Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Армян ағашынан жасалған үрмелі музыкалық аспап
Armenian woodwind musical instrument
Дудук (/d//uː/'/d//uː//k/ dooDOOK; ) немесе циранапог ("құрғақ жемістен жасалған үрмелі аспап") – Армениядан шыққан, құрғақ жеміс ағашынан жасалған қос қамысты үрмелі аспап. Армян дудугінің түрлері Кавказ және Таяу Шығыс аймақтарында, соның ішінде Болгария, Әзірбайжан, Грузия, Курдистан, Түркия және Иран елдерінде кездеседі. Дудук, Кавал, Балабан және Мей тарихи және географиялық ерекшеліктерден басқа, бір-біріне өте ұқсас. Көбінесе екеу болып ойнайды: бірі мелодияны орындайды, екіншісі дүм деп аталатын тұрақты дыбыс шығарады, екі аспаптың бірлескен үні бай әрі әсерлі дыбыс тудырады. Жазық емес қамысы мен цилиндрлі корпусы дыбысы гобой немесе бас-фаготтан гөрі ағылшын мүйізіне жақын. Гобой немесе шауам сияқты қос қамысты аспаптардан айырмашылығы, дудуктың қамысы оның өлшеміне пропорционалды өте үлкен. ЮНЕСКО 2005 жылы армян дудугі мен оның музыкасын Адамзаттың материалдық емес мұрасының шедеврі деп жариялады және 2008 жылы тізімге енгізді. Дудук музыкасы көптеген фильмдерде қолданылған, ең белгілілері – "Ресей үйі" және "Гладиатор".
The duduk (/d//uː/'/d//uː//k/ dooDOOK; ) or tsiranapogh (, meaning "apricot made wind instrument"), is a double reed woodwind instrument made of apricot wood originating from Armenia. Variations of the Armenian duduk appear throughout the Caucasus and the Middle East, including Bulgaria, Azerbaijan, Georgia, Kurdistan, Turkey, and Iran. Duduk, Kaval , Balaban, and Mey are almost identical, except for historical and geographical differences. It is commonly played in pairs: while the first player plays the melody, the second plays a steady drone called dum, and the sound of the two instruments together creates a richer, more haunting sound. The unflattened reed and cylindrical body produce a sound closer to the English horn than the oboe or bassoon. Unlike other double reed instruments like the oboe or shawm, the duduk has a very large reed proportional to its size. UNESCO proclaimed the Armenian duduk and its music as a Masterpiece of the Intangible Heritage of Humanity in 2005 and inscribed it in 2008. Duduk music has been used in a number of films, most notably in The Russia House and Gladiator.
Этимология
Сөздің шығу тегі туралы екі түрлі пікір қалыптасқан. Орыс тіліндегі "Музыкальные инструменты. Энциклопедия" (Музыкалық аспаптар энциклопедиясы) және американдық "Musical Instruments, A Comprehensive Dictionary" (Музыкалық аспаптар, толық сөздік) кітаптары атаудың бастауын парсы тіліндегі "тутак" сөзінен шығарады. Арменияда бұл аспапты "циранапог" деп те атайды. Бұл аспапты солтүстік-батыс Болгариядағы сол аттас халық аспабымен шатастырмау керек (төмендегі "Балқан дудугін" қараңыз). Батыс Азияның басқа аймақтарында қолданылатын ұқсас аспаптар – "мей" және "балабан".
There have been two published lines of thinking on the origins of the word. Both the Russian book Musical Instruments Encyclopedia (Музыкальные инструменты. Энциклопедия) and American book Musical Instruments, A Comprehensive Dictionary give an ultimate origin of the name as Persian, the word tutak. In Armenia, the instrument is also known as tsiranapogh (vertical align=sup). This instrument is not to be confused with the northwestern Bulgarian folk instrument of the same name (see below, Balkan duduk). Similar instruments used in other parts of Western Asia are the mey and balaban.
