Кіріспе

Кеңес әскери қолбасшысы Иван Степанович Конев (28 желтоқсан 1897 – 21 мамыр 1973) – Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Шығыс Еуропаның көп бөлігін азат етуге жауапты болған Кеңес Одағының генералы және маршалы. Шаруа отбасында дүниеге келген Конев 1916 жылы Ресей империясының армиясына әскерге шақырылып, Бірінші дүниежүзілік соғыста қатысты. 1919 жылы большевиктерге қосылып, Ресей азамат соғысы кезінде Қызыл Армияда қызмет етті. 1926 жылы Фрунзе әскери академиясын бітіргеннен кейін Конев Кеңес әскерінің қатарында бірте-бірте көтерілді. 1939 жылы Коммунистік партияның Орталық Комитетіне кандидат болды. 1941 жылы Германияның Кеңес Одағына шабуыл жасағаннан кейін Конев бірқатар маңызды операцияларға қатысты, оның ішінде Мәскеу және Ржев шайқастары. Конев Курск түбіндегі ірі советтік шабуылдарға, сондай-ақ Днепр-Карпат және Висла-Одер операцияларына басшылық етті. 1944 жылдың ақпанында Кеңес Одағының маршалы атағын алды. Германияның жеңіліске ұшырауы қарсаңында Коневтің 1-Украина майданы Берлинге шабуылда Георгий Жуковтың армияларымен бәсекелесті. Конев Прага көтерілісінен кейін Чехословакияның астанасы Прагаға кірген бірінші одақтас қолбасшы болды. 1946 жылы Жуковтың орнына Кеңес құрлық әскерлерінің бас қолбасшысы болып тағайындалды. 1956 жылы Варшава шартының қарулы күштерінің қолбасшысы болып тағайындалды және Венгрия революциясын және Прага көктемін күшпен басуға жетекшілік етті. 1961 жылы Шығыс Германиядағы Кеңес әскерлерінің қолбасшысы ретінде Берлин қабырғасы салынып жатқанда Батыс Берлинге кіруді тоқтатты. Конев 1973 жылы қайтыс болғанға дейін Кеңес Одағында кеңінен танымал әскери тұлға болып қала берді.

Ерте өмір

Конев 1897 жылғы 28 желтоқсанда Вологда губерниясының Никольский уезіндегі Лодейно ауылында орыс ұлтының шаруа отбасында дүниеге келген. Конев 1906 жылы Яковлевская Гора ауылындағы приход мектебін, ал кейіннен 1912 жылы көршілес Шеткино ауылындағы Николо Пушемский земство мектебін бітірген. 15 жасында ол Подсосиновце мен Архангельск қалаларында орманшы және ағаш кесуші болып жұмыс істеді. 1926 жылы Конев Фрунзе әскери академиясындағы офицерлік курстарды аяқтады, содан кейін 1941 жылға дейін ол бірте-бірте жоғарылап келе жатқан лауазымдарды иеленді, 1940 және 1941 жылдары Байкал аръяғы, содан кейін Солтүстік Кавказ әскери округтерінің басшысы болды. 1934 жылы 37-ші атқыштар дивизиясының командирі және саяси комиссары болды. 1938 жылғы шілдеде 2-ші Қызыл Ту армиясының командирі болып тағайындалды. 1937 жылы Жоғарғы Кеңестің депутаты, ал 1939 жылы Партия Орталық Комитетінің кандидат мүшесі болды.

