Адамдарды көрсететін қоғамдық көрмелер тарихы

Кіріспе

Адамдардың қоғамдық көрмелері

Адамдар зообақтары, сондай-ақ этнологиялық көрмелер деп те аталады, адамдардың әдетте "табиғи" немесе "жабайы" күйде көрсетілуі болды. Олар 19-шы және 20-шы ғасырларда кең таралған. Кейін олар өздігінен тұрған көрмелерге айналып, көрмелердің батыс мәдениетінен кемшілігін көрсетіп, оларды бағындыруды одан әрі негіздеді. Мұндай көрсетулер көптеген отарлық көрмелерде және жануарлар зообақтарындағы уақытша көрмелерде ұйымдастырылды.

Цирктер мен әуесқойлар

Адамның табиғи құмарлығының тарихы, кем дегенде, отаршылдық дәуірімен бірдей ескі. Батыс жарты шарындағы ең алғашқы белгілі зообақтардың бірі, Мексикадағы Моктезума зообағы, тек жануарлардың көптеген коллекциясынан ғана тұрмады, сонымен қатар адамдарды да көрсетті, мысалы, карликтер, альбиностар және мойын бүгілгендер. Ренессанс кезеңінде Медичи Ватиканде үлкен жануарлар қорымын құрды. 16 ғасырда кардинал Гипполит Медичи түрлі нәсілдегі адамдар мен экзотикалық жануарлар жинағына ие болды. Оның жиырмадан астам тілде сөйлейтін, «жабайылар» деп аталатын тобы болды; сондай-ақ маврлар, татарлар, үндістер, түріктер және африкалықтар да болды. 1691 жылы ағылшын Уильям Дэмпиер Минданаода болғанда сатып алған Миангас аралының татуировкаланған жергілікті тұрғынын көрсетті. Ол сондай-ақ, осы адамның анасын көрсетуге ниеттенді, көбірек пайда табу үшін, бірақ анасы теңізде қайтыс болды. Желкен есімді жігіт көбірек көрермен тарту үшін жалған түрде «Принц Джиоло» деп таныстырылып, үш ай бойы көрсетіліп, Лондонда шешек ауруынан қайтыс болды. Қазіргі заманғы алғашқы адамдар көрмелерінің бірі 1835 жылғы 25 ақпанда П.Т. Барнумның Джойс Хеттің көрмесі және кейіннен сиамдық егіздер Чанг пен Энг Бункердің көрмесі болды. Мұндай көрмелер «ерекше шоуларда» жиі кездесетін. Тағы бір танымал мысал – 1815 жылы қайтыс болғанға дейін Лондон мен Францияда көрсетілген, көбінесе «Хоттентот Венерасы» деп аталатын Намаквалық Саартжи Баартман. 1850 жылдары Сальвадордан келген екі микроцефалиялы бала – Максимо мен Бартола АҚШ және Еуропада «Ацтек балалары» және «Ацтек лилипутиандары» деген атпен көрсетілді. Дегенмен, «адамдар зообақтары» Жаңа империализм дәуірінің ортасында, 1870 жылдары ғана кеңінен таралды.

