Кіріспе
Бауырға байланысты жарақаттар
Бауыр аурулары
Бауыр ауруларының жүзден астамы бар. Ең көп таралғандарының бірі: Фасциолиаз – Fasciola тұқымдасының бауыр жапырағынан (көбінесе Fasciola hepatica) туындайтын бауырдың паразиттік инфекциясы. Гепатит – бауырдың қабынуы, түрлі вирустар (вирустық гепатит), кейбір бауыр токсиндері (мысалы, алкогольдік гепатит), аутоиммундық реакциялар (аутоиммундық гепатит) немесе тұқым қуалайтын жағдайлар салдарынан пайда болады. Алкогольдік бауыр ауруы – алкогольдің шамадан артық тұтынуының бауырдағы көрінісі, оның ішінде майлы бауыр ауруы, алкогольдік гепатит және цирроз. Әртүрлі дәрілердің салдарынан туындайтын ауруларды сипаттау үшін «дәрілік» немесе «токсикалық» бауыр ауруы деген терминдер де қолданылады. Майлы бауыр ауруы (бауыр стеатозы) – бауыр жасушаларында триглицерид майының ірі вакуолалары жинақталатын, қайтымды жағдай. Алкогольдік емес майлы бауыр ауруы – семіздік және метаболикалық синдроммен байланысты аурулар спектрі. Бауырға зақым келтіретін тұқым қуалайтын ауруларға гемохроматоз (организмде темірдің жинақталуы) және Вильсон ауруы жатады. Альфа-1 антитрипсин тапшылығы және гликогенді сақтау ауруының II типі де бауыр зақымдануының клиникалық белгісі болып табылады. Транстиретинге байланысты тұқым қуалайтын амилоидоз кезінде бауыр мутацияланған транстиретин белгісін өндіреді, ол ауыр нейродегенеративті немесе кардиопатиялық салдарға әкеледі. Бауыр трансплантациясы емдеуге мүмкіндік береді. Гильберт синдромы – халықтың шағын бөлігінде кездесетін, билирубин метаболизміне байланысты генетикалық бұзылыс, ол жеңіл сарқырамаға себеп болуы мүмкін. Цирроз – түрлі себептерден (вирустық гепатит, алкогольдің шамадан артық тұтынуы, бауырдың басқа да уытты әсерлері) бауыр жасушаларының өлімінен пайда болатын талшықты ұлпаның (фиброз) қалыптасуы. Цирроз созылмалы бауыр жеткіліксіздігіне алып келеді. Бастапқы бауыр қатерлі ісігі көбінесе гепатоклеткалық карцинома немесе холангиокарцинома түрінде көрінеді, ал сирек кездесетін түрлеріне бауырдың ангиосаркомасы және гемангиосаркомасы жатады. (Бауырдың көптеген қатерлі ісіктері – асқазан-ішек жолының және бүйрек, өкпе сияқты басқа органдардың бастапқы қатерлі ісіктерінен метастаздаған екіншілік зақымданулар.) Бастапқы өт циррозы – өт капиллярларының ауыр аутоиммундық ауруы. Бастапқы склерозирушы холангит – өт жолының ауыр созылмалы қабыну ауруы, оның себебі аутоиммундық деп есептеледі. Budd-Chiari синдромы – бауыр венасының бітелуінен туындайтын клиникалық көрініс.