Екінші дүниежүзілік соғыс

1941 жылғы маусымда нацистік Германия Кеңес Одағына шабуыл жасаған кезде Конев Витебск облысындағы 19-армияға қолбасшылыққа тағайындалды және Қызыл Армияның шегінуі кезінде, бірінші Смоленскке, содан кейін Мәскеуге қарай қорғаныс шайқастарын жүргізді. 1941 жылғы қазаннан 1942 жылғы тамызға дейін Калинин майданына басшылық етті, 1941-1942 жылдардың қысында Мәскеу маңындағы шайқастарда және кеңестік қарсы шабуылда маңызды рөл атқарды. Кеңес астанасын сәтті қорғағаны үшін Сталин Коневті генерал-полковник шеніне көтерді. 1942 жылғы жазда Конев Калинин майданының, кейін Батыс майданының басшылығымен Ржев тұғырындағы шайқаста соғыс жүргізді. Конев соғыстың қалған бөлігінде «Фронт» (армия тобы) қолбасшылығын жүзеге асырды. 1943 жылғы ақпанға дейін Кеңес Одағының Батыс майданына, 1943 жылғы ақпан-шілде аралығында Солтүстік-Батыс майданына, ал 1943 жылғы шілдеден бастап 2-ші Украина майданына (кейін 1-ші Украина майданына) басшылық етті, 1945 жылғы мамырға дейін. Тактикалық тосынсыруға қол жеткізу үшін ол қабылдаған маскировка шараларының арасында қорғаныс шебі мен қоймаларды жасыру, жалған бөлімшелер мен жабдықтау пункттерін құру, жалған әуе қорғаныс желісін жасау және әскерінің маскировкасы мен алдау жұмыстарының сапасын тексеру үшін барлау бөлімшелерін пайдалану болды. Дэвид Гланц пікірінше, Коневтің күштері «тосынсыру элементінің маңызды бөлігін жасады». Украинадағы Коневтің жетістіктері үшін Президиум оны 1944 жылғы ақпанда Кеңес Одағының маршалы етіп көтерді. Конев Сталиннің сүйікті генералдарының бірі болды және тіпті Сталин оның қатыгездігіне риза болған санаулы жоғары шенді командирлердің бірі еді. 1944 жылы Конев әскерлері Украина мен Беларусьтен Польшаға, кейін Чехословакияға қарай жылжыды. 1944 жылғы мамырда ол генералдар Родион Малиновский мен Федор Толбухинмен бірге Балқанға жасалған сәтсіз шабуылға (бірінші Яссы-Кишинев шабуылы) қатысты. Шілде айына қарай ол Польшаның орталық бөлігіндегі Висла өзеніне жетіп, Кеңес Одағының Батыры атағын алды. 1944 жылғы қыркүйекте оның күштері, енді Төртінші Украина майданы деп аталды, Словакияға кіріп, словак партизандарымен бірге неміс оккупациясына қарсы көтеріліске қатысты. 1945 жылғы қаңтарда Конев Георгий Жуковпен бірге Польшаның батысында кең ауқымды қысқы шабуылды бастаған кеңес әскерлеріне басшылық етті, неміс әскерлерін Висладан Одер өзеніне дейін ығыстырды. Польшаның оңтүстігінде оның әскерлері Краковты басып алды (18 қаңтар 1945 жыл). Кеңес тарихшылары және, әдетте, ресейлік дереккөздер Коневтың қалаға жылдам шабуыл жасап, Краковты нацистердің жоспарланған қирауынан сақтап қалғанын мәлімдеді. Коневтің 1945 жылғы қаңтардағы шабуылы шегінетін немістердің жоспарланған Силезия индустриясын жоюына жол бермеді. Сәуірде Конев әскерлері оның бәсекелесі маршал Жуковтың басшылығымен 1-Белоруссия майданымен бірге Одер шебін бұзып, Берлинге қарай жылжыды. Конев әскерлері бірінші болып қалаға кірді, бірақ Сталин Жуковқа Берлинді басып алу және Рейхстагқа Совет туын көтеру құрметін берді. Коневке оңтүстік-батысқа баруді бұйырды, онда оның күштері 25 сәуір 1945 жылы Торғауда АҚШ армиясының бөлімдерімен қосылды және 9 мамыр 1945 жылы неміс әскерлерінің ресми капитуляциясынан кейін Праганы қайта басып алды.