Адам экспонаттарының басталуы

1870 жылдары батыс әлемінде «экзотикалық халықтар» деп аталатын көрмелер кең таралды. Адамдар зообақтары Еуропаның ірі қалаларында – Париж, Гамбург, Лондон, Милан, сондай-ақ Америка қалаларында, мысалы, Нью-Йорк пен Чикагода кездеседі. Бұл көрмелер үлкен сәттілікке ие болды және олардың масштабы мен күрделілігі арта берді. Бұл ғылыми расизмді де күшейтті, онда адамдар үлкен маймылдардан бастап батыс еуропалықтарға дейін «цивилизациялық» деңгейде сараланды. Хагенбек 1876 жылы нубиялық көрмені, ал 1880 жылы инуиттік көрмені ұйымдастырды. Олар да үлкен табысқа жетті. Хагенбекпен қатар, «Аклиматизация бағы» да этнологиялық көрмелердің маңызды орталығы болды. «Аклиматизация бағының» директоры Жекфри де Сент-Иларе 1877 жылы нубиандар мен инуиттерді де ұсынтатын екі этнологиялық көрме өткізуге шешім қабылдады. Сол жылы «Аклиматизация бағына» келген көрермендер саны екі есеге артып, бір миллионға жетті. 1877 мен 1912 жылдар аралығында «Аклиматизациялық зоологиялық бақта» шамамен отыз этнологиялық көрме ұйымдастырылды. Бұл көрмелердің сәттілігіне байланысты, олар 1878 және 1889 жылдарғы Париж әлемдік көрмелерінде «Негр ауылы» экспозициясы ретінде де ұсынылды. 1889 жылғы әлемдік көрмені 28 миллион адам тамашалады. Амстердамда 1883 жылы өткен Халықаралық отарлық және экспорттық көрмеде Суринамның жергілікті халқы көрсетілді. 1886 жылы испандықтар Филиппиннің тумаларын «цивилизациялаған» халық ретінде көрмеге қойды. Бұл оқиға 1896 жылғы филиппин революциясына ықпал етті. Испания королевасы Мария Кристина Австриялық, кейіннен адамдар зообақтарын институционалдық деңгейде дамытты. 1887 жылы жергілікті игороттар мен жануарлар Мадридке жіберілді және жаңа салынған Паласио де Кристал дель Ретиродағы адамдар зообағында көрсетілді. 1893 жылғы Колумбияның әлемдік көрмесінде де, 1901 жылғы Панамерикандық көрмесінде де «Кішкентай Мысыр» – құрсақ бишісі, Чарльз Дадли Арнольд пен Харлоу Хиггинбота тарапынан «үлгі» ретінде суретке түсірілді. 1895 жылы Кристалл сарайында өткен Африка көрмесінде Сомалиден шамамен сексен адам «экзотикалық» ортада көрсетілді. Брюссельдегі халықаралық көрмеде (1897) Тервуренда «Конго ауылы» ұйымдастырылды, онда африкалықтар жергілікті ортаның имитациясында көрсетілді.

In the 1870s, exhibitions of so called "exotic populations" became popular throughout the western world. Human zoos could be seen in many of Europe's largest cities, such as Paris, Hamburg, London, Milan as well as American cities such as New York City and Chicago. These exhibits were a massive success, and only became larger and more elaborate. It also promoted scientific racism, where they were classified as more or less 'civilized' on a scale, from great apes to western Europeans. Hagenbeck would go on to launch a Nubian Exhibit in 1876, and an Inuit exhibit in 1880. These were also massively successful. Aside from Hagenbeck, the Jardin d'Acclimatation was also a hotspot of ethnological exhibits. Geoffroy de Saint Hilaire, director of the Jardin d'Acclimatation, decided in 1877 to organize two ethnological exhibits that also presented Nubians and Inuit. That year, the audience of the Jardin d'acclimatation' doubled to one million. Between 1877 and 1912, approximately thirty ethnological exhibitions were presented at the Jardin zoologique d'acclimatation. These displays were so successful they were incorporated into both the 1878 and the 1889 Parisian World's Fair, which presented a 'Negro Village'. Visited by 28 million people, the 1889 World's Fair displayed 400 indigenous people as the major attraction. In Amsterdam the International Colonial and Export Exhibition had a display of people native to Suriname, in 1883. In 1886, the Spanish displayed natives of the Philippines in an exhibition, as people whom they "civilized". This event added flame to the 1896 Philippine revolution. Queen Consort of Spain, Maria Cristina of Austria, afterwards institutionalized the business of human zoos. By 1887, indigenous Igorot people & animals were sent to Madrid and were exhibited in a human zoo at the newly constructed Palacio de Cristal del Retiro. At both the 1893 World's Columbian Exposition and the 1901 Pan American Exposition Little Egypt, a bellydancer, was photographed as a catalogued "type" by Charles Dudley Arnold and Harlow Higginbotha. At the 1895 African Exhibition in The Crystal Palace, around eighty people from Somalia were displayed in an "exotic" setting. The Brussels International Exposition (1897) in Tervuren featured a "Congolese Village" that displayed African people in ersatz interpretations of native settings.

Неміс этнографтары

1870 жылдары Германияда этнологиялық зерттеулер жаңа бағытқа бұрылды, адамдарды зоопарктерде көрсету енгізілді. Бұл көрмелер ғылыми қауым тарапынан халыққа "білім беру" мақсатында пайдалы деп жарияланды. Көп ұзамай, бұл көрмелер еуропалықтардың "дамығандығын", "әлемдік" өмір салтына жеткенін көрсету үшін қолданыла бастады.