Fascioliasis, a parasitic infection of liver caused by a liver fluke of the genus Fasciola, mostly Fasciola hepatica. Hepatitis, inflammation of the liver, is caused by various viruses (viral hepatitis) also by some liver toxins (e. g. alcoholic hepatitis), autoimmunity (autoimmune hepatitis) or hereditary conditions. Alcoholic liver disease is a hepatic manifestation of alcohol overconsumption, including fatty liver disease, alcoholic hepatitis, and cirrhosis. Analogous terms such as "drug induced" or "toxic" liver disease are also used to refer to disorders caused by various drugs. Fatty liver disease (hepatic steatosis) is a reversible condition where large vacuoles of triglyceride fat accumulate in liver cells. Non alcoholic fatty liver disease is a spectrum of disease associated with obesity and metabolic syndrome. Hereditary diseases that cause damage to the liver include hemochromatosis, involving accumulation of iron in the body, and Wilson's disease. Liver damage is also a clinical feature of alpha 1 antitrypsin deficiency and glycogen storage disease type II. In transthyretin related hereditary amyloidosis, the liver produces a mutated transthyretin protein which has severe neurodegenerative or cardiopathic effects. Liver transplantation can be curative. Gilbert's syndrome, a genetic disorder of bilirubin metabolism found in a small percent of the population, can cause mild jaundice. Cirrhosis is the formation of fibrous tissue (fibrosis) in the place of liver cells that have died due to a variety of causes, including viral hepatitis, alcohol overconsumption, and other forms of liver toxicity. Cirrhosis causes chronic liver failure. Primary liver cancer most commonly manifests as hepatocellular carcinoma or cholangiocarcinoma; rarer forms include angiosarcoma and hemangiosarcoma of the liver. (Many liver malignancies are secondary lesions that have metastasized from primary cancers in the gastrointestinal tract and other organs, such as the kidneys, lungs.) Primary biliary cirrhosis is a serious autoimmune disease of the bile capillaries. Primary sclerosing cholangitis is a serious chronic inflammatory disease of the bile duct, which is believed to be autoimmune in origin. Budd–Chiari syndrome is the clinical picture caused by occlusion of the hepatic vein.
ДНК зақымдануы
Бір жалпы механизм – ДНК зақымдануы – кейбір бауыр ауруларында, соның ішінде В гепатиті немесе С гепатиті вирусымен жұғу, көп мөлшерде алкоголь ішу және семіздікте кездеседі. В гепатиті немесе С гепатиті вирусымен жұққанда реактивті оттегі түрлерінің саны артады. Созылмалы В гепатиті вирусымен жұғу кезінде жасуша ішіндегі реактивті оттегі түрлерінің саны шамамен 10 000 есе, ал С гепатиті вирусымен жұғу кезінде 100 000 есе көбейеді. Реактивті оттегі түрлерінің артуы қабынуға себеп болады. Окистендірілген ДНК зақымдануы мутагенді болып табылады және ДНК жөндеу орындарында эпигенетикалық өзгерістерге де әкеледі. Эпигенетикалық өзгерістер мен мутациялар жасушалық механизмге әсер етеді, бұл жасушаның тезірек көбейуіне немесе апоптозды болдырмауға, соның салдарынан бауыр ауруына әкелуі мүмкін. Эпигенетикалық және мутациялық өзгерістер жинақталып, гепатоцеллюлярлық карциномаға апарып соққанда, эпигенетикалық өзгерістер канцерогенезде мутациялардан гөрі үлкен рөл атқарады. Бауыр қатерлі ісіктерінің 20% астамында тек бір ген – TP53 мутацияланады, ал 41 геннің әрқайсысының 20% астам бауыр қатерлі ісіктерінде гиперметилденген промоторлары (ген экспрессиясын тежеу) болады. Алкогольді шамадан артық ішу ацетальдегидтің жиналуына себеп болады. Алкогольдің метаболизмінен пайда болатын ацетальдегид және бос радикалдар ДНК зақымдануына және окислик стреске әкеледі. Сонымен қатар, алкогольдік бауыр ауруында нейтрофилдердің белсенділігі реактивті оттегі түрлерін (ДНК-ны зақымдауы мүмкін) бөліп шығару арқылы гепатоцеллюлярлық зақымданудың патогенезіне ықпал етеді. Алкогольді ішуге байланысты окислик стресс және ацетальдегидтің ДНК-мен байланысуының деңгейі мутагенезді күшейту үшін жеткіліксіз болып көрінеді. Семіздік бауыр қатерлі ісігінің жоғары тәуекелімен байланысты. Тышқандарда көрсетілгендей, семіз тышқандар бауыр қатерлі ісігіне бейім, бұл екі факторға байланысты болуы мүмкін. Семіз тышқандарда қабынуға ықпал ететін цитокиндердің саны артады. Семіз тышқандарда өт қышқылының құрамының өзгеруі нәтижесінде пайда болатын дезоксихоль қышқылының деңгейі де жоғары болады, ал бұл микроорганизмдер семіздікпен бірге көбейеді. Дезоксихоль қышқылының артық мөлшері ДНК зақымдануына және бауырдағы қабынуға әкеледі, бұл өз кезегінде бауыр қатерлі ісігіне алып келуі мүмкін.
