұл, мүмкін, Homo ergaster жұмысы болған. 800 000 – 400 000 жылға дейінгі ашеулдық тұрақ (тас кесілген орын), 1990 жылдары Джибутиден оңтүстікке қарай 15 шақырым жерде, Дамерджог пен Лояда арасындағы Гомбуртада қазылып алынды. Соңында, Гобадта 100 000 жылға дейінгі Homo erectus жақ сүйегі табылды. Ібіліс аралында 6000 жыл бұрын жасалған құралдар табылған, олар, әрине, қабықшаларды ашу үшін қолданылған. Губет түбегіндегі (Ібіліс аралынан алыс емес, Данкалелода) аймақта дөңгелек тас құрылымдар мен боялған керамика сынықтары да табылды. Бұрынғы зерттеушілер Дагадле Уадиінің аңғарынан табылған, ескі Homo sapiens түріне жататын және шамамен 250 мың жылға жататын жоғарғы жақ сүйегінің фрагменті туралы да хабарлаған. Аса Кома көлінен, Гобад жазығында, II мыңжылдықтың ортасынан бұрынғы керамикалық бұйымдар табылды. Бұл жердегі бұйымдар геометриялық өрнектермен сипатталады, олар Оңтүстік Арабиядағы Малайбадан алынған Сабир мәдениетінің I кезеңіндегі керамикасына ұқсас. Аса Комадан ұзын мүйізді, құмсыз ірі қараның сүйектері де табылды, бұл үй жануарларының шамамен 3500 жыл бұрын болғандығын көрсетеді. Дорра мен Балхода антилопалар мен жирафтардың бейнеленген тас суреттері де табылды. Хандогадан, б.з.б. төртінші мыңжылдыққа жататын, обсидиан микролиттері мен қарапайым керамика табылған. Вакрита – Африка мүйізіндегі Джибутидегі Гобад тектоникалық депрессиясындағы вадиде орналасқан шағын неолиттік қоныс. 2005 жылғы қазба жұмыстары осы аймақтың неолиттік мәдени ерекшеліктерін анықтауға мүмкіндік берген мол керамиканы тапты, ол жақын маңдағы Аса Кома жерінде де анықталған. Жануарлардың қалдықтары Аббе көліне жақын неолиттік қоныстарда балық аулаудың маңыздылығын растайды, сонымен қатар ірі қара мал шаруашылығының және, осы аймақта алғаш рет, ешкі шаруашылығының дәлелдерін көрсетеді. Радиокөміртектік талдау осы қонысты б.з.б. II мыңжылдықтың басына жатқызады, бұл Аса Комамен салыстырылады. Бұл екі орын аймақтағы ең көне мал шаруашылығының дәлелін көрсетеді және бұл аймақтағы неолиттік қоғамдардың дамуын жақсырақ түсінуге мүмкіндік береді. 4000 жылға дейін б.з.б., аймақ бүгінгідей емес, Жерорта теңізі климатына жақын климатқа ие болды. Су ресурстары көп болды: Гобадтағы көлдер, Ассал және Аббе көлдері үлкен және нағыз су тобына ұқсас болды. Сондықтан адамдар жинап, балық аулап, аң аулап өмір сүрді. Аймақта өте бай фауна болды: мысықтар, бұқалар, пілдер, қарақұйрықтар және т.б., мысалы, Балходағы үңгір суреттерінің жануарлар дүниесі дәлелдейді. Б.з.б. III және II мыңжылдықтарда кейбір көшпелілер көлдердің маңына қоныстанды, балық аулап, мал өсірді. Осы кезеңнен бастап 18 жастағы әйелдің жерленген жері, сондай-ақ аң аулаған жануарлардың сүйектері, сүйек құралдары мен кішкентай зергерлік бұйымдар табылды. Б.з.б. шамамен 1500 жылға дейін климат өзгере бастады, су тапшы болды. Ою-өрнектерде құрғақ аймақтарда өсетін түйелер бейнеленген, олардың кейбіреулері қарулы сауытты әскерлермен мінілген. Отырықшы халықтар көшпелі өмірге қайта оралды. Осы кезеңнен бастап, барлық аумақта қабірлерді қорғайтын тас дөңгелектер (түрлі пішінді) табылды.