Адамдар тұратын зоопарктардағы объективтендіру

Адамдар зообақтарының тарихында, көбінесе әйелдерге қатысты, ашық жыныстық бейнелеу үлгілері кездеседі. Мұндай объектілеулер көбінесе жеке өмірге қатысты құрметсіздік пен сыйластық танытпайтын қарым-қатынасқа, тіпті өлімнен кейін рұқсатсыз дене мүшелерін кесіп көрсетуге әкеліп соқтырады. Еуропадағы этникалық әртүрлі әйелдердің сексуалдануының мысалы – Саартье Баартман, көбінесе оны Сара Бартман деп атайды. Бартман тірі кезінде Англия мен Ирландияда, ал қайтыс болғаннан кейін "Музей де Л’Омм" (Musée de l'Homme) мұражайында көрсетілді. Ол тірі кезінде денесіне ерекше назар аударылатын, өзін "жабайы әйел" ретінде бейнелейтін саяхаттық шоуға қатысты. Бартманға кигізілген киімдер терісіне жақын, тығыз болды, ал көрермендер оның денесінің, әсіресе жамбас аймағының шынайылығын "соққымен және итеріп" өздері тексеруге шақырылды. Czarnecka 19-ғасырдың соңында Польша аумағында кең таралған этнографиялық шоуларға назар аударады. Оның пікірінше, осы шоулардың танымал болуының басты себебі – қара нәсілді әйелдердің денелерін көрсету еді. Шоудағы әйелдер Амазонка жауынгерлерін бейнелеуге тиіс болғанмен, олардың киімдері Амазонка киімдеріне ұқсамайтын, және көрермендердің олардың ашық киімдері мен денелері туралы пікірлерін көрсететін бірнеше құжаттар сақталған.

ХХ ғасырдың басында

1896 жылы Цинциннати зообағы келушілер санын арттыру үшін жүз Сиу үндісін сол жерде ауыл құруға шақырды. Сиулар үш ай бойы зообақта өмір сүрді. 1900 жылғы әлемдік көрмеде Мадагаскарда тіршілік ететін әйгілі диорама таныстырылды, ал Марсельде (1906 және 1922) және Парижде (1907 және 1931) өткен отарлық көрмелерде де адамдар, көбінесе жалаңаш немесе жартылай жалаңаш күйде көрсетілді. 1931 жылы Парижде өткен көрмеге алты айдың ішінде 34 миллион адам келді, ал коммунистік партия ұйымдастырған «Колониялар туралы шындық» деген кішкентай көрмеге келушілер өте аз болды – алғашқы залдардың бірінде Альбер Лондрес пен Андре Жидтің колониялардағы мәжбүрлеу еңбегі туралы сынды еске түсірді. Көшпелі Сенегал ауылдары да көрсетілді. 1906 жылы Мэдисон Грант – қоғамдық қайраткер, евгенист, әуесқой антрополог және Нью-Йорк зоологиялық қоғамының төрағасы – конголық пигмей Ота Бенганы Нью-Йорк қаласындағы Бронкс зообағында маймылдар мен басқа жануарлармен бірге көрмеге қойды. Гранттың өтінішімен зообақ директоры Уильям Хорнадей Бенганы шимпанзелермен, содан кейін Дохонг есімді орангутанмен және попугаймен бірге клеткаға орналастырып, оны «Жоғалған буын» деп атады, бұл эволюциялық тұрғыдан алғанда Бенга сияқты африкалықтар еуропалықтарға қарағанда маймылдарға жақын екенін көрсетеді. Бұл қаланың дін қызметкерлерінен наразылық тудырды, бірақ көпшілік оны көру үшін жиналды. 1906 жылдың 8 қыркүйегінде, дүйсенбі күні, екі күннен кейін Хорнадей көрмені жабуға шешім қабылдады, ал Бенга зообақ аумағында жүріп, көбінесе «ұрсып, келекелеп, айқайлап» жатқан халықтың артынан еріп жүргенін көруге болады. Нью-Йорк қаласының мэрі Джордж Б. Макклеллан дін қызметкерлерімен кездесуден бас тартты, бұл Хорнадейдің мақтауына ие болды, ол оған былай деп жазды: «Зообақтың тарихы жазылғанда, бұл оқиға оның ең қызықты бөлігін құрайды».

