Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Геральдикалық бейнелеудің жоғарғы бөлігі
Top component of an heraldic display
Крест – геральдикалық бейнелеудің құрамындағы, қарудан (helm) жоғары орналасқан элемент. Кресттердің бастауы турнирлерде және, аздап болса да, шайқастарда рыцарьлар киетін әшекей мүсіндеріне барып жетеді. 16 ғасырдан кейін (геральдистер «қағаз геральдикасы» деп атаған дәуірде) кресттер толығымен суреттік сипатқа ие болды. Кәдімгі геральдикалық жиынтық – қалқан, одан жоғары қару орналасқан, оның үстінде крест бейнеленеді, ал крестің негізі бұрылып оралған матадан жасалған шеңбермен (торс) қоршалған. Жиынтықтың қалған бөліктерінен тәуелсіз крест пен торсты қолдану, «қағаз геральдикасы» дәуірінде кең таралған практика, нәтижесінде «крест» термині жиі, бірақ қате түрде қалқандағы қаруды немесе жиынтықтың өзін-өзі білдіру үшін қолданылады.
A crest is a component of a heraldic display, consisting of the device borne on top of the helm. Originating in the decorative sculptures worn by knights in tournaments and, to a lesser extent, battles, crests became solely pictorial after the 16th century (the era referred to by heraldists as that of "paper heraldry"). A normal heraldic achievement consists of the shield, above which is set the helm, on which sits the crest, its base encircled by a circlet of twisted cloth known as a torse. The use of the crest and torse independently from the rest of the achievement, a practice which became common in the era of paper heraldry, has led the term "crest" to be frequently but erroneously used to refer to the arms displayed on the shield, or to the achievement as a whole.
Шығу тегі
"Крест" сөзі латын тіліндегі crista сөзінен шыққан, яғни "тоқпақ" немесе "қауырсын" дегенді білдіреді, және бұл сөз crinis, "шаш" сөзімен де байланысты болуы мүмкін. Кресттер ежелгі заманнан бері әртүрлі формаларда кездесіп келген: рим офицерлері қанаттардан немесе жылқының киіздерінен жасалған желдеткіштер таққан, олар киюшінің шеніне қарай бойлық немесе көлденең орналастырылған, ал викингтердің қарулары көбінесе қанаттармен және жануарлардың бас суреттерімен безендірілген. Олар алғаш рет 12-13 ғасырларда рыцарьлар киген металл желдеткіштер түрінде геральдикалық контекстте пайда болды. Бұл негізінен сәндік мақсатта болған, бірақ қарсыластардың қаруларының соққыларын жұмсарту немесе бұрып тастау арқылы практикалық қызмет те атқарған болуы мүмкін (сонда мүмкін, шеттері тісті болған). Бұл желдеткіштер әдетте бір түсті болған, кейіннен қалқанда бейнеленген қарудың толық немесе бір бөлігін қайталайтын етіп дамыды. Кейін желдеткіштің гербін металл контур түрінде жасау үшін, оның үстіндегі суретті кесіп шығарды; бұл 13 ғасырдың соңы мен 14 ғасырдың басында үш өлшемді мүсінге айналды. Олар әдетте ағаш немесе сымнан жасалған тіреуге матадан, былғарыдан немесе қағаздан жасалған, көбінесе жануарлардың пішінінде болды; сондай-ақ қанаттар, мүйіздер, адамдардың суреттері және қауырсыннан жасалған панашалар да танымал болды. Бұл кресттер, әдетте, тек турнирлерде тағылған, шайқаста емес: олар қарудың салмағын арттырған ғана емес, қарсыластар оны киюшінің басын төмен тартып алу үшін тұтқа ретінде де пайдаланған болуы мүмкін. Крестті қаруға бекіту үшін бау, белбеу немесе қапсырмалар қолданылған, ал қосылған жері бұралған матадан жасалған шеңбермен – торс немесе лентамен, немесе жоғары шенді ақсүйектер үшін тәжбен жабылатын. Торстар 15 ғасырға дейін Ұлыбританияда кеңінен қолданылмады және Еуропада да сирек кездеседі, онда кресттер көбінесе мантингке жалғасқандай бейнеленеді. Кресттер кейде Англия патшалық гербіндегідей, жүнді қалпақ – шапоға орнатылған.