Ежелгі дәуір

Сомалиленд, Эритрея және Суданның Қызыл теңіз жағалауымен бірге Джибути ежелгі египеттіктер Пунт (немесе "Та Нетереу", яғни "Құдайлар елі") деп атаған жердің ең мүмкін орны саналады. Ескі аумақтың ең алғашқы айрылысы б.з.д. 25 ғасырда тіркелген. Пунтиттер – ежелгі Египетпен тығыз байланыста болған халық. Олар бесінші династияның фараоны Сахуре және он сегізінші династияның патшайымы Хатшепсут заманында қарым-қатынас жасаған. Олар "тек өз өнімдерін ғана емес – жұпар, эбен ағашы және қысқа мүйізді малдан басқа, алтын, азу тісі және жануар терілері сияқты көршілес аймақтардан да тауар саудалаған". Дейр-эль-Бахаридегі храмдағы бейнелерге сәйкес, Хатшепсут тұсында Пунт жерін патша Параху және патшайым Ати басқарған.

Макробиандар

Макробиандар (Μακροβίοι) – Геродот айтқан Африка мүйізінде орналасқан аңыз халық және мемлекет. Кейінгі авторлар (мысалы, Плиний Ктесийдің "Индика" еңбегіне сүйене отырып) оларды Үндістанға орналастырды. Бұл гректердің көзқарасы бойынша белгілі әлемнің шетіндегі аңыз халықтардың бірі, бұл жағдайда оңтүстік шегі, ал шығыстағы гиперборейлермен салыстырылады. Олардың аты ұзақ өмір сүрулерімен байланысты; орташа адамның 120 жасқа дейін өмір сүретіні айтылады. Олар "барлық адамдардың ең биік және ең сұлуы" деп есептелген. Геродоттың мәліметінше, парсы императоры Камбиз II Мысырды бағындырғаннан кейін (б.з.д. 525 ж.) Макробияға елшілер жіберіп, Макроб патшасын бағындыру үшін зәулім сыйлықтар әкелді. Макробтың билеушісі, кем дегенде бойына қарай сайланған, парсы әріптесіне арқансыз садақпен жауап берді: егер парсылар оны арқанмен керсе, олар оның еліне шабуыл жасауға құқылы болады; әйтпесе, Macrobians ешқашан олардың империясына шабуыл жасауға шешім қабылдамағаны үшін құдайларға шүкір айтуы керек.

Ақсум патшалығы

Аксумиттік патшалықтың билігі кейде қазіргі Джибути аумағына дейін жеткен болуы мүмкін, алайда оның қандай болғаны және қаншалықты бақылауда болғаны нақты емес.

Ифат сұлтандығы

Ифат сұлтандығы – Африка мүйізіндегі ортағасырлық мемлекет. 1285 жылы Валашма әулеті құрған, оның орталығы Зейла қаласында болған. Ифат Джибути мен Сомалилендте базалар құрып, содан кейін оңтүстікке қарай Ахмар тауларына дейін кеңейді. Оның сұлтаны Умар Валашма (немесе басқа деректерге сәйкес, оның ұлы Али) 1285 жылы Шева сұлтандығын бағындырғандығы айтылады. Таддесе Тамрат сұлтан Умардың әскери жорығын, сол дәуірдегі биік жатқан аймақтардағы христиандық жерлерді біріктіруге тырысқан император Екуно Амлак сияқты, Африка мүйізіндегі мұсылмандық территорияларды консолидациялауға жасалған әрекет деп түсіндіреді. Осы екі мемлекет Шева және одан оңтүстікке қарайғы аймақтар үшін қақтығысқа ұшырады. Ұзақ соғыс болды, бірақ сол кездегі мұсылман сұлтандықтары тығыз бірікпеген. Ифат 1332 жылы Эфиопия императоры Амда Сейон I-ге жеңіліп, Шевадан шығып кетті.