Сент-Луис дүниежүзілік жәрмеңкесі

1904 жылы 1100-ден астам филиппиндік 1904 жылғы жазғы Олимпиада ойындарымен байланысты Сент-Луис әлемдік көрмесінде көрсетілді. Испания-Америка соғысынан кейін АҚШ Гуам, Филиппин және Пуэрто-Рико сияқты жаңа территорияларды алды. Уильям Х. Тафт сол кезде Филиппиннің азаматтық губернаторы болып қызмет етіп, АҚШ-қа «жаңа колонияны көрсету» мақсатымен Филиппин көрмесін ұйымдастыруға рұқсат берді. Филиппиндіктер түрлі этникалық топтарға қарамастан, көрмеге келгендер «Игороте ауылы» деп атаған ауылдарға орналастырылды. Американдықтардың көзінде ерекше және «жабайы» саналған, мысалы, итті жеу сияқты тайпалық дәстүрлерді орындауға ынталандырылды. Ауыл тұрғындары батыстық үлгідегі демонстрацияларға, атап айтқанда, үлгілік мектепке қатысу және полициялық жаттығуларға қатысты. Зоопарктегі жергілікті халықтың қатысуын қажет еткен шаралардың бірі – «Арнайы Олимпиада» болды. Бұл шараны 1904 жылғы әлемдік көрменің зоопарк ұйымдастырушылары шешкен. Зоопаркте сақталған адамдар АҚШ-тың соңғы жеңісінің символы болды, олардың жаңа территорияларын көрсету және тамашалау үшін адамдар топтары зоопаркте ұсталды. Игорот, Негрито, Висаян және Моро тайпалары филиппиндік халқының әртүрлілігін көрсету үшін Филиппиннен әкелінген төрт тайпа еді.

Ұлыбритания мен Франция

1908 жылдың 1 мамыры мен 31 қазаны аралығында Шотландияның ұлттық көрмесі, Королева Викторияның немерелерінің бірі, Коннафтың принсі Артур ашқан, Эдинбургтегі Саутон паркінде өтті. Көрменің тартымды орындарының бірі – француз тілінде сөйлейтін Сенегал тұрғындарының өмір салтын, өнерін және қолөнерін көрсеткен, ара ұясы тәрізді үйлерде тұратын Сенегал ауылы болды. 1909 жылы Эдинбургтегі 1908 жылғы Шотландия ұлттық көрмесінің инфрақұрылымы Эдинбург маңындағы Портобелло жағалауында жаңа Теңіз бақтарын салуға пайдаланылды. Сомали еркек, әйел және балаларының тобы көрменің бөлігі ретінде, сабаннан төселген үйлерде тұрып, кемемен жеткізілді. 1925 жылы Манчестердегі (Англия) Белл Вью зообағында қара нәсілді африкалықтарды көрсеткен "Каннибалдар" атты көрме ұйымдастырылды. 1931 жылы Париждегі Акклиматизация бағында тағы 100-ге жуық Жаңа Каледониялық канактар көрмеге қойылды.

Испания

XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында Испанияда, Ұлыбритания сияқты басқа да ірі қалаларды ұстанған үлгіде, Батыс емес халықтардың бірнеше көрмелері өткізілді. Алғашқысы 1887 жылы Мадридтегі Ретіро саябағында өткізілді, онда қырық пен елу филиппиндік (сол кезде испан колониясы болған) адамдар жергілікті өнімдер мен өсімдіктермен бірге қойылды. Көрме кезінде кем дегенде төрт адам қайтыс болды. 1997 жылға дейін "Баньолес негрісі" деп аталған, бальзамдалған африкалық ер адам Жиронадағы Дардер мұражайында көрсетілді.

АҚШ (1930-шы жылдар)

1930 жылдары Америкада жаңа бір адамдар зообағы пайда болды, білім беру сыпайымен көрсетілетін жалаңаш шоулар. Олардың ішінде Калифорния штатының Сан-Диего қаласында өткен Тынық мұхиты халықаралық көрмесіндегі «Зоро бағы» нудисттер колониясы (1935–36) және Сан-Францискодағы «Алтын қақпа» халықаралық көрмесіндегі Салли Рэндтің жалаңаш ранчосы (1939) болды. Біріншісі, шын нудистердің орнына жалдамалы актерлерді пайдаланған, шын нудисттер колониясы ретінде таныстырылды. Екіншісінде әйелдер ковбой шапандары, белдіктер мен етік киіп, көбінесе басқа ештеңе кимеген. «Алтын қақпа» көрмесінде сондай-ақ ресми нұсқаулықта «суретшілердің үлгі колониясы және ревю театры» деп сипатталған «Гринвич-Виллидж» шоуы да көрсетілді.