Шолу
Дудук – екі қос қамыспен тартқысы келетін, көне тарихы бар аспап. Ол кем дегенде V ғасырдан бері бар екендігі мәлім, ал армян ғалымдары оның одан 1500 жылға жуық бұрын пайда болғанын айтады. Дудуктың қазіргі түріне ұқсас ең алғашқы аспаптар сүйектен немесе толығымен қамыстан жасалған. Бүгінде дудук тек ағаштан, кең екі қамыстан жасалады, оның корпусы көне өрік ағашынан өңделеді. Аспаптың нақты құбылуы ойналатын аймаққа байланысты өзгереді. Төменгі жағындағы бас бармақ тесігін есептемегенде, сегіз тесігі бар дудук, қарапайым саусақ қозғалыстарымен диатоникалық гамманың он нотасын, ал тесіктерді жартылай жауып, хроматикалық гамманың он алты нотасын ойната алады. Мысалы, Ля дудугі (A duduk) бір октавадан жоғары, Фа-дан (F) Ляға (A) дейінгі барлық ноталарды орындай алады. (Дегенмен, басқа деректер мүлдем басқаша мәлімет береді.) Ерінді пайдаланып ноталарды "иіп", тесіктерді жартылай жабу арқылы, Шығыс музыкасында қажетті болған кез келген дыбық биіктігін алуға болады. Аспап корпусының ұзындығы оның диапазоны мен аймағына қарай әртүрлі болады. Қамысы (арм. եղեգն, eġegn) қаздың тұмсық пішіндес құрастырмада бір немесе екі қамыс бөлігінен жасалады. Басқа екі қамыспен тартқысы келетін аспаптардан айырмашылығы, дудуктың қамысы өте кең, бұл оған ерекше, қайғылы дыбыс пен тыныс алудың ерекшелігін береді. Дудукты ойнаушы армян тілінде дудукахар (դուդուկահար) деп аталады. Орындаушылар өкпелеріне ауа толтырып, ал еңбектерін сақтап, аспапта ойнайды. Бұл "дөңгелек" тыныс алу әдісі Таяу Шығыстағы барлық екі қамыспен тартқысы келетін аспаптарда кеңінен қолданылады. Дудук "әдетте екінші дудуктың сүйемелдеуімен орындалады, бұл музыкаға қуат пен сергектік атмосфера сыйлайды, ал оның дыбысы негізгі дудуктың дыбысымен үйлесімді түрде өзгереді".
The duduk is a double reed instrument with ancient origins, having existed since at least the fifth century, while there are Armenian scholars who believe it existed more than 1,500 years before that. The earliest instruments similar to the duduk's present form are made of bone or entirely of cane. Today, the duduk is exclusively made of wood with a large double reed, with the body made from aged apricot wood. The particular tuning depends heavily on the region in which it is played. An eight hole duduk (not counting the thumb hole on the lower side) can play ten successive notes of a diatonic scale with simple fingering, or sixteen consecutive notes of a chromatic scale by half covering holes. For example, an A duduk can play all the notes from F♯ to the A more than an octave higher. (Another reference gives different information.) By using the lips to "bend" notes and partially covering holes any pitch in this range can be produced, as required for Oriental music. The instrument's body has different lengths depending upon the range of the instrument and region. The reed (Armenian: եղեգն, eġegn), is made from one or two pieces of cane in a duck bill type assembly. Unlike other double reed instruments, the reed is quite wide, helping to give the duduk both its unique, mournful sound, as well as its remarkable breathing requirements. The duduk player is called dudukahar (դուդուկահար) in Armenian. The performers use air stored in their cheeks to keep playing the instrument while they inhale air into their lungs. This "circular" breathing technique is commonly used with all the double reed instruments in the Middle East. Duduk "is invariably played with the accompaniment of a second dum duduk, which gives the music an energy and tonic atmosphere, changing the scale harmoniously with the principal duduk."
Тарих
Армян музыктанушылары дудуктың б.з.д. 1200 жылға дейін қолданылғанына дәлелдер келтіреді, бірақ батыс ғалымдары оның 1500 жылдық тарихы бар екенін ұсынады. Дудуктың түрлерін Армения мен Кавказда кездестіруге болады. Армян дудук музыкасының тарихы Армян патшасы Тігран Ұлының 95-55 ж.б.д. жылдары билік құрған кезеңімен байланысты. Этномузыколог доктор Джонатан Макколлумның сөзіне сәйкес, аспап орта ғасырлардағы көптеген армян қолжазбаларында бейнеленген және «тарих бойына сақталған жалғыз армян аспабы, сондықтан ол армян ұлттық идентификациясының символы болып табылады. Дудуктың ең маңызды қасиеті – армян тілінің диалектикасы мен көңіл-күйін жеткізу қабілеті, бұл дудук ойнаушы үшін көбінесе ең қиын міндет».