Адал сұлтандығы

Ислам діні бұл аймаққа Арабия түбегінен хижрадан кейін көп ұзамай-ақ келді. Зейланың екі михрабы бар Мәсжид әл-Қиблатайн мешіті 7 ғасырға жатады және қаланың ең көне мешіті болып табылады. 9 ғасырдың соңында әл-Якуби мұсылмандардың Солтүстік Африка мүйісінің жағалауында өмір сүргенін жазды. Ол сондай-ақ Адал мемлекетінің астанасы Джибутимен шектесетін Аудал аймағының солтүстік-батысындағы Зейла портында орналасқанын айтты. Бұл Адал сұлтандығының штаб-пәтері Зейлада кем дегенде 9 немесе 10 ғасырларға дейін жететінін көрсетеді. И. М. Льюиске сәйкес, бұл мемлекетті жергілікті династиялар басқарған, олар сомалиленген арабтар немесе арабтанған сомалилерден құралған. Олар оңтүстіктегі Бенадир аймағындағы Могадишо сұлтандығын да басқарған. Адалдың тарихы осы негізін қалау кезеңінен бастап көршілес Абиссиниямен болған шайқастармен сипатталады. Сонымен қатар, Тияда жүргізілген археологиялық қазбалар кезінде мазарлар табылған. 1997 жылғы мәліметтер бойынша, бұл аймақта 118 стела анықталған.

Мысыр аймағы

Губернатор Абу Бейкер Сагалодағы мысырлық гарнизонға Зейлаға қайтуға бұйрық берді. «Сейнле» крейсері египеттіктер кеткеннен кейін көп ұзамай Сагалоға жетті. Француз әскерлері Адендегі британдық агент, майор Фредерик Мерсер Хантердің наразылығына қарамастан, фортты басып алды. Ол Зейладағы британдық және египеттік мүдделерді қорғау және француздық ықпалдың одан әрі кеңеюіне жол бермеу үшін әскер жіберді. 1884 жылдың 14 сәуірінде «L’Inferent» патрульдік кемесінің командирі Таджура шығанағындағы египеттік басып алу туралы хабарлады. «Le Vaudreuil» патрульдік кемесінің командирі египеттіктердің Обок пен Таджура арасындағы ішкі аймақты басып алғанын мәлімдеді. Эфиопия императоры Иоанн IV Ұлыбританиямен египеттіктермен соғысуды тоқтату және египеттік әскерлерді Эфиопия мен Сомали жағалауындағы порттардан эвакуациялауға рұқсат беру туралы келісімге қол қойды. Египеттік гарнизон Таджурадан шығарылды. Леонс Лагард келесі түнде Таджураға патрульдік кемені жіберді.

