Кіріспе
Психология мен психиатрияда, скопофилия немесе скоптофилия (σκοπέω skopeō, "қарауға", "тексеруге" + φιλία philíā, "ұмтылу") – бұл объектіні немесе адамды қарап тұрудан алынатын эстетикалық ләззат. Адамның жыныстық өмірінде скоптофилия термині, нақты жыныстық қатынасқа қатысудың орнына, порнография, жалаңаш дене және фетиштер сияқты эротикалық заттарға қарап жыныстық ләззат алуды білдіреді.
In psychology and psychiatry, scopophilia or scoptophilia (σκοπέω skopeō, "look to", "to examine" + φῐλῐ́ᾱ philíā, "the tendency towards") is an aesthetic pleasure drawn from looking at an object or a person. In human sexuality, the term scoptophilia describes the sexual pleasure that a person derives from looking at prurient objects of eroticism, such as pornography, the nude body, and fetishes, as a substitute for actual participation in a sexual relationship.
Психоанализ
Зигмунд Фрейд «скопофилия» терминін Schaulust, көруден ләззат алу, қызығушылықты сипаттау, талдау және түсіндіру үшін қолданды, ол оны тұлға қалыптасу процесінде туа біткен, жартылай инстинкт деп санады; және мұндай ләззат инстинкті эстетикаға, өнер нысандарына қарау арқылы немесе психоаналитик Фрейдтің «Тышқан адамы» науқасына дерті жеткен «әйел денесін көруге құштарлық, жанды да азапты қызығушылық» сияқты мәнді неврозға сублимациялануы мүмкін. Schaulust-тің бастапқы түсіндірмесі психомедициналық сенімге негізделді, яғни скопикалық құмарлықтың тежелуі нақты, физикалық сырқаттарға, мысалы, көру және көздің физиологиялық бұзылуларына әкелуі мүмкін. Фрейдтің скопофилиялық құмарлық туралы түсіндірмесіне қарсы, басқа психоаналитикалық теориялар скопофилияның практикасы естен шығуға, я тоқырауға немесе психикалық ауруға әкелуі мүмкін деп ұсынды – скопофильді адамның нақты әлемнен абстрактілі фантазиялар әлеміне қашуы. Скопофилияның теориялық негіздерін психоаналитик Отто Фенихель психологиялық идентификация процесі мен кезеңдеріне ерекше назар аудара отырып жасады. Жеке тұлғаны дамыту барысында «либидолық мақсат іздеген бала, бір нысанды 'өзімен бірге сезінуі' үшін қарағысы келеді». Скопофилияның жеке емес өзара әрекеттесуі (көруші мен көрілген арасындағы) кейде әлеуметтік алаңдаушылыққа ұшыраған және кінә сезімінен қашуға тырысатын адамның психологиялық өмірінде жеке қарым-қатынасты алмастырады. Лаканның көзқарас тұжырымдамасын дамытуы скопофилияның ләззатын адамның Өзі емес, Басқаны (адамды) сезінуімен байланыстырды; яғни: «Көзқарас – бұл жоғалған нысан, кенеттен ұяттың жалынында Басқаны енгізу арқылы қайта табылады». Скопофилия – адамның құштарлығын Басқаның қиялға салынған бейнесі арқылы қанағаттандыру тәсілі. Лаканның скопофилия мен көзқарас туралы түсініктеріне балама теориялар баланың жыныстық айырмашылықты ашуы және осыған байланысты басқа жыныстың айырмашылығын білмеу туралы алаңдаушылығы, баланың көру және қарау құштарлығын қанағаттандыруға итермелейтін тәжірибе екенін айтады.