Нацистік Германиядағы этнологиялық экспозициялар

Этногендік көрмелер Германияда 1931 жыл шамасында тоқтатылғандықтан, олар концлагерьлерге түспесе де, этникалық тұрғыдан неміс текті азаматтар сияқты неміс өміріне толыққанды қатыса алмады. Гитлер жастары шетелдік ата-аналары бар балаларды қабылдамады, ал ересектер неміс әскеріне алынбады.

1940 жылдан кейінгі көрмелер

1940 жылы Португалияның Дүниежүзілік көрмесінде Гвинея-Бисаудың Биссагос аралдарындағы тайпа мүшелері Лиссабон тропикалық ботаникалық бағындағы көлдегі аралда көрсетілді. 1958 жылы Брюссельде өткен Дүниежүзілік көрмеде конголық ауыл ұйымдастырылды. Көрмеге 598 конголық адам қатысты, оның ішінде 273 ер адам, 128 әйел және 197 бала, барлығы 183 отбасы. Сегіз айлық нәресте Жюст Бонавентур Ланга 58-ші ЭКСПО кезінде қайтыс болды; ол Тервурен зиратында жерленді. Шілде айының ортасында конголықтар көрермендердің оларға көрсеткен немқұрайды қатынасына наразылық білдіріп, үйлеріне қайтаруды талап етті, бұл көрмені күрт аяқтады және еуропалық газеттерден біршама көңіл білдірді. 1994 жылдың сәуірінде Пил Сортының ауылының үлгісі Африка сафариінің бір бөлігі ретінде Франциядағы Нант қаласына жақын Порт-Сен-Перде ұсынылды, кейіннен ол Planète Sauvage деп аталды. 2005 жылдың шілдесінде Аугсбург зоопаркында африкалық қолөнер бұйымдары мен мәдени өнер көрсетілген «Африка ауылы» ұйымдастырылды. Бұл оқиға кеңінен сынға ұшырады. Шараны қорғаушылар оның нәсілшіл емес екенін, себебі ол бұрын зоопарктарда жасалғандай, африкалықтарды қорлайтын түрде көрсетпеді деп мәлімдеді. Сыншылар африкалық мәдениетті зоопарк аясында көрсету африкалықтарды экзотикалық және стереотиптік бейнелеуге ықпал етеді, соның салдарынан нәсілдік кемсітушілікке негіз жасайды, ал африкалықтармен ынтымақтастық пен өзара түсіністік осы шараның басты мақсаты емес екенін айтты. 2005 жылдың тамызында Лондон зоопаркы төрт күн бойы інжір жапырақтары (және суға түсу костюмі) киген төрт ерікті адамды көрсетті. 2007 жылы Аделаида зоопаркында «Адам зоопаркы» көрмесі өтті, онда зерттеу мақсатында күндіз бұрынғы маймылдар үйінде тұруға өтініш білдірген, бірақ түнде үйлеріне оралған адамдар тобы болды. Көрмеге қатысушылар бірнеше жаттығуларға қатысып, жаңа маймылдар үйірін салуға көрермендерден қаржы жинау сұрады. 2007 жылы Пан-Африка музыка фестивалінде (Fespam) пигмейлер Конгоның Бразавильдегі зоопаркта орналасты. 20 адамнан тұратын топтың мүшелері – олардың ішінде үш айлық сәби де болды – ресми түрде көрсетілмесе де, оларға «тамақ пісіру үшін зоопаркта отын жинау қажет болды, ал [оларға] туристер мен жаяу өтушілер қарап, бейнежазба түсірді». 2014 жылдың тамызында Эдинбург халықаралық фестивалінің аясында Оңтүстік Африка театр режиссері Брет Бейлидің «B экспонаты» көрсетілімі Эдинбург университетінің Playfair кітапхана залында, ал қыркүйекте Лондонның «Барбикан» театрында қойылды. Бұл «Адам зоопарктарының» мәнін зерттеді және орындаушылар мен көрермендер арасында көптеген дауларды тудырды. «Адам зоопарктары» көрмелерінің моральдық мәселелерін қарастыру мақсатында 2018 жылы «Адамдарды көрсетуге қою» атты плакат көрмесі Глазго өнер мектебінде, Эдинбург университетінде, Стирлинг университетінде, Сент-Эндрюс университетінде және Абердин университетінде өтті. Француз ACHAC-тің «Адамдық зоопарктар: жабайылардың өнертабысы» атты көрмесінен алынған плакаттарға шотландтық контекстке байланысты қосымша плакаттар қосылды. Туризм, әсіресе, Сентинель сияқты ерікті оқшауланған жергілікті халықтар үшін үлкен мәселе болып табылады.