The word "crest" derives from the Latin crista, meaning "tuft" or "plume", perhaps related to crinis, "hair". Crests had existed in various forms since ancient times: Roman officers wore fans of feathers or horsehair, which were placed longitudinally or transversely depending on the wearer's rank, and Viking helmets were often adorned with wings and animal heads. They first appeared in a heraldic context in the form of the metal fans worn by knights in the 12th and 13th centuries. These were primarily decorative, but may also have served a practical purpose by lessening or deflecting the blows of opponents' weapons (perhaps why their edges came to be serrated). These fans were generally of one colour, later evolving to repeat all or part of the arms displayed on the shield. The fan crest was later developed by cutting out the figure displayed on it, to form a metal outline; this evolved in the late 13th and early 14th centuries into a three dimensional sculpture. These were usually made of cloth, leather or paper over a wooden or wire framework, and were typically in the form of an animal; also popular were wings, horns, human figures, and panaches of feathers. These were probably worn only in tournaments, not battle: not only did they add to the already considerable weight of the helm, they could also have been used by opponents as a handle to pull the wearer's head down. Laces, straps, or rivets were used to affix the crest to the helm, with the join being covered by a circlet of twisted cloth known as a torse or wreath, or by a coronet in the case of high ranking nobles. Torses did not come into regular use in Britain until the 15th century, and are still uncommon on the Continent, where crests are usually depicted as continuing into the mantling. Crests were also sometimes mounted on a furred cap known as a chapeau, as in the royal crest of England.
Кейінгі дамуы
XVI ғасырда турнирлер дәуірі аяқталып, физикалық қырқалар көбінесе жоғалып кетті. Олардың бейнеленген нұсқалары салдарынан жай ғана екі өлшемді суреттер ретінде қарастырыла бастады. Осы кезеңдегі көптеген қырқаларды қақпаққа (helm) орнату физикалық тұрғыдан мүмкін емес, мысалы, 1581 жылы сэр Фрэнсис Дрейкке берілген қырқа, ол бұлттардан шығып, әлемді айналып келе жатқан кемені (Құдайдың басшылығын көрсететін) денесіз қолмен жетектеп отырды. Осы кезеңде әртүрлі дәрежедегі адамдар үшін әртүрлі қақпақтар қолданыла бастады: монархтар мен рыцарьлардың қақпақтары тіке қарады (affronté), ал теңдестер мен мырзалардың қақпақтары оңға қарады (dexter). Орта ғасырларда қырқалар әрқашан қақпақтың бағытымен бірге қараған, бірақ осы ережелердің нәтижесінде қырқа мен қақпақтың бағыты үйлеспеуі мүмкін: егер рыцарьдың қырқасында тұрған арыстан (lion statant) болса, онда арыстан көрерменге емес, қақпақтың жанына қарай қарағандай бейнеленеді. Торс та көркемдік тұрғыдан зардап шекті, олар жібек шеңберлер ретінде емес, көлденең жолақтар ретінде бейнеленді. Жалпы алғанда, геральдика 19-шы ғасырдың соңы мен 20-шы ғасырдың басында қайта жанданды, ал бұрынғы ғасырлардың көптеген логикалық қателіктері жойылды. Қазіргі кезде, егер оны нақты қақпақта қолдануға болмаса, қырқалар берілмейді және қақпақтың бағыты туралы ережелер енді қатаң сақталмайды.
By the 16th century, the age of tournaments had ended, and physical crests largely disappeared. Their illustrated equivalents consequently began to be treated as simply two dimensional pictures. Many crests from this period are physically impossible to bear on a helm, e. g. the crest granted to Sir Francis Drake in 1581, which consisted of a disembodied hand issuing from clouds and leading a ship around the globe (representing God's guidance). In the same period, different helms began to be used for different ranks: sovereigns' and knights' helms faced forwards (affronté), whereas those of peers and gentlemen faced to the right (dexter). In the medieval period crests would always have faced the same way as the helm, but as a result of these rules, the directions of the crest and the helm might be at variance: a knight whose crest was a lion statant, would have the lion depicted as looking over the side of the helm, rather than towards the viewer. Torses also suffered artistically, being treated not as silken circlets, but as horizontal bars. Heraldry in general underwent something of a renaissance in the late 19th and early 20th centuries, and many of the illogicalities of previous centuries were discarded. Crests are now generally not granted unless they could actually be used on a physical helm, and the rules about directions of helms are no longer rigidly observed.