Armenian musicologists cite evidence of the duduk's use as early as 1200 BC, though Western scholars suggest it is 1,500 years old. Unreliable source: date=July 2019 Variants of the duduk can be found in Armenia and the Caucasus. The history of the Armenian duduk music is dated to the reign of the Armenian king Tigran the Great, who reigned from 95 to 55 B. C. According to ethnomusicologist Dr. Jonathan McCollum, the instrument is depicted in numerous Armenian manuscripts of the Middle Ages, and is "actually the only truly Armenian instrument that's survived through history, and as such is a symbol of Armenian national identity The most important quality of the duduk is its ability to express the language dialectic and mood of the Armenian language, which is often the most challenging quality to a duduk player."
Балқандық дудук
"Дудук" сөзі көбінесе осы бетте сипатталған қос қамыспен тартатын аспапты білдірсе де, Солтүстік-Батыс Болгарияда оған өте ұқсас аспап бар. Бұл – кавал деп аталатын, ұшы бітелген флейта. Ол Сербияның фруласына немесе Македонияның бір бөлігіндегі кавалчеге ұқсас, ал Солтүстік-Батыс Болгарияда дудук деп аталады. Көктем немесе басқа ағаштан жасалған, екі түрлі мөлшерде болады: және (дудуц). Бітелген ұшы жалпақ.
While "duduk" most commonly refers to the double reed instrument described on this page, there is a very similar instrument played in northwestern Bulgaria. This is a blocked end flute known as a kaval, resembling the Serbian frula, or kavalče in a part of Macedonia, and as duduk in northwest Bulgaria. Made of maple or other wood, it comes in two sizes: and (duduce). The blocked end is flat.
Танымал мәдениетте
Дудуктың дыбысы танымал кино саундтректерінде қолданылуы арқылы кең аудиторияға белгілі болды. Питер Габриэльдің Мартин Скорсезенің "Мәсіхтің соңғы құмарлығы" фильміне жазған музыкасынан бастап, дудуктың ежелгі және қайғылы дыбысы осындай көңіл-күйлерді бейнелеу үшін түрлі жанрларда пайдаланылды. Дживан Гаспарян "Гладиатор", "Сириана" және "Қанды алмаз" фильмдерінде дудук тартты. Расталмаған дереккөз: date=April 2020 Ол сондай-ақ "Battlestar Galactica" сериалында кеңінен қолданылды. "Аватар: Соңғы ауа иесі" телесериалында дудуктың компьютерде өңделген дыбысы ойдан шығарылған Цунги мүйізіне берілді, оны көбінесе Иро ойнады және ол шоудың саундтрегінде жиі естіледі. "ATLA" жобасында жұмыс істеген көптеген адамдар қазір "The Dragon Prince" сериалында жұмыс істеп жатқандықтан, дудук оның саундтрегінде де жиі пайда болады. Дудуктың дыбысы сондай-ақ "Нарния жылнамалары: Арыстан, Қар ханшайымы және гардероб" фильмінде мырза Тумнус ойдан шығарылған қос флейтамен орындайтын жатқа ойнау әнінде, сондай-ақ "Трондар ойыны" телесериалында Дотраки тайпасының тақырып әнінде қолданылды. Арменияның 2010 жылғы "Евровидение" ән байқауына қатысқан "Абрикос тасы" әнінде армян музыканты Дживан Гаспарян дудук ойнады.
The sound of the duduk has become known to wider audiences through its use in popular film soundtracks. Starting with Peter Gabriel's score for Martin Scorsese's The Last Temptation of Christ, the duduk's archaic and mournful sound has been employed in a variety of genres to depict such moods. Djivan Gasparyan played the duduk in Gladiator, Syriana, and Blood Diamond, among others. Unreliable source: date=April 2020 It was also used extensively in Battlestar Galactica. In the TV series Avatar: The Last Airbender, its computer altered sound was given to the fictitious Tsungi horn, most notably played by Iroh and often being featured in the show's soundtrack. With many of the members who worked on ATLA now working on The Dragon Prince, the duduk regularly appears in its soundtrack as well. The sound of the duduk was also used in The Chronicles of Narnia: The Lion, the Witch and the Wardrobe for a lullaby which Mr. Tumnus plays on a fictitious double flute and in the theme song of the Dothraki clan during the TV adaptation Game of Thrones. Armenia's entry in the 2010 Eurovision Song Contest, "Apricot Stone," featured Armenian musician Djivan Gasparyan playing the duduk.