Француз Сомали елі

Қазіргі Джибути мемлекетінің шекарасы Африка үшін күресте белгіленді. Роше д’Эрикурдың 1839–1842 жылдар аралығында Шоаға жасаған саяхаты француздердің Қызыл теңіздің Джибути жағалауына деген қызығушылығының бастауын берді. Адендегі француз консулдық агенті Анри Ламберт және капитан Флюрио де Лангле жасаған одан әрі зерттеулер Франция мен Рахита, Таджура және Гобад сұлтандары арасында достық және көмек туралы шартқа әкелді. Француздар 1862 жылы олардан Обок портын сатып алды. Аймаққа француздердің қызығушылығының артуы Мысырдағы британдықтардың әрекеттері мен 1869 жылы Суэц каналының ашылуы кезінде болды. 1883 және 1887 жылдар аралығында Франция сол кездегі сомали және афар сұлтандарымен бірнеше келісімдерге қол қойды, бұл оған Таджура шығанағын қамтитын протекторатты кеңейтуге мүмкіндік берді. Леонс Лагард кейіннен протектораттың губернаторы болып тағайындалды. 1894 жылы ол Джибути қаласында тұрақты француз әкімшілігін құрды және аймақты «Француз Сомалисі» (Côte française des Somalis) деп атады, бұл атау 1967 жылға дейін сақталды. 1897 жылы Франция мен Эфиопия императоры Менелик II белгілеген, ал 1945 және 1954 жылдары Эфиопия императоры Хайле Селассие I-мен жасалған келісімдермен расталған, аумақтың Эфиопиямен шекарасы белгіленді. 1889 жылы Николай Иванович Ачинов (1856 ж.т.) атты орыс, Сагалоға (Таджура шығанағында) отаршылар, жаяу әскер және православие діни қызметкерімен келді. Француздар орыстардың болуын өздерінің аумақтық құқықтарын бұзу деп есептеді және екі канонерлік кемені жіберді. Орыстар бомбалауға ұшырады, жандар қырылып, кейін басылды. Отаршылар Одессаға жер аударылды, ал Ресейдің Шығыс Африкадағы экспансиясы бір жылдың ішінде аяқталды. 1896 жылы әкімшілік орталық Обоктан көшірілді. Шығыс Африка арқылы өтетін сауда керуендерін тартқан жақсы бекітілген порты бар Джибути қаласы жаңа әкімшілік орталыққа айналды. Джибутиді Эфиопияның орталық аймақтарымен байланыстырған франко-эфиопия темір жолы 1897 жылы салынды және 1917 жылдың маусымында Аддис-Абебаға жетті, бұл порт арқылы өтетін тауар айналымын арттырды.

Екінші дүниежүзілік соғыс

1930 жылдардың ортасында Италияның Эфиопияны басып алуынан және оккупациялауынан кейін, француз Сомалилендіндегі француз күштері мен итальяндық Шығыс Африкадағы итальяндық күштер арасында үздіксіз шекара қақтығыстары болды. 1940 жылдың маусымында, Екінші дүниежүзілік соғыстың басында Франция құлап, колонияны Осьті қолдайтын Виши (француз) үкіметі басқарды, ал итальяндықтар Француз Сомалиінің бір бөлігін басып алды. Шындығында, итальяндықтар 18 маусымнан бастап шабуылға көшіп, бірнеше күн ішінде Француз Сомалиінің шамамен үштен бір бөлігін жаулап алды. Харрар губернаторлығынан генерал Гульельмо Наси басқаратын әскерлер оңтүстіктегі Әли Сабье және солтүстіктегі Дадда’то бекіністеріне шабуыл жасады. Даггиру ауданында, сондай-ақ Аббе және Али көлдері маңында да қақтығыстар болды. Әли Сабьеге жақын жерде Джибути – Аддис-Абеба темір жолы үшін шағын шайқастар орын алды. Соғыстың алғашқы аптасында итальяндық әскери-теңіз күштері «Торичелли» және «Перла» су асты кемелерін Джибути, Таджура және Обок порттарының алдындағы Таджура шығанағында француз суларында күзетуге жіберді. Маусым айының соңына қарай итальяндықтар Магдул, Даймоли, Баламбольта, Бирт Эйла, Асмаило, Тево, Абба, Алайлу, Мадда және Рахале шекаралық бекіністерін де басып алды. Кейін Шығыс Африка кампаниясы барысында британдық және Достас күштері көрші итальяндықтармен шайқасты. 1941 жылы итальяндықтар жеңіліске ұшырады және Француз Сомалиіндегі Виши күштері оқшауланды. Виши француз әкімшілігі итальяндықтардың құлауынан кейін колонияда бір жылдан астам уақыт бойы қарсылық көрсетті. Жауап ретінде британдықтар Джибути қаласының портын блокадалады, бірақ бұл жергілікті француздардың кеме конвойы туралы ақпарат беруіне кедергі келтіре алмады. 1942 жылы шамамен 4000 британдық әскер қалаға келді. Француз Сомалиінен жергілікті батальон 1944 жылы Парижді азат етуге қатысты.