Соғыстан кейінгі мансап

Соғыстан кейін Кеңес Одағы Коневті Шығыс Германиядағы Кеңес оккупациялық күштерінің басшысы және Австриядағы одақтас жоғарғы комиссары етіп тағайындады. 1946 жылы ол Жұковтың орнын басып, Кеңес Одағының құрлық әскерлерінің бас қолбасшысы және қорғаныс министрінің бірінші орынбасары болды. Ол 1950 жылға дейін осы лауазымдарды атқарды, содан кейін Карпат әскери округінің қолбасшысы болып тағайындалды. Бұл лауазымда 1960 жылға дейін қызмет етті. Алайда, 1961–1962 жылдары ол қайта шақырылып, Шығыс Германиядағы Кеңес әскерлерінің қолбасшысы болды, ол Берлин қабырғасын салу кезінде Батыс Берлинді Шығыс Берлинге жабуға бұйрық берді. Содан кейін ол қорғаныс министрлігінің бас инспекторы болып тағайындалды. Прага көктемінен кейін Конев 1968 жылы мамыр айында Екінші дүниежүзілік соғыста Кеңес Одағының жеңісінің мерейтойын атап өту үшін Чехословакияға барған делегацияны басқарды. Сталиннің қайтысынан кейін Конев қайтадан көзге түсті. 1953 жылы Сталиндік полиция бастығы Лаврентий Берияның сотын жүргізуді тапсырған ол жаңа партия басшысы Никита Хрущевтің жақын одақтасы болды. Ол қайтадан қорғаныс министрінің бірінші орынбасары және Кеңес құрлық әскерлерінің қолбасшысы болып тағайындалды, ол 1956 жылға дейін, Варшава шартының қарулы күштерінің бас қолбасшысы болып тағайындалғанға дейін қызмет етті. Тағайындалғаннан кейін көп ұзамай ол Венгрия төңкерісін басуды басқарды. Конев Чехословакиядағы жағдайды жақсырақ бағалау үшін бірінші қолдан ақпарат алу үшін Чехословакиядағы әскери бөлімшелерге барған деген мәлімдемелер болды, бірақ мұны растайтын құжаттық дәлелдер жоқ. Британдық әскери тарихшы Джон Эриксон көптеген қатардағы бұрынғы Қызыл Армия сарбаздарының жеке мұрағаттарының (lichnye arkhivy) көлеміне таңырқағандығын және "жеке операциялық бұйрықтарды, командирлерді таңдау жөніндегі жеке нұсқауларын және Кеңес әскерлерінің қаза тапқандарын есептеуді егжей-тегжейлі баяндаған маршал Коневтің (sic) көзілдірігін мұрынға орнатып, жеке жазбасынан оқып беруін алмастыруға болмайды. Ал, маршал Кониев қаза тапқандар туралы айта келе, мұндай сандар бар болғанымен, ол өз билігімен бірқатар командирлер әлі тірі кезде белгілі бір сандарды жариялауға рұқсат беруге дайын емес екенін анық айтты". Конев 1973 жылы қайтыс болғанға дейін Кеңес Одағының ең құрметті әскери тұлғаларының бірі болды. Ол екі рет үйленді, ал қызы Наталья Ресей Федерациясы Қорғаныс министрлігінің Әскери университетінің тіл білімі және әдебиет кафедрасының деканы. 1969 жылы КСРО Қорғаныс министрлігі Коневтің "Қырқ Бес" атты 285 беттік әскери мемуарын жариялады. Кейін сол жылы ағылшын тіліне аударылып, Мәскеудегі Progress Publishers баспасында басылып шықты. Бұл еңбекте Коневтің Берлинді, Праганы басып алуы, Жуковпен, Сталинмен жұмыс істеуі, генерал Омар Брэдлимен және Яша Хайфецпен далалық кездесуі талқыланады. Ағылшын тілінде кітаптың атауы – И. Конев. Жеңіс жылы. Ол сондай-ақ испан және француз тілдерінде тиісінше El Año 45 және L'an 45 деген атаумен жарық көрді. Конев 1973 жылы 21 мамырда 75 жасында Мәскеуде қайтыс болды. Оның кремациясынан кейін оның күлі Кремль қабырғасы некрополіне КСРО-ның ең ұлы тұлғаларымен бірге орналастырылды және оны бүгін де аралауға болады.

Ескерткіштер

Коневтің ескерткіштері, негізінен Ресейде орналасқан. Оларға Свидник, Патриот паркі (Мәскеу облысы), Киров, Белгород, Нижний Новгород, Омск және Вологда кіреді. 1991 жылдың 9 қаңтарында оның Краковтағы ескерткіш мүсіні, ашылғаннан кейін небәрі 4 жыл өткен соң бөлшектелді. Мүсін Ресейдің Киров қаласына тапсырылды. Ол тұрған үйдің алдындағы мемориалдық тақта (Кремльден үш блок қашықтықта) әлі күнге дейін кірпіш қабырғаға орнатылған. 1980 жылы Чехословакияның коммунистік үкіметі Прага 6 (náměstí Interbrigády) алаңында орнатқан Конев ескерткіші 2018 жылы дау тудырды, содан кейін қала әкімшілігі ескерткішке түсіндірме жазба қосып, оның Мажар революциясын және Прага көктемін басуға қатысқандығын көрсетті. Ескерткіш 2020 жылдың 3 сәуірінде алынып тасталды, Чехия президенті Милош Земан бұл әрекетті "төтенше жағдайды теріс пайдалану" деп сынады. Бірнеше күннен кейін Ресей Федерациясының Тергеу комитеті "Ресейдің әскери даңқының нышандарын зақымдау" бойынша шартты тергеу басталатынын жариялады.