As part of the Portuguese World Exhibition in 1940, members of a tribe from the Bissagos Islands of Guinea Bissau were displayed on an island in a lake in the Lisbon Tropical Botanical Garden. A Congolese village was displayed at the Brussels 1958 World's Fair. The Congolese on display were among 598 people—including 273 men, 128 women and 197 children, a total of 183 families. Eight month old baby Juste Bonaventure Langa died during Expo 58; he rests in the Tervuren cemetery. In mid July the Congolese protested the condescending treatment they were receiving from spectators and demanded to be sent home, abruptly ending the exhibit and eliciting some sympathy from European newspapers. In April 1994, an example of an Ivory Coast village was presented as part of an African safari in Port Saint Père, near Nantes, in France, later called Planète Sauvage. In July 2005, the Augsburg Zoo in Germany hosted an "African village" featuring African crafts and African cultural performances. The event was subject to widespread criticism. Defenders of the event argued that it was not racist since it did not involve exhibiting Africans in a debasing way, as had been done at zoos in the past. Critics argued that presenting African culture in the context of a zoo contributed to exoticizing and stereotyping Africans, thus laying the ground work for racial discrimination, and that solidarity and mutual understanding with African people were not primary aims of the event. In August 2005, London Zoo displayed four human volunteers wearing fig leaves (and bathing suits) for four days. In 2007, Adelaide Zoo ran a Human Zoo exhibition which consisted of a group of people who, as part of a study exercise, had applied to be housed in the former ape enclosure by day, but then returned home by night. The inhabitants took part in several exercises, and spectators were asked for donations towards a new ape enclosure. Also in 2007, pygmy performers at the Festival of Pan African Music (Fespam) were housed at a zoo in Brazzaville, Congo. Although members of the group of 20 people—among them an infant, age three months—were not officially on display, it was necessary for them to "collect firewood in the zoo to cook their food, and [they] were being stared at and filmed by tourists and passers by". In August 2014, as part of the Edinburgh International Festival, South African theatre maker Brett Bailey's show Exhibit B was performed in the Playfair Library Hall, University of Edinburgh; then in September at The Barbican in London. This explored the nature of Human Zoos and raised much controversy both amongst the performers and the audiences. With a view to tackling the morality of Human Zoo exhibits, 2018 saw the poster exhibition, Putting People on Display, tour Glasgow School of Art, the University of Edinburgh, the University of Stirling, the University of St Andrews and the University of Aberdeen. Additional posters were added to a selection from the French ACHAC's exhibition, Human Zoos: the Invention of the Savage, in relation to the Scottish dimension in hosting such shows. Tourism has been a prevalent problem particularly for indigenous peoples in voluntary isolation, such as the Sentinelese.

Фильмдер

"Қоңырдағы жұп". 1997 жыл. Реж. Коко Фуско мен Паула Эредия. 30 минут. Режис Варнье, "Адамнан адамға" фильмі. 2005 жыл. "Белла Куладан Берлинге дейін". 2006 жыл. Реж. Барбара Хагер. 48 минут. Телеарна – Bravo! Canada. "Берлиндегі үнділіктер: Хагенбектің "Волкершоу". 2006 жыл. Реж. Барбара Хагер. Discovery Geschichte Германия телеарнасы. Александр С. Т. Гепперт, "Ұшқыш қалалар". Ғсыр соңындағы Еуропадағы империялық көрмелер (Басингсток: Palgrave Macmillan, 2010). Садиа Куреши, Парадтағы халықтар: XIX ғасырдағы Ұлыбританиядағы көрмелер, империя және антропология (2011). "Адамдық зоопарктар. "Жабайылардың тудырылуы"", Реж. Паскаль Бланшар, Жиль Боэш, Нанет Жакомин Снуп – көрме каталогы – Actes Sud (2011). "Сауаждар. Адамдық зоопарктардың ортасында", Реж. Паскаль Бланшар, Бруно Виктор Пужебет – 90 минут – Bonne Pioche өндірісі & Archipel (2018). "Адамдық зоопарктар: Американың ғылыми нәсілшілдіктің ұмытылған тарихы", Реж. Джон Г. Вест (2019).