Қолданылуы
Егерде елтаңбаны тек «турнирлік дәрежедегі» адамдар – яғни, шонжарлар және одан жоғары рулылар ғана қолдануға құқылы болған. Бұл практика Ұлыбританияда қазіргі заманға дейін болған жоқ, ал бірден көп елтаңбасы бар қарулар әлі де сирек кездеседі. Еуропалық практикадан айырмашылығы, онда елтаңба ешқашан шлемінен ажыратылмайды, бірден көп елтаңбасы бар британдық тек бір елтаңбалы шлемді көрсетуді таңдай алады, ал қалған елтаңбалар кеңістікте тіршіліксіздей болып орналасады. Көбінесе мұрагер әйелге үйлену арқылы қол жеткізілсе де, қосымша елтаңбалар берудің мысалдары бар: Бладенсбург шайқасында американдықтарды жеңгеннен кейін Роберт Росске өзінің бастапқы елтаңбасына қоса, АҚШ туын ұстаған қолдың елтаңбасы берілді. 16-шы ғасырдан кейін, елтаңба иелері үшін елтаңба мен гүлдестені шлемнен ажыратып, оларды ыдыс-аяқ, карета есіктері, кеңсе заттары және т.б. сияқты заттарда белгі ретінде пайдалану әдетке айналды. Бұл «елтаңба» терминінің «қару» деген мағынада қате қолданылуына әкеп соқты, және соңғы жылдары бұл кеңінен тарады. Шотландияда кланның немесе үйдің мүшесі бастықтың елтаңбасымен белгіленген елтаңба белгісін пайдалануға құқылы, ол бастықтың ұранымен жазылған белбеу мен қысқышпен қоршалған. Мұндай белгіден айырмашылығы, оны көптеген туыстар мен қызметшілер қолдана алады, ал елтаңбаның өзі елтаңба иесіне жеке тән, оны басқалар қолдануы – қанағатсыздыққа алып келеді. Ағылшын геральдикасында екі отбасы бірдей елтаңбаны қолдана алмайды деп кеңінен қабылданады. Бұл шотландтық практикадан өзгеше, онда елтаңбалар аз маңызды және көбінесе туыс емес адамдар бірдей пішінде тағайындалады. Осылайша, ерекшелену қажеттілігінің болмауы нәтижесінде, шотландтық елтаңбалар ағылшын әріптестеріне қарағанда аз әсемді болады. Елтаңбалармен қатар каденция белгілері көбінесе қолданылмайды, бірақ мұндай іс дұрыс емес емес, және британдық патшалық отбасы осы практиканы жалғастыруда. Әдетте елтаңбаның айналындағы тор жиі «елтаңба тәжі» деп аталатын тәжбен ауыстырылады. Стандартты пішін – үш флероннан тұратын жеңілдетілген герцогтік тәж, ол алтын шеңберде орналасқан; бұл, алайда, дәреже көрсеткіші емес, бірақ қазіргі уақытта олар ерекше жағдайларда ғана беріледі. Кейбір заманауи үлгілерде елтаңбада елтаңба тәжі де, тор да кездеседі.
The use of crests was once restricted to those of 'tournament rank', i. e. knights and above, This practice did not exist in Britain until the modern era, and arms with more than one crest are still rare. In contrast to Continental practice, where a crest is never detached from its helm, a Briton with more than one crest may choose to display only one crested helm, and have the other crests simply floating in space. Though usually adopted through marriage to an heiress, examples exist of secondary crests being granted as augmentations: after defeating the Americans at the Battle of Bladensburg, Robert Ross was granted, in addition to his original crest, the crest of an arm holding the US flag with a broken flagstaff. After the 16th century, it became common for armigers to detach the crest and wreath from the helm, and use them in the manner of a badge, displayed on crockery, carriage doors, stationery, etc. This led to the erroneous use of the term "crest" to mean "arms", which has become widespread in recent years. In Scotland, a member of a clan or house is entitled to use a prescribed form of crest badge, which consists of the chief's crest encircled by a strap and buckle inscribed with the chiefly motto. Unlike such a badge, which can be used by any number of relatives and retainers, the crest itself is personal to the armiger, and its use by others is considered usurpation. It is widely observed in English heraldry that no two families may use the same crest. This is in contrast to Scottish practice, in which crests are less significant, and are often borne in the same form by unrelated people. As a result of this lack of need for differentiation, Scottish crests tend to be less ornamental than their English counterparts. Marks of cadency are generally not used with crests, though it is not incorrect to do so, and the British royal family continue this practice. The usual torse around the crest is frequently replaced by some kind of coronet, known as a "crest coronet". The standard form is a simplified ducal coronet, consisting of three fleurons on a golden circlet; these are not, however, indications of rank, though they are not generally granted nowadays except in special circumstances. In some modern examples, the crest features both a crest coronet and a torse,