Әдеби үлгілер
Сатирикон (Сатир сияқты оқиғалар кітабы, б.з.б. 1 ғасыр), Гай Петрониус Арбитрдің еңбегі, Приаптың діни қызметкерін "жамандықпен ашылған жарыққа қызығушылықпен қарап, олардың ойын-сауығын құмарлықпен бақылаған" әйел ретінде бейнелейді. Жасырын сексуалдықтар: 17 және 18 ғасырлардағы жазулар жинағы (2003), Иан МакКормик авторы, трансгрессивті сексуалдық – қоғамдық және жеке өмір арасындағы, сондай-ақ адам өмірінің ашық және құпия жақтары арасындағы өзара байланыстардан тұрады. Мысалы, "Қызық әйелдің естеліктері" (1749) романында басты кейіпкер Фанни Хилл екі содомитты скоптофилиялық тұрғыдан бақылайды, олардың арасында бөлмедегі жиһаз бен интерьердің сипаттамалары да бар: "Кейіннен, мен қабырғаға жабыстырылған, ағаш өрнегімен бірдей түсті қағаздың бір бөлігін байқадым, ол бір кемшілікті жасыру үшін жабыстырылған сияқты еді; бірақ ол тым биік болғандықтан, мен оған жету үшін креслоға тұруға мәжбүр болдым, мен оны мүмкіндігінше ақырып жасадым, және тігіштің ұшымен оны тесіп, өзіме қажетті көру бөлмесін аштым. Содан кейін, көзімді жақын қойып, бөлмені толық бақыладым, екі жас жігіттің бір-бірін тартып, ойнап жатқанын, менің қиялымда олардың әрекеттері көңілді және күнәсіз ойын сияқты көрінді."
Жарыс
Сыншыл нәсіл теориясының өкілдері, мысалы, bell hooks, Shannon Winnubst және David Marriott скопофилияны және скопикалық құштарлықты адамды қоғамнан шеттетуге бағытталған тәжірибені іске асыратын психологиялық және әлеуметтік механизмдер ретінде қарастырады және сипаттайды (скопофобияны да қараңыз). Скопофилияның әлеуметтік тәжірибесі "мен емес" және демек "біздің емес" деп қарастырылып, нысаналанып, адамгершілігінен айырылатын, өзіне жат адамның (тұлғаның) сыртқы келбетін және сәйкес үлгісін бекітуге арналған. Осыған байланысты, мәдени скопофилияның тәжірибесі қоғамдағы "сырттан келгендердің" көрінетін бейнелерінің саны мен түрлерін шектейді.
Кино
Альфред Хичкоктың "Психо" (1960) фильмінде басты кейіпкер Норман Бейтс – мотель бөлмелерінде тығырық тесігі бар, бақылаушы адам. Оқиға барысында, мотель менеджері Норман анти-қаһарманның жеке бөлмесінде киімін шешіп жатқанын тыңшылықпен қарайды. Майкл Пауэлл режиссерлік еткен "Көзі қараған Том" (1960) фильмінде скопофилия басты кейіпкер Марк Льюистің психологиялық құштарлығы ретінде айтылады. Наративтік кино ретінде "Көзі қараған Том" – басты кейіпкер де, көрермен де бақылаушы болуға ұмтылған, әдейі жасалған тәжірибе. Бұл кейіпкер мен көрерменнің зұлымдықтарды (азаптау, мүгедектендіру, өлім) көруге ақыл-ойымен дайын және моральдық тұрғыдан қабілетті екенін көрсетеді, оларға наративтік фильмдерде көз жүгіртпеу керек. Психикалық ауруға шалдыққан басты кейіпкер бала кезінде әкесінен ауыр психикалық зорлық көргендіктен осылай әрекет етті; әкесінің зорлық-зомбылығы Маркты адамдарды азаптау мен өлтіруге бейімделген, жабық, өзіне-өзі шоғырланған адамға айналдырды. 1970-ші жылдары Лаканның пікірлерінен алшақтаған кино психоаналитиктері скопофилия терминін эстетикалық және эмоционалдық ләззаттарды (көбінесе патологиялық) және фильмді тамашалаған көрермендердің санасында жүзеге асатын басқа да санасыз психикалық процестерді анықтау және сипаттау үшін пайдаланды. Дегенмен, воайеризм және еркек көзі – көрермендердің негізгі, коммерциялық киноны көрудің эмоционалдық тәжірибесі үшін маңызды психологиялық амалдар. Атап айтқанда, еркек көзі Лора Мулвейдің "Визуалды ләззат және наративтік кино" (1975) мақаласында толыққанды түрде ұсынылған, сипатталған, түсіндірілген және әйел көзімен салыстырылған. Кейінгі зерттеушілер Мулвидің скопофилияны "эротика мен эстетиканы бейнелеу саясатына дейін кемсіту" ретінде түсіндіруін сынға алды.