Басқа да маңызды аспектілер
Бауыр ауруларының бірнешеуі вирустық инфекциядан туындайды. В гепатиті және С гепатиті вирустары сияқты вирустық гепатиттер, туылған кезде инфекцияланған қанмен тікелей берілуі мүмкін. 2012 жылғы NICE басылымында айтылғандай, "жаңа туған нәрестелердің шамамен 85% гепатит В жұқтырған жағдайда, ауруы созылмалы болады". Жасырын жағдайларда гепатит В вирусы гепатит В вирусы ДНК арқылы анықталады, бірақ HBsAg тестісінің нәтижесі теріс болады. Алкогольді көп мөлшерде ішу алкогольдік гепатит, алкогольдік майлы бауыр ауруы, цирроз және бауыр қатерлі ісігі сияқты бауыр ауруларының бірнеше түріне алып келуі мүмкін. Алкогольдік бауыр ауруының бастапқы кезеңдерінде, триглицеридтер мен май қышқылдарының өндірісінің артуы және май қышқылдарын ыдырату қабілетінің төмендеуі салдарынан май бауыр жасушаларында жинақталады. Аурудың прогрессиясы бауырдағы майдың артық болуынан бауырдың қабынуына әкелуі мүмкін. Бауырдағы тыртықтар көбінесе организмның жазылуына тырысуынан пайда болады және кең таралған тыртықтар аурудың озық сатыларында цирроздың дамуына себеп болуы мүмкін. Бауырдың патофизиологиясын анықтайтын нақты себептер мен механизмдерді түсіну, Single cell sequencing және kinome profiling сияқты жаңа технологиялық тәсілдердің енгізілуіне байланысты жылдам дамуда.
Ауаның ластануы
Қалдықтар немесе көміртек қарасы – кең таралған ластағыштар. Олар бауырға тікелей уытты әсер етеді, липид метаболизмі мен майлы бауыр ауруына алып келіп, бауырдың қабынуына және осы арқылы бауырға әсер етеді; сондай-ақ, өкпеден бауырға көшуі мүмкін. Қалдықтар мен көміртек қарасының әртүрлілігі және әрқайсысының әртүрлі токсикодинамикасы болғандықтан, көшудің нақты механизмдері толыққанды түсініксіз. Қалдықтардың суда еритін фракциялары, өкпеден тыс қан айналымы арқылы бауырға көшудің ең маңызды бөлігі болып табылады. Қалдықтар қанға түскен кезде иммундық жасушалармен бірігіп, туа біткен иммундық жауапты күшейтеді. Қабынуға қарсы цитокиндер бөлініп, аурудың прогрессиясына себеп болады. Бауыр тіні мен өт жолдарын көрсету үшін эластография, ультрадыбыс және магниттік-резонанстық томография сияқты бейнелеу әдістерін қолдануға болады. Бауыр биопсиясы бауыр тінін зерттеп, түрлі жағдайларды ажырату үшін жасалуы мүмкін; кейбір жағдайларда эластография сияқты тесттер биопсия қажеттілігін азайтуы мүмкін. Бауыр ауруында протромбин уақыты қалыптыдан ұзақ болады. Бірақ, бұл төмендеуге екі ерекшелік бар: VIII фактор және тромбоциттерді жабыстыратын фон Виллебранд факторы. Басқа жағдайларды аурудың прогрессиясын баяулату арқылы басқаруға болады, мысалы: аутоиммундық гепатитте стероидтік препараттарды қолдану арқылы. Темірдің артық жиналуы (гемохроматоз) кезінде тамырдан қанды үнемі алу (венэсекция) жүргізіледі. Вильсон ауруы, онда денеде мыс жиналады, мысты байланыстырып, оны зәрмен шығаруға көмектесетін препараттармен емделеді. Холестатикалық бауыр ауруында (кистоздық фиброз салдарынан өт ағыны бұзылғанда) урсодезоксихоль қышқылы берілуі мүмкін.
By using steroid based drugs in autoimmune hepatitis. Regularly removing a quantity of blood from a vein (venesection) in the iron overload condition, hemochromatosis. Wilson's disease, a condition where copper builds up in the body, can be managed with drugs that bind copper, allowing it to be passed from the body in urine. In cholestatic liver disease, (where the flow of bile is affected due to cystic fibrosis) a medication called ursodeoxycholic acid may be given.