Референдумдар

1958 жылы, көршілес Сомалидің 1960 жылы тәуелсіздік алуы қарсаңында, Джибутиде тәуелсіз мемлекет болу немесе Франциямен қалу мәселесін шешу үшін референдум өтті. Референдум Франциямен байланысты сақтау жағына бұрылды, бұл ішінара, көптеген афар халқы мен тұрғын еуропалықтардың біріккен «иә» дауысына байланысты болды. Референдумға дейін мыңдаған сомалилерді Франция қуғандығы туралы да хабарлар тарады. «Жоқ» деп дауыс бергендердің көп бөлігі Махмуд Харби, Үкімет Кеңесінің вице-президенті ұсынғандай, біріккен Сомалиге қосылуды жақтайтын сомалилер болды. Харби екі жылдан кейін түсініксіз жағдайда ұшақ апатында қаза тапты. 1960 жылы биліктегі Дини әкімшілігі құлағаннан кейін, Харбишіл саясаткер Али Ареф Бурхан, UNI партиясынан Француз Сомалилендінің Үкімет Кеңесінің вице-президенті қызметін атқарды. Ол 1966 жылға дейін осы лауазымда болды. Сол жылы Франция Біріккен Ұлттар Ұйымының Француз Сомалилендіне тәуелсіздік беру туралы ұсынысын қабылдамады. Тамыз айында сол кездегі Франция президенті, генерал Шарль де Голльдің аймаққа жасаған ресми сапары да наразылық акциялары мен тәртіпсіздіктерге ұшырады. Наразылықтарға жауап ретінде де Голль тағы бір референдум өткізуге бұйрық берді, нәтижесінде 10 мыңға жуық сомалилік жарамсыз жеке куәліктері болғандықтан елден қуылды. Ресми мәліметтерге сәйкес, сол кезде аймақта 58 240 сомали және 48 270 афар тұрғанмен, сайлауға тіркелуге 14 689 сомалиға, ал 22 004 афарға ғана рұқсат берілді. Сомали өкілдері француз билігі көршілес Эфиопиядан мыңдаған афар көшпенділерін әкеліп, өздеріне жағдайды оңайлатуға тырысқанын да айыптады, бірақ француз билігі мұны жоққа шығарды, сайлау тізімінде афарлар сомалилерден әлдеқайда көп екенін мәлімдеді.

Француздың Афарлар мен Иссалар аумағы

1967 жылы екінші референдум өткізілгеннен кейін, бұрынғы Француз Сомали Жағалауы (Француз Сомалисі) Француз Афарлары мен Иссаларының аумағы деп аталды. Бұл, Афар халқының көптігін мойындаумен қатар, сомали құрамының (Исса – сомали тайпасының бір тармағы болғандықтан) маңыздылығын азайту мақсатында жасалды. Сомали халқының саны үздіксіз өсіп келе жатқандықтан, үшінші референдумның сәтті өту мүмкіндігі одан да азайды. Колонияны сақтап тұрудың жоғары құны және Францияның 1975 жылдан кейін Африкадағы соңғы колониялық держава болып қалғаны да, байқаушыларды француздардың аумақты ұстап қалуға тырысатынына күдік тудырды. 1976 жылы, сомалилік сепаратистердің күш алуын тоқтату үшін, шетелдік легионның 13-ші жартылай бригадасына (13 DBLE) негізделген француз гарнизоны күшейтілді. 1976 жылы Джибутидің Франциядан тәуелсіздік алуын жақтаған Сомали Жағалауын Азат ету фронтының (FLCS) мүшелері, Лоядаға бара жатқан автобустың қасып қалғандағы Жандармерияның ұлттық арнайы жасағымен қақтығысқа түсті. FLCS Африка Бірлігі Ұйымы (АҰҰ) тарапынан ұлттық азаттық қозғалысы ретінде танылды және оған қаржылық көмек көрсетілді. FLCS талаптары Сомали үкіметінің ықпалымен "Үлкен Сомали" құрамына кіру немесе аумақтың қарапайым тәуелсіздігін талап ету арасында ауытқып отырды. 1975 жылы Африка халықтарының тәуелсіздік лигасы (LPAI) мен FLCS Уганданың Кампала қаласында кездесті, ал кейін бірнеше кездесуден кейін тәуелсіздік жолын таңдады, бұл Сомалимен қарым-қатынасты шиеленістірді. 1977 жылдың 8 мамырында Француз Афарлары мен Иссаларының аумағында үшінші тәуелсіздік референдумы өтті. Бұрынғы референдумдар 1958 және 1967 жылдары өткізілген. Сайлаушылардың 98,8%-ы Франциядан бөлінуді қолдады, бұл Джибутидің тәуелсіздігін ресми түрде жариялады. Тәуелсіздік алғаннан кейін жаңа үкімет 13 DBLE-дің шығарылуын көздесе де, мықты француз гарнизонының болуын қарастыратын келісімге қол қойды. 2005 жылдың 8 сәуірінде өткен президенттік сайлауда Исмаил Омар Гуэль ФРУД және басқа да ірі партияларды қамтитын көппартиялық коалицияның басшысы болып екінші 6 жылдық мерзімге қайта сайланды. Оппозициялық партиялардың біріккен коалициясы тағы да сайлауды бойкоттады. Қазіргі уақытта саяси билік сомалилік президент пен афар премьер-министрі арасында бөліседі, ал афарлық дипломат сыртқы істер министрі болып тағайындалған, ал басқа да министрлік лауазымдар шамамен бөлінген. Алайда, Исса тайпасы үкіметте, мемлекеттік қызметте және биліктегі партияда басымдыққа ие. Бұл жағдай, мемлекеттік емес жұмыс орындарының жетіспеушілігімен бірге, Исса сомалиліктері мен афарлар арасында наразылық пен саяси бәсекелестікті күшейтті. 2006 жылдың наурыз айында Джибутиде алғашқы аймақтық сайлаулар өтті және орталықсыздандыру жоспары іске асырыла бастады. FRUD кандидаттарын қоса алғанда, үкіметті қолдаушы кең коалиция, оппозицияның қатысу шарты орындалмағандықтан, тағы да қарсылықсыз сайлауға қатысты. 2008 жылғы сайлауда оппозициялық "Президенттік көпшілік үшін одақ" партиясы сайлауды бойкоттады, нәтижесінде 65 орынды биліктегі RPP партиясы иеленді. Сайлауға қатысу көрсеткіштері күмәнді болды. Гуэль 2011 жылғы президенттік сайлауда қайта сайланды. Қызыл теңізге және Суэц каналына апаратын Баб-эль-Мандеб шлюзіндегі стратегиялық орналасуына байланысты Джибутиде әртүрлі шетелдік әскери базалар орналасқан. Лемьонье лагері – Джибутидің Амбули халықаралық әуежайында орналасқан және АҚШ Африка әскерлерінің (USAFRICOM) Африка мүйісіндегі Біріккен жедел әскер тобының (CJTF HOA) базасы болып табылады. 2011 жылы Жапония да теңіз қорғанысына көмек көрсету үшін 180 қызметкерден тұратын жергілікті әскери-теңіз базасын ашты. Бұл бастама Джибути үкіметіне 30 миллион долларлық кіріс әкелуі күтілуде. 2021 жылдың сәуірінде Исмаил Гуэль, Франциядан тәуелсіздік алғаннан бері Джибутидің екінші президенті, бесінші мерзімге қайта сайланды.